छित्त्वात्मज्ञानशस्त्रेण तपोदण्डेन सत्तमाः ततो दुःखादिकं घोरं चिन्ताशोकमहाह्रदम्
स्व-ज्ञानाच्या तलवारीने आणि तपश्चर्येच्या काठीने श्रेष्ठ पुरुष दुःख, चिंता आणि मोठ्या शोकाच्या भीषण समुद्रातून मार्ग काढतात.
व्याधिमृत्युमहाघोरं महाभयमहोरगम् तमःकूर्मं रजोमीनं प्रज्ञया संतरन्त्य् उत
बुद्धीच्या बळावर ते भयंकर रोग, मृत्यू, मोठ्या भीतीचा सर्प, अंधाराचा कासव आणि रजोगुणाचा मासा या सर्वांवर मात करतात.
स्नेहपङ्कं जरादुर्गं स्पर्शद्वीपं द्विजोत्तमाः कर्मागाधं सत्यतीरं स्थितं व्रतमनीषिणः
हे श्रेष्ठ द्विजांनो, व्रताला समर्पित असणारे लोक स्नेहाचा चिखल, वृद्धत्वाचा किल्ला, स्पर्शाचे बेट, कर्माचा खोल प्रवाह आणि सत्याचा काठ गाठतात.
हर्षसंघमहावेगं नानारससमाकुलम् नानाप्रीतिमहारत्नं दुःखज्वरसमीरितम्
आनंदाचा मोठा प्रवाह, विविध रसांनी भरलेला, अनेक आनंद आणि मौल्यवान रत्नांनी गजबजलेला, पण दुःखाच्या तापाने ढवळलेला आहे.
शोकतृष्णामहावर्तं तीक्ष्णव्याधिमहारुजम् अस्थिसंघातसंघट्टं श्लेष्मयोगं द्विजोत्तमाः
हे श्रेष्ठ द्विजांनो, शोक आणि तृष्णेचा मोठा भोवरा, तीक्ष्ण आजार आणि मोठ्या वेदना, हाडांची धडक आणि कफाचा संयोग आहे.
दानमुक्ताकरं घोरं शोणितोद्गारविद्रुमम् हसितोत्क्रुष्टनिर्घोषं नानाज्ञानसुदुष्करम्
दानाच्या मोत्यांनी भरलेली, भयंकर आणि रक्ताच्या प्रवाहाने लाल झालेली, हसण्याच्या आणि ओरडण्याच्या आवाजांनी गूंजणारी, आणि अनेक अवघड अज्ञानांनी भरलेली नदी आहे.
रोदनाश्रुमलक्षारं सङ्गयोगपरायणम् प्रलब्ध्वा जन्मलोको यं पुत्रबान्धवपत्तनम्
रडण्याच्या अश्रूंनी वाहणारी, स्नेहाच्या संयोगाला समर्पित, जन्माच्या जगात पोहोचलेली, जी मुलं आणि नातेवाईकांचे शहर आहे.
अहिंसासत्यमर्यादं प्राणयोगमयोर्मिलम् वृन्दानुगामिनं क्षीरं सर्वभूतपयोदधिम्
अहिंसा, सत्य आणि योग्य आचार याने बांधलेली, प्राणांचा संयोग असलेली, समूहासोबत जाणारी, सर्व जीवांच्या समुद्रातील दूध आहे.
मोक्षदुर्लभविषयं वाडवासुखसागरम् तरन्ति यतयः सिद्धा ज्ञानयोगेन चानघाः
मोक्ष मिळवणे कठीण असलेल्या, अग्नीने भरलेल्या सुखाच्या समुद्राला, योगाच्या ज्ञानाने, यती आणि सिद्ध लोक ओलांडतात.
तीर्त्वा च दुस्तरं जन्म विशन्ति विमलं नभः ततस् तान् सुकृतीञ् ज्ञात्वा सूर्यो वहति रश्मिभिः
कठीण जन्माचा प्रवास पार करून, ते निर्मळ आकाशात प्रवेश करतात; मग त्या पुण्यवानांना ओळखून, सूर्य आपल्या किरणांनी त्यांना नेत असतो.
पद्मतन्तुवद् आविश्य प्रवहन् विषयान् द्विजाः तत्र तान् प्रवहो वायुः प्रतिगृह्णाति चानघाः
कमळाच्या तंतूसारखे प्रवेश करून, विषयांना वाहत, तेथे वारा प्रवाहासारखा त्यांना स्वीकारतो, हे पापरहित द्विजांनो.
वीतरागान् यतीन् सिद्धान् वीर्ययुक्तांस् तपोधनान् सूक्ष्मः शीतः सुगन्धश् च सुखस्पर्शश् च भो द्विजाः
हे द्विजांनो, विरक्त, सिद्ध, पराक्रमी आणि तपश्चर्येने संपन्न असणाऱ्या साधूंना, सूक्ष्म, थंड, सुगंधी आणि सुखद स्पर्श असलेला वारा स्वीकारतो.
सप्तानां मरुतां श्रेष्ठो लोकान् गच्छति यः शुभान् स तान् वहति विप्रेन्द्रा नभसः परमां गतिम्
सात मरुतांमध्ये जो श्रेष्ठ आहे, तो शुभ लोकांना पोहोचतो; तो त्यांना, हे श्रेष्ठ ब्राह्मणांनो, आकाशातील सर्वोच्च मार्गावर घेऊन जातो.
नभो वहति लोकेशान् रजसः परमां गतिम् रजो वहति विप्रेन्द्राः सत्त्वस्य परमां गतिम्
आकाश लोकांच्या अधिपतींना रजोगुणाच्या सर्वोच्च मार्गावर घेऊन जाते; रजोगुण, हे श्रेष्ठ ब्राह्मणांनो, त्यांना सत्त्वगुणाच्या सर्वोच्च मार्गावर नेतो.
सत्त्वं वहति शुद्धात्मा परं नारायणं प्रभुम् प्रभुर् वहति शुद्धात्मा परमात्मानम् आत्मना
सत्त्वगुण शुद्ध आत्म्याला परम नारायणाकडे घेऊन जातो; परमेश्वर, शुद्ध आत्मा असल्याने, आत्म्याच्या माध्यमातून परमात्म्याला घेऊन जातो.
परमात्मानम् आसाद्य तद्भूता यतयो ऽमलाः अमृतत्वाय कल्पन्ते न निवर्तन्ति च द्विजाः
परमात्मा प्राप्त केल्यावर, जे योगी त्या परमात्म्यात एकरूप झाले आहेत, ते निष्कलंक असतात आणि अमरत्वाला पात्र होतात, हे द्विजांनो, आणि पुन्हा परत येत नाहीत.
परमा सा गतिर् विप्रा निर्द्वंद्वानां महात्मनाम् सत्यार्जवरतानां वै सर्वभूतदयावताम्
ती सर्वोच्च वाट, हे ब्राह्मणांनो, द्वैतमुक्त, सत्य आणि प्रामाणिकतेला धरून राहणाऱ्या आणि सर्व प्राण्यांवर दया असणाऱ्या महात्म्यांसाठी आहे.
स्थानम् उत्तमम् आसाद्य भगवन्तं स्थिरव्रताः आजन्ममरणं वा ते रमन्ते तत्र वा न वा
सर्वोच्च स्थान मिळवून, दृढ व्रत असणारे भगवंतात रममाण होतात; जन्मापासून मृत्यूपर्यंत ते तिथे आनंद घेतात किंवा नाही, असेही होऊ शकते.
यद् अत्र तथ्यं तत्त्वं नो यथावद् वक्तुम् अर्हसि त्वदृते मानवं नान्यं प्रष्टुम् अर्हाम सत्तम
या विषयातील जे काही सत्य आणि तत्त्व आहे, ते तू जसे आहेस तसे सांगावे; तुझ्याशिवाय, हे श्रेष्ठ, आम्ही कोणत्याही दुसऱ्या माणसाला विचारू नये.
मोक्षदोषो महान् एष प्राप्य सिद्धिं गतान् ऋषीन् यदि तत्रैव विज्ञाने वर्तन्ते यतयः परे
मोक्षाबद्दलचा हा मोठा दोष आहे: सिद्धी मिळवूनही जर योगी फक्त त्या ज्ञानातच राहिले, हे ऋषींनो, तर ते सिद्ध ऋषींपर्यंत पोहोचूनही तसेच राहतात.
प्रवृत्तिलक्षणं धर्मं पश्याम परमं द्विज मग्नस्य हि परे ज्ञाने किंतु दुःखान्तरं भवेत्
आपण कर्मप्रधान श्रेष्ठ धर्म पाहतो, हे उत्तम ब्राह्मण; पण जो परमानंदाच्या ज्ञानात पूर्णपणे बुडतो, त्याला दुसऱ्या प्रकारचे दुःखही होऊ शकते.
यथान्यायं मुनिश्रेष्ठाः प्रश्नः पृष्टश् च संकटः बुधानाम् अपि संमोहः प्रश्ने ऽस्मिन् मुनिसत्तमाः
जसा योग्य आहे तसा प्रश्न विचारला आहे, हे श्रेष्ठ मुनी; या प्रश्नात अगदी ज्ञानी लोकांनाही संभ्रम येतो, हे उत्तम मुनी.
अत्रापि तत्त्वं परमं शृणुध्वं वचनं मम बुद्धिश् च परमा यत्र कपिलानां महात्मनाम्
येथेही माझे सर्वोच्च तत्त्वज्ञान ऐका, ज्यात महान आत्म्यांपैकी कपिलांच्या सर्वोच्च बुद्धीचे रहस्य आहे.
इन्द्रियाण्य् अपि बुध्यन्ते स्वदेहं देहिनां द्विजाः करणान्य् आत्मनस् तानि सूक्ष्मं पश्यन्ति तैस् तु सः
इंद्रियेही, हे द्विजांनो, देहधारकाच्या स्वतःच्या देहात आत्म्याला ओळखतात; ती आत्म्याची साधने सूक्ष्म असून, त्यांच्याद्वारे तो त्यांना पाहतो.
आत्मना विप्रहीणानि काष्ठकुड्यसमानि तु विनश्यन्ति न संदेहो वेला इव महार्णवे
आत्म्याशिवाय ती साधने लाकडासारखी किंवा भिंतीसारखी होतात आणि शंका नाही की नष्ट होतात, जसे महासागरातील किनारा नाहीसा होतो.
इन्द्रियैः सह सुप्तस्य देहिनो द्विजसत्तमाः सूक्ष्मश् चरति सर्वत्र नभसीव समीरणः
जेव्हा देहधारी इंद्रियांसह झोपतो, हे श्रेष्ठ ब्राह्मणांनो, तेव्हा सूक्ष्म आत्मा आकाशातील वाऱ्यासारखा सर्वत्र फिरतो.
स पश्यति यथान्यायं स्मृत्वा स्पृशति चानघाः बुध्यमानो यथापूर्वम् अखिलेनेह भो द्विजाः
तो योग्यतेने पाहतो, आठवतो आणि स्पर्श करतो, हे निष्कलंकांनो; पूर्वीप्रमाणे जागृत होऊन, तो येथे सर्व प्रकारे वागतो, हे ब्राह्मणांनो.
इन्द्रियाणि ह सर्वाणि स्वे स्वे स्थाने यथाविधि अनीशत्वात् प्रलीयन्ते सर्पा विषहता इव
सर्व इंद्रिये, प्रत्येक आपल्या योग्य स्थानावर, सामर्थ्य नसल्यामुळे निष्क्रिय होतात, जसे विषबाधित साप.
इन्द्रियाणां तु सर्वेषां स्वस्थानेष्व् एव सर्वशः आक्रम्य गतयः सूक्ष्मा वरत्य् आत्मा न संशयः
पण आत्म्याच्या सूक्ष्म गती, सर्व इंद्रियांमध्ये त्यांच्या स्थानावर व्यापून, नक्कीच टिकून राहतात, यात शंका नाही.
सत्त्वस्य च गुणान् कृत्स्नान् रजसश् च गुणान् पुनः गुणांश् च तमसः सर्वान् गुणान् बुद्धेश् च सत्तमाः
आणि, हे श्रेष्ठ मुनी, सत्त्वगुणाचे सर्व गुण, पुन्हा रजोगुणाचे गुण, तसेच तमोगुणाचे सर्व गुण, आणि बुद्धीचेही गुण.