कथा च या विप्रवराः प्रसक्ता दैवे महावीर्यमतौ शुभेयम् योगान् स सर्वान् अनुभूय मर्त्या नारायणं तं द्रुतम् आप्नुवन्ति
हे श्रेष्ठ ब्राह्मणांनो, जी कथा देवाच्या महाशक्ती आणि बुद्धीला समर्पित आहे, ती अत्यंत शुभ आहे. सर्व योगांचा अनुभव घेतल्यावर, मनुष्य लवकरच नारायणाला प्राप्त होतो.
सम्यक् क्रियेयं विप्रेन्द्र वर्णिता शिष्टसंमता योगमार्गो यथान्यायं शिष्यायेह हितैषिणा
हे ब्राह्मणश्रेष्ठा, ही कृती योग्य रीतीने आणि सज्जनांच्या मान्यतेने सांगितली आहे. योगाचा मार्ग शिष्याच्या हितासाठी इथे नीट समजावून सांगितला आहे.
सांख्ये त्व् इदानीं धर्मस्य विधिं प्रब्रूहि तत्त्वतः त्रिषु लोकेषु यज् ज्ञानं सर्वं तद् विदितं हि ते
आता सांख्याच्या संदर्भात धर्माचा खरा नियम सांग. कारण तुझ्या ज्ञानात त्रिलोकातील सर्व ज्ञान आहे.
शृणुध्वं मुनयः सर्वम् आख्यानं विदितात्मनाम् विहितं यतिभिर् वृद्धैः कपिलादिभिर् ईश्वरैः
हे ऋषिमंडळी, ज्यांनी आत्मा ओळखला आहे अशा महात्म्यांच्या सर्व कथा ऐका, ज्या वृद्ध यती, कपिल वगैरे प्रभुंनी सांगितल्या आहेत.
यस्मिन् सुविभ्रमाः केचिद् दृश्यन्ते मुनिसत्तमाः गुणाश् च यस्मिन् बहवो दोषहानिश् च केवला
या मार्गात, हे श्रेष्ठ मुनींनो, काहींना मोठा संभ्रम दिसतो आणि त्यात अनेक गुण तसेच केवळ दोष आणि अपूर्णता आहेत.
ज्ञानेन परिसंख्याय सदोषान् विषयान् द्विजाः मानुषान् दुर्जयान् कृत्स्नान् पैशाचान् विषयांस् तथा
ज्ञानाच्या साहाय्याने, हे द्विजांनो, दोषयुक्त विषय, जिंकता न येणारे मानवी विषय आणि तसेच पिशाच्चांचे सर्व विषय ओळखा.
विषयान् औरगाञ् ज्ञात्वा गन्धर्वविषयांस् तथा पितॄणां विषयाञ् ज्ञात्वा तिर्यक्त्वं चरतां द्विजाः
सर्पांचे विषय, तसेच गंधर्वांचे विषय, पितरांचे विषय आणि पशूंच्या अवस्थेचे ज्ञान मिळवा, हे द्विजांनो.
सुपर्णविषयाञ् ज्ञात्वा मरुतां विषयांस् तथा महर्षिविषयांश् चैव राजर्षिविषयांस् तथा
सुपर्णांचे विषय, तसेच मरुतांचे विषय, महर्षींचे आणि राजर्षींचे विषयही जाणून घ्या.
आसुरान् विषयाञ् ज्ञात्वा वैश्वदेवांस् तथैव च देवर्षिविषयाञ् ज्ञात्वा योगानाम् अपि वै परान्
आसुरांचे विषय, तसेच वैश्वदेवांचे विषय, देवरषींचे विषय आणि श्रेष्ठ योगही जाणून घ्या.
विषयांश् च प्रमाणस्य ब्रह्मणो विषयांस् तथा आयुषश् च परं कालं लोकैर् विज्ञाय तत्त्वतः
मोजमापाच्या विषयांचे, ब्रह्माचे विषय, आणि आयुष्याचा अंतिम काळ, हे सर्व जगांनी जसे खरे समजले आहे तसे जाणून घ्या.
सुखस्य च परं कालं विज्ञाय मुनिसत्तमाः प्राप्तकाले च यद् दुःखं पततां विषयैषिणाम्
सुखाचा अंतिम काळ, हे श्रेष्ठ मुनींनो, आणि योग्य वेळी विषयांची इच्छा करणाऱ्यांना जे दुःख येते ते जाणून घ्या.
तिर्यक्त्वे पततां विप्रास् तथैव नरकेषु यत् स्वर्गस्य च गुणाञ् ज्ञात्वा दोषान् सर्वांश् च भो द्विजाः
हे ब्राह्मणांनो, पशूयोनीत पडणे, तसेच नरकात जाणे, स्वर्गाचे गुण आणि त्यातील सर्व दोष जाणून घ्या.
वेदवादे च ये दोषा गुणा ये चापि वैदिकाः ज्ञानयोगे च ये दोषा ज्ञानयोगे च ये गुणाः
वेदवचनातील दोष, तसेच वेदातील गुण, ज्ञानयोगातील दोष आणि ज्ञानयोगातील गुण जाणून घ्या.
सांख्यज्ञाने च ये दोषांस् तथैव च गुणा द्विजाः सत्त्वं दशगुणं ज्ञात्वा रजो नवगुणं तथा
सांख्यज्ञानातील दोष आणि गुण, हे द्विजांनो, तसेच सत्त्वाचे दहा गुण, रजाचे नऊ गुण ओळखा.
तमश् चाष्टगुणं ज्ञात्वा बुद्धिं सप्तगुणां तथा षड्गुणं च नभो ज्ञात्वा तमश् च त्रिगुणं महत्
तमसाचे आठ गुण, बुद्धीचे सात गुण, आकाशाचे सहा गुण आणि तमसाचे तीन महान गुण जाणून घ्या.
द्विगुणं च रजो ज्ञात्वा सत्त्वं चैकगुणं पुनः मार्गं विज्ञाय तत्त्वेन प्रलयप्रेक्षणेन तु
रजाचे दोन गुण आणि पुन्हा सत्त्वाचा एकच गुण ओळखा. खर्या अर्थाने मार्ग समजून, प्रलयाच्या दृष्टीने विचार करा.
ज्ञानविज्ञानसंपन्नाः कारणैर् भावितात्मभिः प्राप्नुवन्ति शुभं मोक्षं सूक्ष्मा इव नभः परम्
ज्ञान आणि विवेकाने युक्त, कारणांनी मन तयार केलेले जे लोक आहेत, ते शुभ असा मुक्तीला पोहोचतात, जी अत्यंत सूक्ष्म आणि आकाशासारखी आहे.
रूपेण दृष्टिं संयुक्तां घ्राणं गन्धगुणेन च शब्दग्राह्यं तथा श्रोत्रं जिह्वां रसगुणेन च
दृष्टी रूपाशी, घ्राण गंधाच्या गुणाशी, श्रवण शब्दाच्या ग्रहणाशी आणि जिभ रसाच्या गुणाशी जोडलेली असते.
त्वचं स्पर्शं तथा शक्यं वायुं चैव तदाश्रितम् मोहं तमसि संयुक्तं लोभं मोहेषु संश्रितम्
त्वचा आणि स्पर्श, तसेच त्यांना आधार देणारा वायू, हे समजून घ्या. मोह अंधकारात मिसळलेला आहे आणि लोभ हा मोहांमध्ये वसतो.
विष्णुं क्रान्ते बले शक्रं कोष्ठे सक्तं तथानलम् अप्सु देवीं समायुक्ताम् आपस् तेजसि संश्रिताः
शक्तीत विष्णू व्यापलेला आहे, देहाशी इंद्र जोडलेला आहे, अग्नीही देहातच आहे, जलात देवी एकरूप आहे आणि जल तेजामध्ये स्थिर आहे.
तेजो वायौ तु संयुक्तं वायुं नभसि चाश्रितम् नभो महति संयुक्तं तमो महसि संस्थितम्
तेज वायूत मिसळलेले आहे, वायू आकाशात आधारलेला आहे, आकाश महत्तत्त्वाशी जोडलेले आहे आणि अंधकार महत्तत्त्वात स्थिर आहे.
रजः सत्त्वं तथा सक्तं सत्त्वं सक्तं तथात्मनि सक्तम् आत्मानम् ईशे च देवे नारायणे तथा
रजोगुण सत्त्वाशी जोडलेला आहे, सत्त्व आत्म्यात गुंतलेला आहे आणि आत्मा देव, म्हणजे नारायण, यांच्याशी एकरूप आहे.
देवं मोक्षे च संयुक्तं ततो मोक्षं च न क्वचित् ज्ञात्वा सत्त्वगुणं देहं वृतं षोडशभिर् गुणैः
देव मोक्षाशी एकरूप आहे, म्हणून मोक्ष दुसरीकडे कुठेही नाही. सत्त्वगुण ओळखून, देह सोळा गुणांनी वेढलेला आहे हे समजते.
स्वभावं भावनां चैव ज्ञात्वा देहसमाश्रिताम् मध्यस्थम् इव चात्मानं पापं यस्मिन् न विद्यते
स्वभाव आणि वृत्ती देहातच असतात हे ओळखून, आत्मा मध्यभागी आहे, जिथे पाप नाही.
द्वितीयं कर्म वै ज्ञात्वा विप्रेन्द्रा विषयैषिणाम् इन्द्रियाणीन्द्रियार्थांश् च सर्वान् आत्मनि संश्रितान्
हे श्रेष्ठ ब्राह्मणहो, विषयांची इच्छा करणाऱ्यांचे दुसरे कर्म ओळखा आणि सर्व इंद्रिये व त्यांचे विषय आत्म्यातच आधारलेले आहेत.
दुर्लभत्वं च मोक्षस्य विज्ञाय श्रुतिपूर्वकम् प्राणापानौ समानं च व्यानोदानौ च तत्त्वतः
मोक्ष मिळवणे किती कठीण आहे हे शास्त्रांनी सांगितले आहे, हे जाणून, प्राण, अपान, समान, व्यान आणि उदान या पंचप्राणांचे खरे स्वरूप समजून घ्या.
आद्यं चैवानिलं ज्ञात्वा प्रभवं चानिलं पुनः सप्तधा तांस् तथा शेषान् सप्तधा विधिवत् पुनः
पहिला वायू आणि त्याचा उगम ओळखा, तसेच उरलेले सात विभाग आणि पुन्हा नियमाप्रमाणे सात विभाग समजून घ्या.
प्रजापतीन् ऋषींश् चैव सर्गांश् च सुबहून् वरान् सप्तर्षींश् च बहूञ् ज्ञात्वा राजर्षींश् च परंतपान्
प्रजापती, ऋषी, अनेक उत्तम सृष्टी, अनेक सप्तर्षी आणि शत्रूंचा नाश करणारे राजर्षी हे सर्व ओळखा.
सुरर्षीन् मरुतश् चान्यान् ब्रह्मर्षीन् सूर्यसंनिभान् ऐश्वर्याच् च्यावितान् दृष्ट्वा कालेन महता द्विजाः
दैवी ऋषी, मरुतगण आणि इतर, सूर्यासारखे तेजस्वी ब्रह्मर्षी, आणि काळाच्या प्रभावाने ऐश्वर्य गमावलेले हे सर्व पाहा, हे द्विजांनो.
महतां भूतसंघानां श्रुत्वा नाशं च भो द्विजाः गतिं वाचां शुभां ज्ञात्वा अर्चार्हाः पापकर्मणाम्
महान जीवसमूहांचा नाश ऐकून, हे द्विजांनो, पापकर्म करणाऱ्यांसाठी वंदनीय आणि शुभ वाणीचा मार्ग जाणून घ्या.