संसारसागरगमां योनिपातालदुस्तराम् आत्मजन्मोद्भवां तां तु जिह्वावर्तदुरासदाम्
ही जीभेच्या वर्तुळात राहणारी, स्वतःच्या जन्मापासून निर्माण होणारी, अनेक जन्मांच्या खोल गर्भात पडणारी, पार करायला कठीण अशी संसाराच्या समुद्रात नेणारी आहे.
यां तरन्ति कृतप्रज्ञा धृतिमन्तो मनीषिणः तां तीर्णः सर्वतो मुक्तो विधूतात्मात्मवाञ् शुचिः
जे ज्ञानी, धीर आणि विवेकी आहेत, ते या अडचणींना पार करतात; आणि एकदा पार केल्यावर सर्व बंधनांतून मुक्त, मनाने निर्मळ आणि शुद्ध होतात.
उत्तमां बुद्धिम् आस्थाय ब्रह्मभूयाय कल्पते उत्तीर्णः सर्वसंक्लेशान् प्रसन्नात्मा विकल्मषः
जो श्रेष्ठ बुद्धी अंगीकारतो, तो ब्रह्मपदाला पात्र होतो; सर्व दुःखं ओलांडून, प्रसन्न मनाने व निष्कलंक राहतो.
भूयिष्ठानीव भूतानि सर्वस्थानान् निरीक्ष्य च अक्रुध्यन्न् अप्रसीदंश् च ननृशंसमतिस् तथा
सर्व प्राण्यांना त्यांच्या अनेक ठिकाणी पाहून, न रागावता, न आनंद मानता आणि न क्रूरता करत, तो तसा वागतो.
ततो द्रक्ष्यथ सर्वेषां भूतानां प्रभवाप्ययम् एतद् धि सर्वधर्मेभ्यो विशिष्टं मेनिरे बुधाः
मग तुम्हाला सर्व प्राण्यांचा जन्म आणि नाश दिसेल; हेच सर्व धर्मांपेक्षा श्रेष्ठ आहे, असे ज्ञानी लोकांनी मानले आहे.
धर्मं धर्मभृतां श्रेष्ठा मुनयः सत्यदर्शिनः आत्मानो व्यापिनो विप्रा इति पुत्रानुशासनम्
सत्यदर्शी आणि धर्माचे पालन करणारे श्रेष्ठ ऋषी म्हणतात की आत्मा सर्वत्र व्यापलेला आहे, हेच पुत्रांना सांगण्याचे उपदेश आहे.
प्रयताय प्रवक्तव्यं हितायानुगताय च आत्मज्ञानम् इदं गुह्यं सर्वगुह्यतमं महत्
हा आत्मज्ञानाचा सर्वात गूढ आणि श्रेष्ठ उपदेश, जो शुद्ध, हिताची इच्छा असणारा आणि भक्त आहे, त्याला सांगावा.
अब्रवं यद् अहं विप्रा आत्मसाक्षिकम् अञ्जसा नैव स्त्री न पुमान् एवं न चैवेदं नपुंसकम्
हे ब्राह्मणांनो, मी जे सांगितले ते आत्म्याचा प्रत्यक्ष अनुभव आहे: तो न स्त्री आहे, न पुरुष, आणि नपुंसकही नाही.
अदुःखम् असुखं ब्रह्म भूतभव्यभवात्मकम् नैतज् ज्ञात्वा पुमान् स्त्री वा पुनर्भवम् अवाप्नुयात्
ब्रह्म हे न दुःखयुक्त, न सुखयुक्त आहे, ते भूत, भविष्य आणि वर्तमानाचे स्वरूप आहे; हे जाणल्यावर पुरुष किंवा स्त्री पुन्हा जन्म घेत नाही.
यथा मतानि सर्वाणि तथैतानि यथा तथा कथितानि मया विप्रा भवन्ति न भवन्ति च
जशी सर्व मते आहेत, तशीच ही मते मी सांगितली आहेत, हे ब्राह्मणांनो; ही आहेतही आणि नाहीतही.
तत्प्रीतियुक्तेन गुणान्वितेन पुत्रेण सत्पुत्रदयान्वितेन दृष्ट्वा हितं प्रीतमना यदर्थं ब्रूयात् सुतस्येह यद् उक्तम् एतत्
सद्गुणी, दयाळू आणि प्रेमळ पुत्राला, जे हितकारक आहे ते पाहून आणि आनंदी मनाने, त्याच्या हितासाठी इथे सांगितलेले सर्व सांगावे.
मोक्षः पितामहेनोक्त उपायान् नानुपायतः तम् उपायं यथान्यायं श्रोतुम् इच्छामहे मुने
मोक्ष हा पितामहाने सांगितला आहे, दुसऱ्या कोणत्याही मार्गाने नाही; तो योग्य मार्ग आम्हाला ऐकायचा आहे, हे मुनी.
अस्मासु तन् महाप्राज्ञा युक्तं निपुणदर्शनम् यदुपायेन सर्वार्थान् मृगयध्वं सदानघाः
आमच्यात, हे महाप्राज्ञांनो, तीव्र बुद्धी असलेल्यांनो, कोणत्या उपायाने तुम्ही नेहमी सर्व अर्थ साधता, हे पापरहितांनो?
घटोपकरणे बुद्धिर् घटोत्पत्तौ न सा मता एवं धर्माद्युपायार्थे नान्यधर्मेषु कारणम्
मडक्याच्या साधनांची बुद्धी मडक्याच्या निर्मितीतच असते, इतरत्र नाही; तसेच धर्म आणि त्याच्या उपायांसाठी, इतर धर्मांत कारण नसते.
पूर्वे समुद्रे यः पन्था न स गच्छति पश्चिमम् एकः पन्था हि मोक्षस्य तच् छृणुध्वं ममानघाः
पूर्व समुद्राला नेणारा मार्ग पश्चिमेकडे जात नाही; मोक्षाचा एकच मार्ग आहे—हे माझ्याकडून ऐका, हे पापरहितांनो.
क्षमया क्रोधम् उच्छिन्द्यात् कामं संकल्पवर्जनात् सत्त्वसंसेवनाद् धीरो निद्राम् उच्छेत्तुम् अर्हति
क्षमेने राग दूर करावा; इच्छा सोडून कामना नष्ट करावी; सत्पुरुषांची सेवा करून धीराने झोपेवर विजय मिळवावा.
अप्रमादाद् भयं रक्षेद् रक्षेत् क्षेत्रं च संविदम् इच्छां द्वेषं च कामं च धैर्येण विनिवर्तयेत्
सावधगिरीने भीतीपासून स्वतःचे रक्षण करावे, आणि आपली जाणीवही जपावी; इच्छा, द्वेष आणि कामना धैर्याने थांबवाव्यात.
निद्रां च प्रतिभां चैव ज्ञानाभ्यासेन तत्त्ववित् उपद्रवांस् तथा योगी हितजीर्णमिताशनात्
खरा तत्त्वज्ञानी ज्ञानाच्या सरावाने झोप आणि आळशीपणा जिंकतो; तसेच योगी हितकारक, मित आहाराने त्रासांवर विजय मिळवतो.
लोभं मोहं च संतोषाद् विषयांस् तत्त्वदर्शनात् अनुक्रोशाद् अधर्मं च जयेद् धर्मम् उपेक्षया
लोभ आणि मोह यांचा विजय समाधानाने करावा, विषयांवर तत्त्वज्ञानाने मात करावी, अधर्मावर दयाळूपणाने जिंकावे आणि धर्मावर उदासीनतेने नियंत्रण ठेवावे.
आयत्या च जयेद् आशां सामर्थ्यं सङ्गवर्जनात् अनित्यत्वेन च स्नेहं क्षुधां योगेन पण्डितः
भविष्यातील अपेक्षा दूरदृष्टीने जिंकाव्यात, सामर्थ्यावर आसक्ती टाळून विजय मिळवावा, स्नेहावर त्याच्या क्षणभंगुरतेची जाणीव ठेवून ताबा मिळवावा आणि भूक योगाच्या शिस्तीने जिंकावी, हे ज्ञानी.
कारुण्येनात्मनात्मानं तृष्णां च परितोषतः उत्थानेन जयेत् तन्द्रां वितर्कं निश्चयाज् जयेत्
स्वतःवर दयाळूपणाने विजय मिळवावा, तृष्णा समाधानाने जिंकावी, आळशीपणा प्रयत्नाने दूर करावा आणि शंका निर्धाराने जिंकावी.
मौनेन बहुभाषां च शौर्येण च भयं जयेत् यच्छेद् वाङ्मनसी बुद्ध्या तां यच्छेज् ज्ञानचक्षुषा
मौनाने जास्त बोलणे जिंकावे, धैर्याने भीतीवर मात करावी, बुद्धीने वाणी आणि मनावर नियंत्रण ठेवावे आणि त्या दोघांवर ज्ञानदृष्टीने ताबा मिळवावा.
ज्ञानम् आत्मा महान् यच्छेत् तं यच्छेच् छान्तिर् आत्मनः तद् एतद् उपशान्तेन बोद्धव्यं शुचिकर्मणा
आत्मा म्हणजे ज्ञान आणि मोठेपणा; तो आत्म्याच्या शांततेने संयमित करावा. हे शांत आणि शुद्ध कृती करणाऱ्यांनी समजून घ्यावे.
योगदोषान् समुच्छिद्य पञ्च यान् कवयो विदुः कामं क्रोधं च लोभं च भयं स्वप्नं च पञ्चमम्
योगातील दोष, जे पाच आहेत असे ऋषी सांगतात—काम, क्रोध, लोभ, भीती आणि पाचवे म्हणजे झोप—हे पूर्णपणे दूर करावेत.
परित्यज्य निषेवेत यथावद् योगसाधनात् ध्यानम् अध्ययनं दानं सत्यं ह्रीर् आर्जवं क्षमा
हे सर्व सोडून, योग्य प्रकारे योगाच्या साधनांनी ध्यान, वाचन, दान, सत्य, लज्जा, साधेपणा आणि क्षमा यांचा सराव करावा.
शौचम् आचारतः शुद्धिर् इन्द्रियाणां च संयमः एतैर् विवर्धते तेजः पाप्मानम् उपहन्ति च
वर्तनाने शुद्धता, इंद्रियांचे संयम—या गोष्टींनी तेज वाढते आणि पाप नष्ट होते.
सिध्यन्ति चास्य संकल्पा विज्ञानं च प्रवर्तते धूतपापः स तेजस्वी लघ्वाहारो जितेन्द्रियः
त्याच्या संकल्पांची पूर्तता होते, ज्ञान प्रकटते, पापे धुतली जातात; तो तेजस्वी असतो, हलके जेवतो आणि इंद्रियांवर विजय मिळवतो.
कामक्रोधौ वशे कृत्वा निर्विशेद् ब्रह्मणः पदम् अमूढत्वम् असङ्गित्वं कामक्रोधविवर्जनम्
काम आणि क्रोध जिंकून, ब्रह्मपदात प्रवेश करावा—जिथे भ्रम नाही, आसक्ती नाही, आणि काम-क्रोधाचा त्याग आहे.
अदैन्यम् अनुदीर्णत्वम् अनुद्वेगो ह्य् अवस्थितिः एष मार्गो हि मोक्षस्य प्रसन्नो विमलः शुचिः तथा वाक्कायमनसां नियमाः कामतो ऽव्ययाः
दास्यभाव नसणे, अस्थिरता नसणे, आणि स्थिरता—हेच मुक्तीचा मार्ग आहे: स्वच्छ, निर्मळ आणि पवित्र. तसेच, वाणी, शरीर आणि मनाचे नियम इच्छेने पाळल्यास ते कधीही नष्ट होत नाहीत.
सांख्यं योगस्य नो विप्र विशेषं वक्तुम् अर्हसि तव धर्मज्ञ सर्वं हि विदितं मुनिसत्तम
हे ऋषिवर, आम्हाला सांख्य आणि योग यातील फरक सांगावा. तुम्ही धर्मज्ञ आहात आणि सर्व काही जाणता, हे श्रेष्ठ मुनी.