तेजो वायौ तु संयुक्तं वायुं नभसि चाश्रितम् नभो महति संयुक्तं तमो महसि संस्थितम्
तेज वायूत मिसळलेले आहे, वायू आकाशात आधारलेला आहे, आकाश महत्तत्त्वाशी जोडलेले आहे आणि अंधकार महत्तत्त्वात स्थिर आहे.
रजः सत्त्वं तथा सक्तं सत्त्वं सक्तं तथात्मनि सक्तम् आत्मानम् ईशे च देवे नारायणे तथा
रजोगुण सत्त्वाशी जोडलेला आहे, सत्त्व आत्म्यात गुंतलेला आहे आणि आत्मा देव, म्हणजे नारायण, यांच्याशी एकरूप आहे.
देवं मोक्षे च संयुक्तं ततो मोक्षं च न क्वचित् ज्ञात्वा सत्त्वगुणं देहं वृतं षोडशभिर् गुणैः
देव मोक्षाशी एकरूप आहे, म्हणून मोक्ष दुसरीकडे कुठेही नाही. सत्त्वगुण ओळखून, देह सोळा गुणांनी वेढलेला आहे हे समजते.
स्वभावं भावनां चैव ज्ञात्वा देहसमाश्रिताम् मध्यस्थम् इव चात्मानं पापं यस्मिन् न विद्यते
स्वभाव आणि वृत्ती देहातच असतात हे ओळखून, आत्मा मध्यभागी आहे, जिथे पाप नाही.
द्वितीयं कर्म वै ज्ञात्वा विप्रेन्द्रा विषयैषिणाम् इन्द्रियाणीन्द्रियार्थांश् च सर्वान् आत्मनि संश्रितान्
हे श्रेष्ठ ब्राह्मणहो, विषयांची इच्छा करणाऱ्यांचे दुसरे कर्म ओळखा आणि सर्व इंद्रिये व त्यांचे विषय आत्म्यातच आधारलेले आहेत.
दुर्लभत्वं च मोक्षस्य विज्ञाय श्रुतिपूर्वकम् प्राणापानौ समानं च व्यानोदानौ च तत्त्वतः
मोक्ष मिळवणे किती कठीण आहे हे शास्त्रांनी सांगितले आहे, हे जाणून, प्राण, अपान, समान, व्यान आणि उदान या पंचप्राणांचे खरे स्वरूप समजून घ्या.
आद्यं चैवानिलं ज्ञात्वा प्रभवं चानिलं पुनः सप्तधा तांस् तथा शेषान् सप्तधा विधिवत् पुनः
पहिला वायू आणि त्याचा उगम ओळखा, तसेच उरलेले सात विभाग आणि पुन्हा नियमाप्रमाणे सात विभाग समजून घ्या.
प्रजापतीन् ऋषींश् चैव सर्गांश् च सुबहून् वरान् सप्तर्षींश् च बहूञ् ज्ञात्वा राजर्षींश् च परंतपान्
प्रजापती, ऋषी, अनेक उत्तम सृष्टी, अनेक सप्तर्षी आणि शत्रूंचा नाश करणारे राजर्षी हे सर्व ओळखा.
सुरर्षीन् मरुतश् चान्यान् ब्रह्मर्षीन् सूर्यसंनिभान् ऐश्वर्याच् च्यावितान् दृष्ट्वा कालेन महता द्विजाः
दैवी ऋषी, मरुतगण आणि इतर, सूर्यासारखे तेजस्वी ब्रह्मर्षी, आणि काळाच्या प्रभावाने ऐश्वर्य गमावलेले हे सर्व पाहा, हे द्विजांनो.
महतां भूतसंघानां श्रुत्वा नाशं च भो द्विजाः गतिं वाचां शुभां ज्ञात्वा अर्चार्हाः पापकर्मणाम्
महान जीवसमूहांचा नाश ऐकून, हे द्विजांनो, पापकर्म करणाऱ्यांसाठी वंदनीय आणि शुभ वाणीचा मार्ग जाणून घ्या.
वैतरण्यां च यद् दुःखं पतितानां यमक्षये योनिषु च विचित्रासु संचारान् अशुभांस् तथा
यमाच्या ठिकाणी पडलेल्या जीवांना वैतरणीत जे दुःख भोगावे लागते, आणि विचित्र योनींमध्ये होणारी विविध भटकंती, तसेच अशुभ जन्म हे समजून घ्या.
जठरे चाशुभे वासं शोणितोदकभाजने श्लेष्ममूत्रपुरीषे च तीव्रगन्धसमन्विते
अशुद्ध गर्भात राहणे, रक्त व पाण्याच्या पात्रात, तसेच कफ, मूत्र आणि मल यांच्या तीव्र दुर्गंधासह राहणे.
शुक्रशोणितसंघाते मज्जास्नायुपरिग्रहे शिराशतसमाकीर्णे नवद्वारे पुरे ऽथ वै
शुक्र आणि रक्त यांच्या समूहात, मज्जा व स्नायूंनी वेढलेल्या, शेकडो शिरांनी भरलेल्या, आणि नवद्वार असलेल्या या देहात.
विज्ञाय हितम् आत्मानं योगांश् च विविधान् द्विजाः तामसानां च जन्तूनां रमणीयानृतात्मनाम्
आत्म्याचे हितकारी स्वरूप आणि विविध योग प्रकार ओळखा, हे द्विजांनो, तसेच अंधकारमय, रम्य पण खोट्या स्वभावाचे जीवही जाणून घ्या.
सात्त्विकानां च जन्तूनां कुत्सितं मुनिसत्तमाः गर्हितं महताम् अर्थे सांख्यानां विदितात्मनाम्
सत्त्वगुणी जीवांचे नीच स्वरूप, हे श्रेष्ठ मुनींनो, आणि महान लोकांमध्ये निंदनीय कृत्ये, तसेच आत्मज्ञान असलेल्या सांख्यांच्या बाबतीतही.
उपप्लवांस् तथा घोराञ् शशिनस् तेजसस् तथा ताराणां पतनं दृष्ट्वा नक्षत्राणां च पर्ययम्
भयंकर उपद्रव, चंद्राच्या तेजाचा क्षय, तारकांचा पडणे आणि नक्षत्रांच्या बदलत्या स्थिती हे सर्व पाहा.
द्वंद्वानां विप्रयोगं च विज्ञाय कृपणं द्विजाः अन्योन्यभक्षणं दृष्ट्वा भूतानाम् अपि चाशुभम्
द्वंद्वांचं वेगळं होणं आणि त्यातून होणारा दुःख ओळखून, आणि एकमेकांना खाणाऱ्या जीवांचं वाईटपण पाहून, हे द्विजांनो, अगदी सजीवांमध्येही अशुभ गोष्टी घडतात हे समजून घ्या.
बाल्ये मोहं च विज्ञाय पक्षदेहस्य चाशुभम् रागं मोहं च संप्राप्तं क्वचित् सत्त्वं समाश्रितम्
बालपणातला भ्रम आणि शरीराच्या अवस्थेचं अशुभ ओळखून, आसक्ती आणि मोह कसा येतो हे पाहून, कधी कधी शुद्धता असते हेही समजून घ्या.
सहस्रेषु नरः कश्चिन् मोक्षबुद्धिं समाश्रितः दुर्लभत्वं च मोक्षस्य विज्ञानं श्रुतिपूर्वकम्
हजारोंमध्ये एखादाच माणूस मुक्तीची इच्छा धरतो; मुक्ती मिळणं फारच दुर्मिळ आहे, आणि वेदज्ञानानेच खरी समज येते हे लक्षात ठेवा.
बहुमानम् अलब्धेषु लब्धे मध्यस्थतां पुनः विषयाणां च दौरात्म्यं विज्ञाय च पुनर् द्विजाः
जे काही मिळवत नाहीत त्यांना कोणी मान देत नाही, आणि मिळवल्यावर लोक तटस्थ राहतात; विषयांची नीचता ओळखून, हे द्विजांनो, हे सर्व समजून घ्या.
गतासूनां च सत्त्वानां देहान् भित्त्वा तथा शुभान् वासं कुलेषु जन्तूनां मरणाय धृतात्मनाम्
ज्यांच्या शरीरातून प्राण गेले आहेत, ते शुद्ध असो वा अशुद्ध, अशा शरीरांना पाहून, आणि कुटुंबात राहणाऱ्या जीवांना, तसेच संयमी लोकांचं मरण पाहून समजून घ्या.
सात्त्विकानां च जन्तूनां दुःखं विज्ञाय भो द्विजाः ब्रह्मघ्नानां गतिं ज्ञात्वा पतितानां सुदारुणाम्
सात्त्विक जीवांचं दुःख ओळखून, हे द्विजांनो, ब्रह्महत्येचं भयंकर फळ आणि पतित लोकांची फारच वाईट अवस्था जाणून घ्या.
सुरापाने च सक्तानां ब्राह्मणानां दुरात्मनाम् गुरुदारप्रसक्तानां गतिं विज्ञाय चाशुभाम्
दारू प्यायल्यावर आसक्त झालेले, वाईट वागणारे ब्राह्मण, आणि गुरुपत्नीवर आसक्त झालेले यांची अशुभ गत समजून घ्या.
जननीषु च वर्तन्ते येन सम्यग् द्विजोत्तमाः सदेवकेषु लोकेषु येन वर्तन्ति मानवाः
ज्याच्यामुळे जीव आपल्या आईच्या पोटी जन्म घेतात, हे श्रेष्ठ द्विजांनो, आणि ज्याच्यामुळे माणसं देवांसह या जगात वावरतात,
तेन ज्ञानेन विज्ञाय गतिं चाशुभकर्मणाम् तिर्यग्योनिगतानां च विज्ञाय च गतीः पृथक्
त्या ज्ञानाने अशुभ कर्म करणाऱ्यांची गत ओळखा, आणि पशूयोनीत जन्म घेणाऱ्यांच्या वेगवेगळ्या गतिही समजून घ्या.
वेदवादांस् तथा चित्रान् ऋतूनां पर्ययांस् तथा क्षयं संवत्सराणां च मासानां च क्षयं तथा
वेदांचे विविध मत, ऋतूंचे फेरफार, वर्षांचं क्षय, आणि महिन्यांचंही कमी होणं हे सर्व पाहा.
पक्षक्षयं तथा दृष्ट्वा दिवसानां च संक्षयम् क्षयं वृद्धिं च चन्द्रस्य दृष्ट्वा प्रत्यक्षतस् तथा
पक्षांचा क्षय, दिवसांचं कमी होणं, आणि चंद्राचा वाढणं-घटणं प्रत्यक्ष पाहा.
वृद्धिं दृष्ट्वा समुद्राणां क्षयं तेषां तथा पुनः क्षयं धनानां दृष्ट्वा च पुनर् वृद्धिं तथैव च
समुद्रांची वाढ आणि पुन्हा त्यांचा क्षय, धनाचं कमी होणं आणि पुन्हा वाढणं हे सर्व पाहा.
संयोगानां तथा दृष्ट्वा युगानां च विशेषतः देहवैक्लव्यतां चैव सम्यग् विज्ञाय तत्त्वतः
युगांची एकत्र येणं आणि वेगळेपण, आणि शरीराची अशक्तता हे सर्व नीट समजून घ्या.
आत्मदोषांश् च विज्ञाय सर्वान् आत्मनि संस्थितान् स्वदेहाद् उत्थितान् गन्धांस् तथा विज्ञाय चाशुभान्
स्वतःमध्ये असणारे सर्व दोष ओळखा, आणि आपल्या शरीरातून येणारे वाईट वासही समजून घ्या.