सांख्याः सांख्यं प्रशंसन्ति योगान् योगविदुत्तमाः वदन्ति कारणैः श्रेष्ठैः स्वपक्षोद्भवनाय वै
सांख्य वेदनारे सांख्याची स्तुती करतात, आणि योग जाणणारे योगाची स्तुती करतात, प्रत्येकजण आपल्या मतासाठी उत्तम कारणे देतात.
अनीश्वरः कथं मुच्येद् इत्य् एवं मुनिसत्तमाः वदन्ति कारणैः श्रेष्ठं योगं सम्यङ् मनीषिणः
स्वामीशिवाय कोण मुक्त होईल? म्हणूनच श्रेष्ठ मुनी उत्तम कारणे देऊन सांगतात की, योगच खरा श्रेष्ठ आहे, हे ज्ञानी.
वदन्ति कारणं वेदं सांख्यं सम्यग् द्विजातयः विज्ञायेह गतीः सर्वा विरक्तो विषयेषु यः
द्विज लोक म्हणतात की सांख्य वेदावर आधारलेले आहे; ज्यांना विषयांपासून विरक्ती आहे, त्यांच्यासाठी हा मार्ग येथे समजावा.
ऊर्ध्वं स देहात् सुव्यक्तं विमुच्येद् इति नान्यथा एतद् आहुर् महाप्राज्ञाः सांख्यं वै मोक्षदर्शनम्
शरीर सोडल्यानंतरच स्पष्टपणे मुक्ती मिळते, अन्यथा नाही. महान ज्ञानी सांगतात की सांख्यच खऱ्या अर्थाने मुक्तीचे तत्त्व आहे.
स्वपक्षे कारणं ग्राह्यं समर्थं वचनं हितम् शिष्टानां हि मतं ग्राह्यं भवद्भिः शिष्टसंमतैः
आपल्या मताला आधार देणारे कारण आणि हितकारक वचन स्वीकारावे. सज्जनांचे मत, जे सज्जनांनी मान्य केले आहे, तेच तुम्ही स्वीकारावे.
प्रत्यक्षं हेतवो योगाः सांख्याः शास्त्रविनिश्चयाः उभे चैते मते तत्त्वे समवेते द्विजोत्तमाः
योग प्रत्यक्ष अनुभव आणि तर्कावर आधारलेला आहे; सांख्य शास्त्रनिश्चितीवर. हे दोन्ही मत सत्यात एकत्र येतात, हे श्रेष्ठ द्विज.
उभे चैते मते ज्ञाते मुनीन्द्राः शिष्टसंमते अनुष्ठिते यथाशास्त्रं नयेतां परमां गतिम्
हे दोन्ही मार्ग जेव्हा महान ऋषींनी समजून घेतले आणि शास्त्रानुसार आचरण केले, तेव्हा विद्वानांनी मान्यता दिल्याप्रमाणे, हे मार्ग माणसाला सर्वोच्च ध्येयाकडे नेतात.
तुल्यं शौचं तयोर् युक्तं दया भूतेषु चानघाः व्रतानां धारणं तुल्यं दर्शनं त्व् असमं तयोः
या दोन्ही मार्गांमध्ये शुद्धता सारखीच आहे, सर्व प्राण्यांवर दया आहे, व्रते पाळण्यातही दोन्ही सारखेच आहेत; त्यांचे दृष्टिकोन जवळपास सारखे असले तरी, पूर्णपणे एकसारखे नाहीत.
यदि तुल्यं व्रतं शौचं दया चात्र महामुने तुल्यं तद्दर्शनं कस्मात् तन् नो ब्रूहि द्विजोत्तम
महामुने, जर त्यांची व्रते, शुद्धता आणि दया सारखीच असतील, तर त्यांचे दृष्टिकोन वेगळे का आहेत? हे आम्हाला सांग, श्रेष्ठ द्विजा.
रागं मोहं तथा स्नेहं कामं क्रोधं च केवलम् योगास्थिरोदितान् दोषान् पञ्चैतान् प्राप्नुवन्ति तान्
आसक्ती, भ्रम, स्नेह, इच्छा आणि राग — हे पाच दोष केवळ योगातील अस्थिरतेमुळे निर्माण होतात.
यथा वानिमिषाः स्थूलं जालं छित्त्वा पुनर् जलम् प्राप्नुवन्ति तथा योगात् तत् पदं वीतकल्मषाः
जसे पक्षी जाड जाळे फोडून पुन्हा दुसऱ्या जाळ्यात अडकतात, तसेच योगाने शुद्ध झालेले लोकही त्या कलंकरहित अवस्थेला पोहोचतात.
तथैव वागुरां छित्त्वा बलवन्तो यथा मृगाः प्राप्नुयुर् विमलं मार्गं विमुक्ताः सर्वबन्धनैः
जसे बलवान हरणे सापळा फोडून सर्व बंधनांतून मुक्त होऊन स्वच्छ मार्गावर जातात, तसेच योगाने मुक्त झालेलेही शुद्ध मार्ग गाठतात.
लोभजानि तथा विप्रा बन्धनानि बलान्वितः छित्त्वा योगात् परं मार्गं गच्छन्ति विमलं शुभम्
तसेच, हे ब्राह्मणांनो, ज्यांच्यात बळ आहे, ते लोभातून निर्माण झालेली बंधने योगाच्या सहाय्याने तोडून, सर्वोच्च, शुद्ध आणि मंगल मार्गाकडे जातात.
अचलास् त्व् आविला विप्रा वागुरासु तथापरे विनश्यन्ति न संदेहस् तद्वद् योगबलाद् ऋते
पण जे स्थिर नाहीत आणि गोंधळलेले आहेत, ते सापळ्यातच अडकतात आणि नष्ट होतात; योगशक्तीशिवाय असेच होते, यात शंका नाही.
बलहीनाश् च विप्रेन्द्रा यथा जालं गता द्विजाः बन्धं न गच्छन्त्य् अनघा योगास् ते तु सुदुर्लभाः
हे श्रेष्ठ ब्राह्मणांनो, ज्यांच्यात बळ नाही, ते जसे पक्षी जाळ्यात अडकतात तसेच बंधनातून सुटू शकत नाहीत; असे योग अत्यंत दुर्मिळ असतात.
यथा च शकुनाः सूक्ष्मं प्राप्य जालम् अरिंदमाः तत्राशक्ता विपद्यन्ते मुच्यन्ते तु बलान्विताः
जसे पक्षी बारीक जाळ्यात अडकतात आणि ज्यांच्यात बळ नाही ते मरतात, पण ज्यांच्यात बळ आहे ते सुटतात, तसेच हे शत्रूंना जिंकणाऱ्यांनो.
कर्मजैर् बन्धनैर् बद्धास् तद्वद् योगपरा द्विजाः अबला न विमुच्यन्ते मुच्यन्ते च बलान्विताः
तसेच, हे द्विजांनो, योगाला समर्पित असलेले, कर्मातून निर्माण झालेल्या बंधनांनी बांधले गेलेले, जर दुर्बल असतील तर मुक्त होत नाहीत; पण ज्यांच्यात बळ आहे ते सुटतात.
अल्पकश् च यथा विप्रा वह्निः शाम्यति दुर्बलः आक्रान्त इन्धनैः स्थूलैस् तद्वद् योगबलः स्मृतः
जसा छोटा आणि दुर्बल अग्नी जाड इंधनाने विझतो, तसेच योगशक्तीही ओळखली जाते, हे ब्राह्मणांनो.
स एव च तदा विप्रा वह्निर् जातबलः पुनः समीरणगतः कृत्स्नां दहेत् क्षिप्रं महीम् इमाम्
पण तोच अग्नी, हे ब्राह्मणांनो, पुन्हा बळ मिळवून वाऱ्याने पेटला, तर तो या संपूर्ण पृथ्वीला पटकन जाळू शकतो.
तत्त्वज्ञानबलो योगी दीप्ततेजा महाबलः अन्तकाल इवादित्यः कृत्स्नं संशोषयेज् जगत्
जो योगी सत्यज्ञानाने बलवान आहे, तेजस्वी आणि सामर्थ्यशाली आहे, तो संहारकाळातील सूर्याप्रमाणे संपूर्ण जगाला कोरडे करू शकतो.
दुर्बलश् च यथा विप्राः स्रोतसा ह्रियते नरः बलहीनस् तथा योगी विषयैर् ह्रियते च सः
जसा दुर्बल मनुष्य प्रवाहात वाहून जातो, तसाच योगशक्ती नसलेला योगी विषयांच्या आकर्षणाने वाहून जातो.
तद् एव तु यथा स्रोतो विष्कम्भयति वारणः तद्वद् योगबलं लब्ध्वा न भवेद् विषयैर् हृतः
पण जसा हत्ती प्रवाह अडवतो, तसा योगशक्ती मिळाल्यावर माणूस विषयांच्या आकर्षणाने वाहून जात नाही.
विशन्ति वा वशाद् वाथ योगाद् योगबलान्विताः प्रजापतीन् मनून् सर्वान् महाभूतानि चेश्वराः
स्वेच्छेने किंवा योगाच्या बळाने, योगशक्तीने युक्त असलेले लोक प्रजापती, सर्व मनू आणि महान तत्त्वांमध्ये प्रवेश करतात, हे राजांनो.
न यमो नान्तकः क्रुद्धो न मृत्युर् भीमविक्रमः विशन्ते तद् द्विजाः सर्वे योगस्यामिततेजसः
ना यम, ना रागाने आलेला मृत्यू, ना भीषण मृत्यू तिथे प्रवेश करू शकतात, हे द्विजांनो; योगाच्या अमर्याद तेजापुढे हे सर्व थिटे पडतात.
आत्मनां च सहस्राणि बहूनि द्विजसत्तमाः योगं कुर्याद् बलं प्राप्य तैश् च सर्वैर् महीं चरेत्
हे श्रेष्ठ द्विजांनो, जेव्हा मनुष्याला सामर्थ्य मिळतं, तेव्हा त्याने आपली हजारो रूपं एकत्र करून, त्या सर्वांसह पृथ्वीवर विहार करावा.
प्राप्नुयाद् विषयान् कश्चित् पुनश् चोग्रं तपश् चरेत् संक्षिप्येच् च पुनर् विप्राः सूर्यस् तेजोगुणान् इव
कोणी मनुष्य विषयांचा अनुभव घेतो, तरी पुन्हा कठोर तप करतो; आणि पुन्हा आपली शक्ती आतमध्ये ओढून घेतो, जसं सूर्य आपल्या किरणांना परत घेतो.
बलस्थस्य हि योगस्य बलार्थं मुनिसत्तमाः विमोक्षप्रभवं विष्णुम् उपपन्नम् असंशयम्
हे श्रेष्ठ ऋषींनो, योगाची शक्ती ही सामर्थ्यासाठीच असते; आणि त्याच्या जोरावर, मनुष्य निःसंशय मुक्तीचा स्रोत असलेल्या विष्णूला प्राप्त होतो.
बलानि योगप्रोक्तानि मयैतानि द्विजोत्तमाः निदर्शनार्थं सूक्ष्माणि वक्ष्यामि च पुनर् द्विजाः
हे श्रेष्ठ द्विजांनो, मी तुम्हाला योगात सांगितलेल्या सामर्थ्यांची माहिती दिली आहे; आता उदाहरणासाठी, मी त्यांची सूक्ष्म रूपं पुन्हा सांगतो.
आत्मनश् च समाधाने धारणां प्रति वा द्विजाः निदर्शनानि सूक्ष्माणि शृणुध्वं मुनिसत्तमाः
हे द्विजांनो आणि श्रेष्ठ ऋषींनो, आत्म्याच्या एकाग्रतेबद्दल किंवा धारणा याबद्दलची सूक्ष्म उदाहरणं ऐका.
अप्रमत्तो यथा धन्वी लक्ष्यं हन्ति समाहितः युक्तः सम्यक् तथा योगी मोक्षं प्राप्नोत्य् असंशयम्
जसा एकाग्र आणि दक्ष धनुर्धारी लक्ष्यावर बाण मारतो, तसा योग्य प्रकारे साधना करणारा योगी नक्कीच मुक्ती मिळवतो.