आहारान् कीदृशान् कृत्वा कानि जित्वा च सत्तम योगी बलम् अवाप्नोति तद् भवान् वक्तुम् अर्हति
योगीला सामर्थ्य मिळावं यासाठी कोणता आहार घ्यावा आणि काय जिंकावं, हे श्रेष्ठा, तुम्ही सांगावं अशी माझी इच्छा आहे.
कणानां भक्षणे युक्तः पिण्याकस्य च भो द्विजाः स्नेहानां वर्जने युक्तो योगी बलम् अवाप्नुयात्
हे द्विजांनो, जो योगी धान्य आणि पेंड माफक प्रमाणात खातो, आणि तेलकट पदार्थ टाळतो, तो सामर्थ्य प्राप्त करतो.
भुञ्जानो यावकं रूक्षं दीर्घकालं द्विजोत्तमाः एकाहारी विशुद्धात्मा योगी बलम् अवाप्नुयात्
द्विजश्रेष्ठांनो, जो योगी दीर्घकाळ फक्त कोरडं जव खातो, दिवसातून एकदाच जेवतो आणि मन शुद्ध ठेवतो, तो मोठं बळ मिळवतो.
पक्षान् मासान् ऋतूंश् चित्रान् संचरंश् च गुहास् तथा अपः पीत्वा पयोमिश्रा योगी बलम् अवाप्नुयात्
विविध पक्ष, महिने आणि ऋतू यांतून फिरत, गुहांमध्ये राहून, दूध मिसळलेलं पाणी पितो, असा योगी बळ प्राप्त करतो.
अखण्डम् अपि वा मासं सततं मुनिसत्तमाः उपोष्य सम्यक् शुद्धात्मा योगी बलम् अवाप्नुयात्
मुनिसत्तमांनो, जो योगी अखंड एक महिना उपवास करतो आणि मन शुद्ध ठेवतो, तोही मोठं बळ मिळवतो.
कामं जित्वा तथा क्रोधं शीतोष्णं वर्षम् एव च भयं शोकं तथा स्वापं पौरुषान् विषयांस् तथा
जो इच्छा, राग, थंडी-उष्णता, पाऊस, भीती, दु:ख, झोप, पुरुषार्थ आणि विषय यांवर विजय मिळवतो,
अरतिं दुर्जयां चैव घोरां दृष्ट्वा च भो द्विजाः स्पर्शं निद्रां तथा तन्द्रां दुर्जयां मुनिसत्तमाः
द्विजांनो, जो कठीण आणि भयंकर असं असंतोष, स्पर्श, झोप आणि आळस यांना सामोरा जातो, हे मुनिसत्तमांनो,
दीपयन्ति महात्मानं सूक्ष्मम् आत्मानम् आत्मना वीतरागा महाप्राज्ञा ध्यानाध्ययनसंपदा
ज्यांच्या मनात आसक्ती नाही, जे अत्यंत बुद्धिमान आहेत, असे महात्मे ध्यान आणि अभ्यासाच्या साधनेने सूक्ष्म आत्म्याला प्रकाशित करतात.
दुर्गस् त्व् एष मतः पन्था ब्राह्मणानां विपश्चिताम् यः कश्चिद् व्रजति क्षिप्रं क्षेमेण मुनिपुंगवाः
मुनिपुंगवांनो, हा मार्ग विद्वान ब्राह्मणांसाठी कठीण मानला जातो; पण जो कोणी या मार्गावर वेगाने चालतो, तो सुखरूप पोहोचतो.
यथा कश्चिद् वनं घोरं बहुसर्पसरीसृपम् श्वभ्रवत् तोयहीनं च दुर्गमं बहुकण्टकम्
जसं कोणी भयावह, अनेक साप-सरडे असलेल्या, दरींनी भरलेल्या, पाण्याविना, काटेरी आणि कठीण अशा जंगलात प्रवेश करतो,
अभक्तम् अटवीप्रायं दावदग्धमहीरुहम् पन्थानं तस्कराकीर्णं क्षेमेणाभिपतेत् तथा
जिथे कोणी राहत नाही, जणू काही जंगली प्रदेश आहे, जिथे झाडं वनविनाशाने जळाली आहेत, चोरांनी भरलेला रस्ता आहे—तरीही कोणी सुरक्षितपणे तिथून जातो,
योगमार्गं समासाद्य यः कश्चिद् व्रजते द्विजः क्षेमेणोपरमेन् मार्गाद् बहुदोषो ऽपि संमतः
योगमार्ग मिळवून, जो द्विज त्या मार्गावर चालतो, जरी तो मार्ग दोषांनी भरलेला मानला जातो, तरीही तो सुरक्षितपणे शांततेला पोहोचतो.
आस्थेयं क्षुरधारासु निशितासु द्विजोत्तमाः धारणा सा तु योगस्य दुर्गेयम् अकृतात्मभिः
द्विजश्रेष्ठांनो, योगाचा मार्ग म्हणजे धारदार तलवारीवर चालण्यासारखा आहे; असं एकाग्रता साधणं, जे मन तयार नाही त्यांना कठीण आहे.
विषमा धारणा विप्रा यान्ति वै न शुभां गतिम् नेतृहीना यथा नावः पुरुषाणां तु वै द्विजाः
ब्राह्मणांनो, एकाग्रता कठीण आहे; जसं नावाड्याविना बोट योग्य ठिकाणी पोहोचत नाही, तसं मार्गदर्शकाविना माणसं शुभ स्थान गाठू शकत नाहीत.
यस् तु तिष्ठति योगाधौ धारणासु यथाविधि मरणं जन्मदुःखित्वं सुखित्वं स विशिष्यते
पण जो योग्य प्रकारे योगासनात आणि एकाग्रतेत स्थिर राहतो, तो मृत्यू, जन्माचं दु:ख आणि सुख यांवर श्रेष्ठ ठरतो.
नानाशास्त्रेषु नियतं नानामुनिनिषेवितम् परं योगस्य पन्थानं निश्चितं तं द्विजातिषु
द्विजांमध्ये, विविध शास्त्रांत आणि अनेक ऋषींच्या साधनेत जो योगाचा श्रेष्ठ मार्ग आहे, तो निश्चित मानला जातो.
परं हि तद् ब्रह्ममयं मुनीन्द्रा ब्रह्माणम् ईशं वरदं च विष्णुम् भवं च धर्मं च महानुभावं यद् ब्रह्मपुत्रान् सुमहानुभावान्
हे मुनिश्रेष्ठांनो, ते परम ब्रह्मस्वरूप आहे—ब्रह्मा, प्रभू, वर देणारा, विष्णु, शंकर, धर्म, महान आत्मा आणि ब्रह्मपुत्र हे सगळे महान सामर्थ्यवान आहेत.
तमश् च कष्टं सुमहद् रजश् च सत्त्वं च शुद्धं प्रकृतिं परां च सिद्धिं च देवीं वरुणस्य पत्नीं तेजश् च कृत्स्नं सुमहच् च धैर्यम्
ती मोठी अंधारी, रजोगुण, शुद्ध सत्त्वगुण, श्रेष्ठ प्रकृती, सिद्धी देवी, वरुणाची पत्नी, सर्व तेज आणि मोठं धैर्य—
ताराधिपं खे विमलं सुतारं विश्वांश् च देवान् उरगान् पितॄंश् च शैलांश् च कृत्स्नान् उदधींश् च वाचलान् नदीश् च सर्वाः सनगांश् च नागान्
आकाशातला तेजस्वी चंद्र, सर्व देव, नाग, पितर, सर्व पर्वत, समुद्र, सर्व नद्या आणि पर्वतांसह सर्व नाग—
साध्यांस् तथा यक्षगणान् दिशश् च गन्धर्वसिद्धान् पुरुषान् स्त्रियश् च परस्परं प्राप्य महान् महात्मा विशेत योगी नचिराद् विमुक्तः
साध्य, यक्षगण, दिशा, गंधर्व, सिद्ध, पुरुष आणि स्त्रिया—हे सगळे एकमेकांना मिळून, तो महान योगी लवकरच मुक्त होऊन परमात्म्यात प्रवेश करतो.
कथा च या विप्रवराः प्रसक्ता दैवे महावीर्यमतौ शुभेयम् योगान् स सर्वान् अनुभूय मर्त्या नारायणं तं द्रुतम् आप्नुवन्ति
हे श्रेष्ठ ब्राह्मणांनो, जी कथा देवाच्या महाशक्ती आणि बुद्धीला समर्पित आहे, ती अत्यंत शुभ आहे. सर्व योगांचा अनुभव घेतल्यावर, मनुष्य लवकरच नारायणाला प्राप्त होतो.
सम्यक् क्रियेयं विप्रेन्द्र वर्णिता शिष्टसंमता योगमार्गो यथान्यायं शिष्यायेह हितैषिणा
हे ब्राह्मणश्रेष्ठा, ही कृती योग्य रीतीने आणि सज्जनांच्या मान्यतेने सांगितली आहे. योगाचा मार्ग शिष्याच्या हितासाठी इथे नीट समजावून सांगितला आहे.
सांख्ये त्व् इदानीं धर्मस्य विधिं प्रब्रूहि तत्त्वतः त्रिषु लोकेषु यज् ज्ञानं सर्वं तद् विदितं हि ते
आता सांख्याच्या संदर्भात धर्माचा खरा नियम सांग. कारण तुझ्या ज्ञानात त्रिलोकातील सर्व ज्ञान आहे.
शृणुध्वं मुनयः सर्वम् आख्यानं विदितात्मनाम् विहितं यतिभिर् वृद्धैः कपिलादिभिर् ईश्वरैः
हे ऋषिमंडळी, ज्यांनी आत्मा ओळखला आहे अशा महात्म्यांच्या सर्व कथा ऐका, ज्या वृद्ध यती, कपिल वगैरे प्रभुंनी सांगितल्या आहेत.
यस्मिन् सुविभ्रमाः केचिद् दृश्यन्ते मुनिसत्तमाः गुणाश् च यस्मिन् बहवो दोषहानिश् च केवला
या मार्गात, हे श्रेष्ठ मुनींनो, काहींना मोठा संभ्रम दिसतो आणि त्यात अनेक गुण तसेच केवळ दोष आणि अपूर्णता आहेत.
ज्ञानेन परिसंख्याय सदोषान् विषयान् द्विजाः मानुषान् दुर्जयान् कृत्स्नान् पैशाचान् विषयांस् तथा
ज्ञानाच्या साहाय्याने, हे द्विजांनो, दोषयुक्त विषय, जिंकता न येणारे मानवी विषय आणि तसेच पिशाच्चांचे सर्व विषय ओळखा.
विषयान् औरगाञ् ज्ञात्वा गन्धर्वविषयांस् तथा पितॄणां विषयाञ् ज्ञात्वा तिर्यक्त्वं चरतां द्विजाः
सर्पांचे विषय, तसेच गंधर्वांचे विषय, पितरांचे विषय आणि पशूंच्या अवस्थेचे ज्ञान मिळवा, हे द्विजांनो.
सुपर्णविषयाञ् ज्ञात्वा मरुतां विषयांस् तथा महर्षिविषयांश् चैव राजर्षिविषयांस् तथा
सुपर्णांचे विषय, तसेच मरुतांचे विषय, महर्षींचे आणि राजर्षींचे विषयही जाणून घ्या.
आसुरान् विषयाञ् ज्ञात्वा वैश्वदेवांस् तथैव च देवर्षिविषयाञ् ज्ञात्वा योगानाम् अपि वै परान्
आसुरांचे विषय, तसेच वैश्वदेवांचे विषय, देवरषींचे विषय आणि श्रेष्ठ योगही जाणून घ्या.
विषयांश् च प्रमाणस्य ब्रह्मणो विषयांस् तथा आयुषश् च परं कालं लोकैर् विज्ञाय तत्त्वतः
मोजमापाच्या विषयांचे, ब्रह्माचे विषय, आणि आयुष्याचा अंतिम काळ, हे सर्व जगांनी जसे खरे समजले आहे तसे जाणून घ्या.