पद्मतन्तुवद् आविश्य प्रवहन् विषयान् द्विजाः तत्र तान् प्रवहो वायुः प्रतिगृह्णाति चानघाः
कमळाच्या तंतूसारखे प्रवेश करून, विषयांना वाहत, तेथे वारा प्रवाहासारखा त्यांना स्वीकारतो, हे पापरहित द्विजांनो.
वीतरागान् यतीन् सिद्धान् वीर्ययुक्तांस् तपोधनान् सूक्ष्मः शीतः सुगन्धश् च सुखस्पर्शश् च भो द्विजाः
हे द्विजांनो, विरक्त, सिद्ध, पराक्रमी आणि तपश्चर्येने संपन्न असणाऱ्या साधूंना, सूक्ष्म, थंड, सुगंधी आणि सुखद स्पर्श असलेला वारा स्वीकारतो.
सप्तानां मरुतां श्रेष्ठो लोकान् गच्छति यः शुभान् स तान् वहति विप्रेन्द्रा नभसः परमां गतिम्
सात मरुतांमध्ये जो श्रेष्ठ आहे, तो शुभ लोकांना पोहोचतो; तो त्यांना, हे श्रेष्ठ ब्राह्मणांनो, आकाशातील सर्वोच्च मार्गावर घेऊन जातो.
नभो वहति लोकेशान् रजसः परमां गतिम् रजो वहति विप्रेन्द्राः सत्त्वस्य परमां गतिम्
आकाश लोकांच्या अधिपतींना रजोगुणाच्या सर्वोच्च मार्गावर घेऊन जाते; रजोगुण, हे श्रेष्ठ ब्राह्मणांनो, त्यांना सत्त्वगुणाच्या सर्वोच्च मार्गावर नेतो.
सत्त्वं वहति शुद्धात्मा परं नारायणं प्रभुम् प्रभुर् वहति शुद्धात्मा परमात्मानम् आत्मना
सत्त्वगुण शुद्ध आत्म्याला परम नारायणाकडे घेऊन जातो; परमेश्वर, शुद्ध आत्मा असल्याने, आत्म्याच्या माध्यमातून परमात्म्याला घेऊन जातो.
परमात्मानम् आसाद्य तद्भूता यतयो ऽमलाः अमृतत्वाय कल्पन्ते न निवर्तन्ति च द्विजाः
परमात्मा प्राप्त केल्यावर, जे योगी त्या परमात्म्यात एकरूप झाले आहेत, ते निष्कलंक असतात आणि अमरत्वाला पात्र होतात, हे द्विजांनो, आणि पुन्हा परत येत नाहीत.
परमा सा गतिर् विप्रा निर्द्वंद्वानां महात्मनाम् सत्यार्जवरतानां वै सर्वभूतदयावताम्
ती सर्वोच्च वाट, हे ब्राह्मणांनो, द्वैतमुक्त, सत्य आणि प्रामाणिकतेला धरून राहणाऱ्या आणि सर्व प्राण्यांवर दया असणाऱ्या महात्म्यांसाठी आहे.
स्थानम् उत्तमम् आसाद्य भगवन्तं स्थिरव्रताः आजन्ममरणं वा ते रमन्ते तत्र वा न वा
सर्वोच्च स्थान मिळवून, दृढ व्रत असणारे भगवंतात रममाण होतात; जन्मापासून मृत्यूपर्यंत ते तिथे आनंद घेतात किंवा नाही, असेही होऊ शकते.
यद् अत्र तथ्यं तत्त्वं नो यथावद् वक्तुम् अर्हसि त्वदृते मानवं नान्यं प्रष्टुम् अर्हाम सत्तम
या विषयातील जे काही सत्य आणि तत्त्व आहे, ते तू जसे आहेस तसे सांगावे; तुझ्याशिवाय, हे श्रेष्ठ, आम्ही कोणत्याही दुसऱ्या माणसाला विचारू नये.
मोक्षदोषो महान् एष प्राप्य सिद्धिं गतान् ऋषीन् यदि तत्रैव विज्ञाने वर्तन्ते यतयः परे
मोक्षाबद्दलचा हा मोठा दोष आहे: सिद्धी मिळवूनही जर योगी फक्त त्या ज्ञानातच राहिले, हे ऋषींनो, तर ते सिद्ध ऋषींपर्यंत पोहोचूनही तसेच राहतात.
प्रवृत्तिलक्षणं धर्मं पश्याम परमं द्विज मग्नस्य हि परे ज्ञाने किंतु दुःखान्तरं भवेत्
आपण कर्मप्रधान श्रेष्ठ धर्म पाहतो, हे उत्तम ब्राह्मण; पण जो परमानंदाच्या ज्ञानात पूर्णपणे बुडतो, त्याला दुसऱ्या प्रकारचे दुःखही होऊ शकते.
यथान्यायं मुनिश्रेष्ठाः प्रश्नः पृष्टश् च संकटः बुधानाम् अपि संमोहः प्रश्ने ऽस्मिन् मुनिसत्तमाः
जसा योग्य आहे तसा प्रश्न विचारला आहे, हे श्रेष्ठ मुनी; या प्रश्नात अगदी ज्ञानी लोकांनाही संभ्रम येतो, हे उत्तम मुनी.
अत्रापि तत्त्वं परमं शृणुध्वं वचनं मम बुद्धिश् च परमा यत्र कपिलानां महात्मनाम्
येथेही माझे सर्वोच्च तत्त्वज्ञान ऐका, ज्यात महान आत्म्यांपैकी कपिलांच्या सर्वोच्च बुद्धीचे रहस्य आहे.
इन्द्रियाण्य् अपि बुध्यन्ते स्वदेहं देहिनां द्विजाः करणान्य् आत्मनस् तानि सूक्ष्मं पश्यन्ति तैस् तु सः
इंद्रियेही, हे द्विजांनो, देहधारकाच्या स्वतःच्या देहात आत्म्याला ओळखतात; ती आत्म्याची साधने सूक्ष्म असून, त्यांच्याद्वारे तो त्यांना पाहतो.
आत्मना विप्रहीणानि काष्ठकुड्यसमानि तु विनश्यन्ति न संदेहो वेला इव महार्णवे
आत्म्याशिवाय ती साधने लाकडासारखी किंवा भिंतीसारखी होतात आणि शंका नाही की नष्ट होतात, जसे महासागरातील किनारा नाहीसा होतो.
इन्द्रियैः सह सुप्तस्य देहिनो द्विजसत्तमाः सूक्ष्मश् चरति सर्वत्र नभसीव समीरणः
जेव्हा देहधारी इंद्रियांसह झोपतो, हे श्रेष्ठ ब्राह्मणांनो, तेव्हा सूक्ष्म आत्मा आकाशातील वाऱ्यासारखा सर्वत्र फिरतो.
स पश्यति यथान्यायं स्मृत्वा स्पृशति चानघाः बुध्यमानो यथापूर्वम् अखिलेनेह भो द्विजाः
तो योग्यतेने पाहतो, आठवतो आणि स्पर्श करतो, हे निष्कलंकांनो; पूर्वीप्रमाणे जागृत होऊन, तो येथे सर्व प्रकारे वागतो, हे ब्राह्मणांनो.
इन्द्रियाणि ह सर्वाणि स्वे स्वे स्थाने यथाविधि अनीशत्वात् प्रलीयन्ते सर्पा विषहता इव
सर्व इंद्रिये, प्रत्येक आपल्या योग्य स्थानावर, सामर्थ्य नसल्यामुळे निष्क्रिय होतात, जसे विषबाधित साप.
इन्द्रियाणां तु सर्वेषां स्वस्थानेष्व् एव सर्वशः आक्रम्य गतयः सूक्ष्मा वरत्य् आत्मा न संशयः
पण आत्म्याच्या सूक्ष्म गती, सर्व इंद्रियांमध्ये त्यांच्या स्थानावर व्यापून, नक्कीच टिकून राहतात, यात शंका नाही.
सत्त्वस्य च गुणान् कृत्स्नान् रजसश् च गुणान् पुनः गुणांश् च तमसः सर्वान् गुणान् बुद्धेश् च सत्तमाः
आणि, हे श्रेष्ठ मुनी, सत्त्वगुणाचे सर्व गुण, पुन्हा रजोगुणाचे गुण, तसेच तमोगुणाचे सर्व गुण, आणि बुद्धीचेही गुण.
गुणांश् च मनसश् चापि नभसश् च गुणांस् तथा गुणान् वायोश् च सर्वज्ञाः स्नेहजांश् च गुणान् पुनः
मनाचे गुण, आकाशाचे गुण, वाऱ्याचे गुण आणि स्नेहातून निर्माण होणारे गुण, हे सर्व ज्ञानी लोक जाणतात.
अपां गुणास् तथा विप्राः पार्थिवांश् च गुणान् अपि सर्वान् एव गुणैर् व्याप्य क्षेत्रज्ञेषु द्विजोत्तमाः
पाण्याचे गुण आणि पृथ्वीचे गुण, हे सर्व गुण त्यांच्या स्वभावाने सर्व ज्ञात्यांमध्ये व्यापून राहतात, हे श्रेष्ठ ब्राह्मणांनो.
आत्मा चरति क्षेत्रज्ञः कर्मणा च शुभाशुभे शिष्या इव महात्मानम् इन्द्रियाणि च तं द्विजाः
आत्मा, जो क्षेत्रज्ञ आहे, तो शुभ आणि अशुभ कर्मांतून फिरतो; आणि इंद्रिये, जणू शिष्यांसारखी, त्या महान आत्म्याच्या मागे जातात, हे ब्राह्मणांनो.
प्रकृतिं चाप्य् अतिक्रम्य शुद्धं सूक्ष्मं परात् परम् नारायणं महात्मानं निर्विकारं परात् परम्
प्रकृतीलाही ओलांडून, जो शुद्ध, सूक्ष्म, सर्वोच्च आणि सर्वांत वरचा आहे, तो नारायण, तो महान आत्मा, तो बदलत नाही आणि सर्वोच्च आहे.
विमुक्तं सर्वपापेभ्यः प्रविष्टं च ह्य् अनामयम् परमात्मानम् अगुणं निर्वृतं तं च सत्तमाः
जो सर्व पापांपासून मुक्त आहे, जो कोणत्याही दुःखापासून दूर आहे, तो परमात्मा, निर्गुण आणि शांत, तोच खरा श्रेष्ठ आहे, हे सज्जनहो.
श्रेष्ठं तत्र मनो विप्रा इन्द्रियाणि च भो द्विजाः आगच्छन्ति यथाकालं गुरोः संदेशकारिणः
तेथे मन श्रेष्ठ असते, हे ब्राह्मणांनो, आणि इंद्रियेही; त्या योग्य वेळी येतात आणि गुरूंच्या आज्ञेप्रमाणे वागतात.
शक्यं वाल्पेन कालेन शान्तिं प्राप्तुं गुणांस् तथा एवम् उक्तेन विप्रेन्द्राः सांख्ययोगेन मोक्षिणीम्
या प्रकारे, हे श्रेष्ठ ब्राह्मणांनो, सांख्ययोगाने थोड्याच वेळात शांती आणि गुण मिळवता येतात.
सांख्या विप्रा महाप्राज्ञा गच्छन्ति परमां गतिम् ज्ञानेनानेन विप्रेन्द्रास् तुल्यं ज्ञानं न विद्यते
जे सांख्यात पारंगत आहेत, हे ब्राह्मणांनो, ते सर्वोच्च स्थितीला पोहोचतात; या ज्ञानासारखे दुसरे कोणतेही ज्ञान नाही, हे श्रेष्ठ ब्राह्मणहो.
अत्र वः संशयो मा भूज् ज्ञानं सांख्यं परं मतम् अक्षरं ध्रुवम् एवोक्तं पूर्वं ब्रह्म सनातनम्
इथे तुम्हाला शंका असू नये; ज्ञान आणि सांख्य हेच सर्वोच्च आणि शाश्वत तत्त्व आहे, असे पूर्वी सांगितले आहे, तेच सनातन ब्रह्म आहे.
अनादिमध्यनिधनं निर्द्वंद्वं कर्तृ शाश्वतम् कूटस्थं चैव नित्यं च यद् वदन्ति शमात्मकाः
जे अनादि, अमध्य, अनंत, द्वंद्वरहित, शाश्वत कर्ता, अचल आणि नित्य आहे, असे शांतस्वभावी लोक सांगतात.