वैतरण्यां च यद् दुःखं पतितानां यमक्षये योनिषु च विचित्रासु संचारान् अशुभांस् तथा
यमाच्या ठिकाणी पडलेल्या जीवांना वैतरणीत जे दुःख भोगावे लागते, आणि विचित्र योनींमध्ये होणारी विविध भटकंती, तसेच अशुभ जन्म हे समजून घ्या.
जठरे चाशुभे वासं शोणितोदकभाजने श्लेष्ममूत्रपुरीषे च तीव्रगन्धसमन्विते
अशुद्ध गर्भात राहणे, रक्त व पाण्याच्या पात्रात, तसेच कफ, मूत्र आणि मल यांच्या तीव्र दुर्गंधासह राहणे.
शुक्रशोणितसंघाते मज्जास्नायुपरिग्रहे शिराशतसमाकीर्णे नवद्वारे पुरे ऽथ वै
शुक्र आणि रक्त यांच्या समूहात, मज्जा व स्नायूंनी वेढलेल्या, शेकडो शिरांनी भरलेल्या, आणि नवद्वार असलेल्या या देहात.
विज्ञाय हितम् आत्मानं योगांश् च विविधान् द्विजाः तामसानां च जन्तूनां रमणीयानृतात्मनाम्
आत्म्याचे हितकारी स्वरूप आणि विविध योग प्रकार ओळखा, हे द्विजांनो, तसेच अंधकारमय, रम्य पण खोट्या स्वभावाचे जीवही जाणून घ्या.
सात्त्विकानां च जन्तूनां कुत्सितं मुनिसत्तमाः गर्हितं महताम् अर्थे सांख्यानां विदितात्मनाम्
सत्त्वगुणी जीवांचे नीच स्वरूप, हे श्रेष्ठ मुनींनो, आणि महान लोकांमध्ये निंदनीय कृत्ये, तसेच आत्मज्ञान असलेल्या सांख्यांच्या बाबतीतही.
उपप्लवांस् तथा घोराञ् शशिनस् तेजसस् तथा ताराणां पतनं दृष्ट्वा नक्षत्राणां च पर्ययम्
भयंकर उपद्रव, चंद्राच्या तेजाचा क्षय, तारकांचा पडणे आणि नक्षत्रांच्या बदलत्या स्थिती हे सर्व पाहा.
द्वंद्वानां विप्रयोगं च विज्ञाय कृपणं द्विजाः अन्योन्यभक्षणं दृष्ट्वा भूतानाम् अपि चाशुभम्
द्वंद्वांचं वेगळं होणं आणि त्यातून होणारा दुःख ओळखून, आणि एकमेकांना खाणाऱ्या जीवांचं वाईटपण पाहून, हे द्विजांनो, अगदी सजीवांमध्येही अशुभ गोष्टी घडतात हे समजून घ्या.
बाल्ये मोहं च विज्ञाय पक्षदेहस्य चाशुभम् रागं मोहं च संप्राप्तं क्वचित् सत्त्वं समाश्रितम्
बालपणातला भ्रम आणि शरीराच्या अवस्थेचं अशुभ ओळखून, आसक्ती आणि मोह कसा येतो हे पाहून, कधी कधी शुद्धता असते हेही समजून घ्या.
सहस्रेषु नरः कश्चिन् मोक्षबुद्धिं समाश्रितः दुर्लभत्वं च मोक्षस्य विज्ञानं श्रुतिपूर्वकम्
हजारोंमध्ये एखादाच माणूस मुक्तीची इच्छा धरतो; मुक्ती मिळणं फारच दुर्मिळ आहे, आणि वेदज्ञानानेच खरी समज येते हे लक्षात ठेवा.
बहुमानम् अलब्धेषु लब्धे मध्यस्थतां पुनः विषयाणां च दौरात्म्यं विज्ञाय च पुनर् द्विजाः
जे काही मिळवत नाहीत त्यांना कोणी मान देत नाही, आणि मिळवल्यावर लोक तटस्थ राहतात; विषयांची नीचता ओळखून, हे द्विजांनो, हे सर्व समजून घ्या.
गतासूनां च सत्त्वानां देहान् भित्त्वा तथा शुभान् वासं कुलेषु जन्तूनां मरणाय धृतात्मनाम्
ज्यांच्या शरीरातून प्राण गेले आहेत, ते शुद्ध असो वा अशुद्ध, अशा शरीरांना पाहून, आणि कुटुंबात राहणाऱ्या जीवांना, तसेच संयमी लोकांचं मरण पाहून समजून घ्या.
सात्त्विकानां च जन्तूनां दुःखं विज्ञाय भो द्विजाः ब्रह्मघ्नानां गतिं ज्ञात्वा पतितानां सुदारुणाम्
सात्त्विक जीवांचं दुःख ओळखून, हे द्विजांनो, ब्रह्महत्येचं भयंकर फळ आणि पतित लोकांची फारच वाईट अवस्था जाणून घ्या.
सुरापाने च सक्तानां ब्राह्मणानां दुरात्मनाम् गुरुदारप्रसक्तानां गतिं विज्ञाय चाशुभाम्
दारू प्यायल्यावर आसक्त झालेले, वाईट वागणारे ब्राह्मण, आणि गुरुपत्नीवर आसक्त झालेले यांची अशुभ गत समजून घ्या.
जननीषु च वर्तन्ते येन सम्यग् द्विजोत्तमाः सदेवकेषु लोकेषु येन वर्तन्ति मानवाः
ज्याच्यामुळे जीव आपल्या आईच्या पोटी जन्म घेतात, हे श्रेष्ठ द्विजांनो, आणि ज्याच्यामुळे माणसं देवांसह या जगात वावरतात,
तेन ज्ञानेन विज्ञाय गतिं चाशुभकर्मणाम् तिर्यग्योनिगतानां च विज्ञाय च गतीः पृथक्
त्या ज्ञानाने अशुभ कर्म करणाऱ्यांची गत ओळखा, आणि पशूयोनीत जन्म घेणाऱ्यांच्या वेगवेगळ्या गतिही समजून घ्या.
वेदवादांस् तथा चित्रान् ऋतूनां पर्ययांस् तथा क्षयं संवत्सराणां च मासानां च क्षयं तथा
वेदांचे विविध मत, ऋतूंचे फेरफार, वर्षांचं क्षय, आणि महिन्यांचंही कमी होणं हे सर्व पाहा.
पक्षक्षयं तथा दृष्ट्वा दिवसानां च संक्षयम् क्षयं वृद्धिं च चन्द्रस्य दृष्ट्वा प्रत्यक्षतस् तथा
पक्षांचा क्षय, दिवसांचं कमी होणं, आणि चंद्राचा वाढणं-घटणं प्रत्यक्ष पाहा.
वृद्धिं दृष्ट्वा समुद्राणां क्षयं तेषां तथा पुनः क्षयं धनानां दृष्ट्वा च पुनर् वृद्धिं तथैव च
समुद्रांची वाढ आणि पुन्हा त्यांचा क्षय, धनाचं कमी होणं आणि पुन्हा वाढणं हे सर्व पाहा.
संयोगानां तथा दृष्ट्वा युगानां च विशेषतः देहवैक्लव्यतां चैव सम्यग् विज्ञाय तत्त्वतः
युगांची एकत्र येणं आणि वेगळेपण, आणि शरीराची अशक्तता हे सर्व नीट समजून घ्या.
आत्मदोषांश् च विज्ञाय सर्वान् आत्मनि संस्थितान् स्वदेहाद् उत्थितान् गन्धांस् तथा विज्ञाय चाशुभान्
स्वतःमध्ये असणारे सर्व दोष ओळखा, आणि आपल्या शरीरातून येणारे वाईट वासही समजून घ्या.
कान् उत्पातभवान् दोषान् पश्यसि ब्रह्मवित्तम एतं नः संशयं कृत्स्नं वक्तुम् अर्हस्य् अशेषतः
हे ब्रह्मज्ञानी, संकटामुळे निर्माण होणारे कोणते दोष तू पाहतोस? आमच्या या सर्व शंकेचं पूर्णपणे निरसन कर.
पञ्च दोषान् द्विजा देहे प्रवदन्ति मनीषिणः मार्गज्ञाः कापिलाः सांख्याः शृणुध्वं मुनिसत्तमाः
मार्ग जाणणारे, कपिल आणि सांख्य पंडित, हे श्रेष्ठ मुनीहो, शरीरातले पाच दोष सांगतात; हे द्विजांनो, ऐका.
कामक्रोधौ भयं निद्रा पञ्चमः श्वास उच्यते एते दोषाः शरीरेषु दृश्यन्ते सर्वदेहिनाम्
काम, क्रोध, भीती, झोप आणि पाचवा म्हणजे श्वास — हे सर्व दोष सर्व देहधारकांमध्ये दिसतात.
छिन्दन्ति क्षमया क्रोधं कामं संकल्पवर्जनात् सत्त्वसंसेवनान् निद्राम् अप्रमादाद् भयं तथा
क्षमेने क्रोध नाहीसा करतात, इच्छांचा त्याग करून काम संपवतात, सात्त्विकतेने झोप कमी करतात, आणि दक्षतेने भीती दूर करतात.
छिन्दन्ति पञ्चमं श्वासम् अल्पाहारतया द्विजाः गुणान् गुणशतैर् ज्ञात्वा दोषान् दोषशतैर् अपि
द्विजांनो, अन्नामध्ये संयम ठेवून पाचवा श्वास थांबवतात; गुण शंभरगुणी गुणांनी ओळखतात, आणि दोष शंभरगुणी दोषांनी समजतात.
हेतून् हेतुशतैश् चित्रैश् चित्रान् विज्ञाय तत्त्वतः अपां फेनोपमं लोकं विष्णोर् मायाशतैः कृतम्
शेकडो सूक्ष्म कारणांनी विविध कारणांचे खरे स्वरूप ओळखून, हे जग पाण्याच्या फेसासारखे वाटते, जे विष्णूच्या शेकडो मायांनी निर्माण झाले आहे.
चित्रभित्तिप्रतीकाशं नलसारम् अनर्थकम् तमःसंभ्रमितं दृष्ट्वा वर्षबुद्बुदसंनिभम्
हे जग रंगीत भिंतीसारखे, नळकांड्याच्या सारखे निरुपयोगी, अंधाराने भरकटलेले आणि पावसातील फुग्यासारखे दिसते.
नाशप्रायं सुखाधानं नाशोत्तरमहाभयम् रजस् तमसि संमग्नं पङ्के द्विपम् इवावशम्
हे सुखाचे भांडार असले तरी नाशाच्या मार्गावर आहे, आणि नंतर मोठ्या भीतीला सामोरे जाते; हे रज आणि तममध्ये बुडालेले, चिखलात अडकलेल्या हत्तीप्रमाणे असहाय आहे.
सांख्या विप्रा महाप्राज्ञास् त्यक्त्वा स्नेहं प्रजाकृतम् ज्ञानज्ञेयेन सांख्येन व्यापिना महता द्विजाः
सांख्यशास्त्र जाणणारे, मोठ्या बुद्धीचे द्विज, संततीमुळे निर्माण झालेला स्नेह सोडून, सांख्याच्या मोठ्या आणि सर्वत्र पसरलेल्या ज्ञानाने युक्त होतात.
राजसान् अशुभान् गन्धांस् तामसांश् च तथाविधान् पुण्यांश् च सात्त्विकान् गन्धान् स्पर्शजान् देहसंश्रितान्
ते रजोगुणी अशुद्ध वास, तसेच तमोगुणी आणि सत्त्वगुणी शुद्ध वास, हे सर्व स्पर्शातून शरीरात निर्माण होणारे, दूर करतात.