सुखस्य च परं कालं विज्ञाय मुनिसत्तमाः प्राप्तकाले च यद् दुःखं पततां विषयैषिणाम्
सुखाचा अंतिम काळ, हे श्रेष्ठ मुनींनो, आणि योग्य वेळी विषयांची इच्छा करणाऱ्यांना जे दुःख येते ते जाणून घ्या.
तिर्यक्त्वे पततां विप्रास् तथैव नरकेषु यत् स्वर्गस्य च गुणाञ् ज्ञात्वा दोषान् सर्वांश् च भो द्विजाः
हे ब्राह्मणांनो, पशूयोनीत पडणे, तसेच नरकात जाणे, स्वर्गाचे गुण आणि त्यातील सर्व दोष जाणून घ्या.
वेदवादे च ये दोषा गुणा ये चापि वैदिकाः ज्ञानयोगे च ये दोषा ज्ञानयोगे च ये गुणाः
वेदवचनातील दोष, तसेच वेदातील गुण, ज्ञानयोगातील दोष आणि ज्ञानयोगातील गुण जाणून घ्या.
सांख्यज्ञाने च ये दोषांस् तथैव च गुणा द्विजाः सत्त्वं दशगुणं ज्ञात्वा रजो नवगुणं तथा
सांख्यज्ञानातील दोष आणि गुण, हे द्विजांनो, तसेच सत्त्वाचे दहा गुण, रजाचे नऊ गुण ओळखा.
तमश् चाष्टगुणं ज्ञात्वा बुद्धिं सप्तगुणां तथा षड्गुणं च नभो ज्ञात्वा तमश् च त्रिगुणं महत्
तमसाचे आठ गुण, बुद्धीचे सात गुण, आकाशाचे सहा गुण आणि तमसाचे तीन महान गुण जाणून घ्या.
द्विगुणं च रजो ज्ञात्वा सत्त्वं चैकगुणं पुनः मार्गं विज्ञाय तत्त्वेन प्रलयप्रेक्षणेन तु
रजाचे दोन गुण आणि पुन्हा सत्त्वाचा एकच गुण ओळखा. खर्या अर्थाने मार्ग समजून, प्रलयाच्या दृष्टीने विचार करा.
ज्ञानविज्ञानसंपन्नाः कारणैर् भावितात्मभिः प्राप्नुवन्ति शुभं मोक्षं सूक्ष्मा इव नभः परम्
ज्ञान आणि विवेकाने युक्त, कारणांनी मन तयार केलेले जे लोक आहेत, ते शुभ असा मुक्तीला पोहोचतात, जी अत्यंत सूक्ष्म आणि आकाशासारखी आहे.
रूपेण दृष्टिं संयुक्तां घ्राणं गन्धगुणेन च शब्दग्राह्यं तथा श्रोत्रं जिह्वां रसगुणेन च
दृष्टी रूपाशी, घ्राण गंधाच्या गुणाशी, श्रवण शब्दाच्या ग्रहणाशी आणि जिभ रसाच्या गुणाशी जोडलेली असते.
त्वचं स्पर्शं तथा शक्यं वायुं चैव तदाश्रितम् मोहं तमसि संयुक्तं लोभं मोहेषु संश्रितम्
त्वचा आणि स्पर्श, तसेच त्यांना आधार देणारा वायू, हे समजून घ्या. मोह अंधकारात मिसळलेला आहे आणि लोभ हा मोहांमध्ये वसतो.
विष्णुं क्रान्ते बले शक्रं कोष्ठे सक्तं तथानलम् अप्सु देवीं समायुक्ताम् आपस् तेजसि संश्रिताः
शक्तीत विष्णू व्यापलेला आहे, देहाशी इंद्र जोडलेला आहे, अग्नीही देहातच आहे, जलात देवी एकरूप आहे आणि जल तेजामध्ये स्थिर आहे.
तेजो वायौ तु संयुक्तं वायुं नभसि चाश्रितम् नभो महति संयुक्तं तमो महसि संस्थितम्
तेज वायूत मिसळलेले आहे, वायू आकाशात आधारलेला आहे, आकाश महत्तत्त्वाशी जोडलेले आहे आणि अंधकार महत्तत्त्वात स्थिर आहे.
रजः सत्त्वं तथा सक्तं सत्त्वं सक्तं तथात्मनि सक्तम् आत्मानम् ईशे च देवे नारायणे तथा
रजोगुण सत्त्वाशी जोडलेला आहे, सत्त्व आत्म्यात गुंतलेला आहे आणि आत्मा देव, म्हणजे नारायण, यांच्याशी एकरूप आहे.
देवं मोक्षे च संयुक्तं ततो मोक्षं च न क्वचित् ज्ञात्वा सत्त्वगुणं देहं वृतं षोडशभिर् गुणैः
देव मोक्षाशी एकरूप आहे, म्हणून मोक्ष दुसरीकडे कुठेही नाही. सत्त्वगुण ओळखून, देह सोळा गुणांनी वेढलेला आहे हे समजते.
स्वभावं भावनां चैव ज्ञात्वा देहसमाश्रिताम् मध्यस्थम् इव चात्मानं पापं यस्मिन् न विद्यते
स्वभाव आणि वृत्ती देहातच असतात हे ओळखून, आत्मा मध्यभागी आहे, जिथे पाप नाही.
द्वितीयं कर्म वै ज्ञात्वा विप्रेन्द्रा विषयैषिणाम् इन्द्रियाणीन्द्रियार्थांश् च सर्वान् आत्मनि संश्रितान्
हे श्रेष्ठ ब्राह्मणहो, विषयांची इच्छा करणाऱ्यांचे दुसरे कर्म ओळखा आणि सर्व इंद्रिये व त्यांचे विषय आत्म्यातच आधारलेले आहेत.
दुर्लभत्वं च मोक्षस्य विज्ञाय श्रुतिपूर्वकम् प्राणापानौ समानं च व्यानोदानौ च तत्त्वतः
मोक्ष मिळवणे किती कठीण आहे हे शास्त्रांनी सांगितले आहे, हे जाणून, प्राण, अपान, समान, व्यान आणि उदान या पंचप्राणांचे खरे स्वरूप समजून घ्या.
आद्यं चैवानिलं ज्ञात्वा प्रभवं चानिलं पुनः सप्तधा तांस् तथा शेषान् सप्तधा विधिवत् पुनः
पहिला वायू आणि त्याचा उगम ओळखा, तसेच उरलेले सात विभाग आणि पुन्हा नियमाप्रमाणे सात विभाग समजून घ्या.
प्रजापतीन् ऋषींश् चैव सर्गांश् च सुबहून् वरान् सप्तर्षींश् च बहूञ् ज्ञात्वा राजर्षींश् च परंतपान्
प्रजापती, ऋषी, अनेक उत्तम सृष्टी, अनेक सप्तर्षी आणि शत्रूंचा नाश करणारे राजर्षी हे सर्व ओळखा.
सुरर्षीन् मरुतश् चान्यान् ब्रह्मर्षीन् सूर्यसंनिभान् ऐश्वर्याच् च्यावितान् दृष्ट्वा कालेन महता द्विजाः
दैवी ऋषी, मरुतगण आणि इतर, सूर्यासारखे तेजस्वी ब्रह्मर्षी, आणि काळाच्या प्रभावाने ऐश्वर्य गमावलेले हे सर्व पाहा, हे द्विजांनो.
महतां भूतसंघानां श्रुत्वा नाशं च भो द्विजाः गतिं वाचां शुभां ज्ञात्वा अर्चार्हाः पापकर्मणाम्
महान जीवसमूहांचा नाश ऐकून, हे द्विजांनो, पापकर्म करणाऱ्यांसाठी वंदनीय आणि शुभ वाणीचा मार्ग जाणून घ्या.
वैतरण्यां च यद् दुःखं पतितानां यमक्षये योनिषु च विचित्रासु संचारान् अशुभांस् तथा
यमाच्या ठिकाणी पडलेल्या जीवांना वैतरणीत जे दुःख भोगावे लागते, आणि विचित्र योनींमध्ये होणारी विविध भटकंती, तसेच अशुभ जन्म हे समजून घ्या.
जठरे चाशुभे वासं शोणितोदकभाजने श्लेष्ममूत्रपुरीषे च तीव्रगन्धसमन्विते
अशुद्ध गर्भात राहणे, रक्त व पाण्याच्या पात्रात, तसेच कफ, मूत्र आणि मल यांच्या तीव्र दुर्गंधासह राहणे.
शुक्रशोणितसंघाते मज्जास्नायुपरिग्रहे शिराशतसमाकीर्णे नवद्वारे पुरे ऽथ वै
शुक्र आणि रक्त यांच्या समूहात, मज्जा व स्नायूंनी वेढलेल्या, शेकडो शिरांनी भरलेल्या, आणि नवद्वार असलेल्या या देहात.
विज्ञाय हितम् आत्मानं योगांश् च विविधान् द्विजाः तामसानां च जन्तूनां रमणीयानृतात्मनाम्
आत्म्याचे हितकारी स्वरूप आणि विविध योग प्रकार ओळखा, हे द्विजांनो, तसेच अंधकारमय, रम्य पण खोट्या स्वभावाचे जीवही जाणून घ्या.
सात्त्विकानां च जन्तूनां कुत्सितं मुनिसत्तमाः गर्हितं महताम् अर्थे सांख्यानां विदितात्मनाम्
सत्त्वगुणी जीवांचे नीच स्वरूप, हे श्रेष्ठ मुनींनो, आणि महान लोकांमध्ये निंदनीय कृत्ये, तसेच आत्मज्ञान असलेल्या सांख्यांच्या बाबतीतही.
उपप्लवांस् तथा घोराञ् शशिनस् तेजसस् तथा ताराणां पतनं दृष्ट्वा नक्षत्राणां च पर्ययम्
भयंकर उपद्रव, चंद्राच्या तेजाचा क्षय, तारकांचा पडणे आणि नक्षत्रांच्या बदलत्या स्थिती हे सर्व पाहा.
द्वंद्वानां विप्रयोगं च विज्ञाय कृपणं द्विजाः अन्योन्यभक्षणं दृष्ट्वा भूतानाम् अपि चाशुभम्
द्वंद्वांचं वेगळं होणं आणि त्यातून होणारा दुःख ओळखून, आणि एकमेकांना खाणाऱ्या जीवांचं वाईटपण पाहून, हे द्विजांनो, अगदी सजीवांमध्येही अशुभ गोष्टी घडतात हे समजून घ्या.
बाल्ये मोहं च विज्ञाय पक्षदेहस्य चाशुभम् रागं मोहं च संप्राप्तं क्वचित् सत्त्वं समाश्रितम्
बालपणातला भ्रम आणि शरीराच्या अवस्थेचं अशुभ ओळखून, आसक्ती आणि मोह कसा येतो हे पाहून, कधी कधी शुद्धता असते हेही समजून घ्या.
सहस्रेषु नरः कश्चिन् मोक्षबुद्धिं समाश्रितः दुर्लभत्वं च मोक्षस्य विज्ञानं श्रुतिपूर्वकम्
हजारोंमध्ये एखादाच माणूस मुक्तीची इच्छा धरतो; मुक्ती मिळणं फारच दुर्मिळ आहे, आणि वेदज्ञानानेच खरी समज येते हे लक्षात ठेवा.
बहुमानम् अलब्धेषु लब्धे मध्यस्थतां पुनः विषयाणां च दौरात्म्यं विज्ञाय च पुनर् द्विजाः
जे काही मिळवत नाहीत त्यांना कोणी मान देत नाही, आणि मिळवल्यावर लोक तटस्थ राहतात; विषयांची नीचता ओळखून, हे द्विजांनो, हे सर्व समजून घ्या.