इन्द्रियाणां पृथग्भावाद् बुद्धिर् विकुरुते ह्य् अनु शृण्वती भवति श्रोत्रं स्पृशती स्पर्श उच्यते
इंद्रियांची वेगवेगळी कामे असल्यामुळे, बुद्धी त्यानुसार रूप बदलते: ऐकणे म्हणजे कान, स्पर्श करणे म्हणजे स्पर्शेंद्रिय असे म्हणतात.
पश्यन्ती च भवेद् दृष्टी रसन्ती रसना भवेत् जिघ्रन्ती भवति घ्राणं बुद्धिर् विकुरुते पृथक्
पाहणे म्हणजे दृष्टी, चव घेणे म्हणजे जिभ, आणि वास घेणे म्हणजे नाक; बुद्धी प्रत्येकासाठी वेगळी रूपे घेत असते.
इन्द्रियाणि तु तान्य् आहुस् तेषां वृत्त्या वितिष्ठति तिष्ठति पुरुषे बुद्धिर् बुद्धिभावव्यवस्थिता
ही सर्व इंद्रिये म्हणून ओळखली जातात; त्यांच्या कार्यामुळे ती स्थिर राहतात. माणसामध्ये बुद्धी, बुद्धीच्या स्वरूपात, स्थिर असते.
कदाचिल् लभते प्रीतिं कदाचिद् अपि शोचति न सुखेन च दुःखेन कदाचिद् इह मुह्यते
कधी कधी आनंद मिळतो, कधी कधी दुःख होते; सुख किंवा दुःखामुळे कधी कधी मन गोंधळते.
स्वयं भावात्मिका भावांस् त्रीन् एतान् अतिवर्तते सरितां सागरो भर्ता महावेलाम् इवोर्मिमान्
स्वतःच इच्छा असलेली, ही बुद्धी त्या तिघांनाही ओलांडते, जशी नद्यांचा स्वामी समुद्र मोठ्या लाटांनाही ओलांडतो.
यदा प्रार्थयते किंचित् तदा भवति सा मनः अधिष्ठाने च वै बुद्ध्या पृथग् एतानि संस्मरेत्
जेव्हा काहीतरी इच्छा होते, तेव्हा ते मन होते; आणि बुद्धीच्या आधाराने, ती सर्व गोष्टी वेगवेगळ्या आठवते.
इन्द्रियाणि च मेध्यानि विचेतव्यानि कृत्स्नशः सर्वाण्य् एवानुपूर्वेण यद् यदा च विधीयते
इंद्रिये शुद्ध असतात, त्यांचा पूर्णपणे विचार करावा, सर्वांची योग्य त्या क्रमाने तपासणी करावी, जशी जशी ती ठरवली आहेत.
अविभागमना बुद्धिर् भावो मनसि वर्तते प्रवर्तमानस् तु रजः सत्त्वम् अप्य् अतिवर्तते
जेव्हा बुद्धी आणि मन एकरूप असतात, तेव्हा इच्छा मनात कार्य करते; आणि जेव्हा कृती सुरू होते, तेव्हा रजोगुण सत्त्वगुणालाही मागे टाकतो.
ये वै भावेन वर्तन्ते सर्वेष्व् एतेषु ते त्रिषु अन्व् अर्थान् संप्रवर्तन्ते रथनेमिम् अरा इव
जे सर्वजण या तिन्ही गुणांमध्ये इच्छेने वागत असतात, ते विषयांच्या मागे जातात, जसे चाकाच्या आऱ्या कडेकडे जातात.
प्रदीपार्थं मनः कुर्याद् इन्द्रियैर् बुद्धिसत्तमैः निश्चरद्भिर् यथायोगम् उदासीनैर् यदृच्छया
मनाने दिव्यासारखे असावे, उत्तम बुद्धी आणि इंद्रियांच्या सहाय्याने, योग्य वेळी, उदासीनपणे आणि जशी संधी मिळेल तसे वागावे.
एवंस्वभावम् एवेदम् इति बुद्ध्वा न मुह्यति अशोचन् संप्रहृष्यंश् च नित्यं विगतमत्सरः
हेच त्याचे खरे स्वरूप आहे असे समजून, माणूस गोंधळत नाही, ना दुःखी होतो, ना फार आनंदी होतो, आणि नेहमी मत्सररहित राहतो.
न ह्य् आत्मा शक्यते द्रष्टुम् इन्द्रियैः कामगोचरैः प्रवर्तमानैर् अनेकैर् दुर्धरैर् अकृतात्मभिः
आत्मा इंद्रियांनी पाहता येत नाही, कारण ती इच्छा आणि अनेक प्रकारच्या क्रियांमध्ये गुंतलेली, आवरता न येणारी आणि ज्यांनी मन जिंकले नाही अशांसाठी कठीण असतात.
तेषां तु मनसा रश्मीन् यदा सम्यङ् नियच्छति तदा प्रकाशते श्यात्मा दीपदीप्ता यथाकृतिः
पण जो मनाच्या किरणांना नीट आवरतो, त्याच्याकडे आत्मा स्पष्टपणे प्रकट होतो, जसा दिव्याचा प्रकाश दिसतो.
सर्वेषाम् एव भूतानां तमस्य् उपगते यथा प्रकाशं भवते सर्वं तथैवम् उपधार्यताम्
सर्व प्राण्यांवर अंधार पसरला की, जसा प्रकाश सर्वांना दिसतो, तसेच हेही समजावे.
यथा वारिचरः पक्षी न लिप्यति जले चरन् विमुक्तात्मा तथा योगी गुणदोषैर् न लिप्यते
जसा पाण्यात चालणारा पक्षी पाण्यातून जात असताना ओलसर होत नाही, तसाच मुक्त आत्मा असलेला योगी गुण-दोषांमध्ये राहूनही त्यांना लागून राहत नाही.
एवम् एव कृतप्रज्ञो न दोषैर् विषयांश् चरन् असज्जमानः सर्वेषु न कथंचित् प्रलिप्यते
अशाच प्रकारे, ज्याची बुद्धी स्थिर आहे, तो सर्व विषयांमध्ये वावरताना कुठल्याही दोषांना चिकटत नाही, कारण तो कुठल्याही गोष्टीत आसक्त होत नाही.
त्यक्त्वा पूर्वकृतं कर्म रतिर् यस्य सदात्मनि सर्वभूतात्मभूतस्य गुणसङ्गेन सज्जतः
ज्याने पूर्वी केलेली कर्मे सोडून दिली आहेत, ज्याला नेहमी आत्म्यातच आनंद मिळतो, आणि जो सर्व जीवांच्या आत्म्यासारखा झाला आहे, तो गुणांच्या संगतीमुळे पुन्हा आसक्त होतो.
स्वयम् आत्मा प्रसवति गुणेष्व् अपि कदाचन न गुणा विदुर् आत्मानं गुणान् वेद स सर्वदा
आत्मा स्वतःच कधी कधी गुणांची निर्मिती करतो, पण गुणांना आत्म्याची ओळख नसते; मात्र आत्मा नेहमी गुणांना ओळखतो.
परिदध्याद् गुणानां स द्रष्टा चैव यथातथम् सत्त्वक्षेत्रज्ञयोर् एवम् अन्तरं लक्षयेन् नरः
माणसाने गुणांचा विचार करावा आणि त्यांना जसे आहेत तसे पाहावे; अशा प्रकारे तो सत्त्व आणि क्षेत्रज्ञ यांच्यातला फरक ओळखू शकतो.
सृजते तु गुणान् एक एको न सृजते गुणान् पृथग्भूतौ प्रकृत्यैतौ संप्रयुक्तौ च सर्वदा
गुणांची निर्मिती एकच करतो; दुसरा मात्र गुणांची निर्मिती करत नाही. हे दोघे वेगळे असले तरी नेहमी एकत्र असतात.
यथाश्मना हिरण्यस्य संप्रयुक्तौ तथैव तौ मशकोदुम्बरौ वापि संप्रयुक्तौ यथा सह
जसा सोनं दगडाशी जोडलेलं असतं, तसंच हे दोघंही एकत्र असतात; किंवा जसा डास आणि उंबराचं झाड एकत्र असतात.
इषिका वा यथा मुञ्जे पृथक् च सह चैव ह तथैव सहिताव् एतौ अन्योन्यस्मिन् प्रतिष्ठितौ
जसा मुंज गवत आणि त्यातली इषिका एकत्र आणि वेगळीही असते, तसंच हे दोघंही एकमेकांमध्ये एकरूप आणि एकत्र असतात.
सृजते तु गुणान् सत्त्वं क्षेत्रज्ञस् त्व् अधितिष्ठति गुणान् विक्रियतः सर्वान् उदासीनवद् ईश्वरः
सत्त्व गुणांची निर्मिती करतो, आणि क्षेत्रज्ञ त्यांच्यावर नियंत्रण ठेवतो; सर्व गुण बदलत असताना, ईश्वर मात्र उदासीन राहतो.
स्वभावयुक्तं तत् सर्वं यद् इमान् सृजते गुणान् ऊर्णनाभिर् यथा सूत्रं सृजते तद् गुणांस् तथा
स्वभावाने युक्त असलेलं सर्व काही हे गुण निर्माण करतं, जसं कोळी स्वतःचं जाळं तयार करतो, तसंच हे गुणही निर्माण होतात.
प्रवृत्ता न निवर्तन्ते प्रवृत्तिर् नोपलभ्यते एवम् एके व्यवस्यन्ति निवृत्तिम् इति चापरे
एकदा सुरू झाल्यावर हे थांबत नाहीत; थांबणं कुठेही दिसत नाही. म्हणून काही जण क्रियेला अंतिम मानतात, तर काहीजण निवृत्तीला.
उभयं संप्रधार्यैतद् अध्यवस्येद् यथामति अनेनैव विधानेन भवेद् वै संशयो महान्
दोन्ही बाजू विचारात घेऊन, प्रत्येकाने आपल्या समजुतीनुसार निर्णय घ्यावा; या प्रकारे मोठा संशय निर्माण होऊ शकतो.
अनादिनिधनो ह्य् आत्मा तं बुद्ध्वा विहरेन् नरः अक्रुध्यन्न् अप्रहृष्यंश् च नित्यं विगतमत्सरः
आत्मा हा न सुरुवात असलेला, न शेवट असलेला आहे; हे जाणून माणसाने न रागावता, न फार आनंद मानता, नेहमी मत्सररहित राहावं.
इत्य् एवं हृदये सर्वो बुद्धिचिन्तामयं दृढम् अनित्यं सुखम् आसीनम् अशोच्यं छिन्नसंशयः
अशा प्रकारे, मनात ठामपणे ठेवलं की सर्व काही बुद्धी आणि विचारांनी बनलेलं आहे; हे क्षणिक सुख आहे, त्यावर शोक करू नये, कारण शंका संपल्या आहेत.
तरयेत् प्रच्युतां पृथ्वीं यथा पूर्णां नदीं नराः अवगाह्य च विद्वांसो विप्रा लोलम् इमं तथा
जसं माणसं कोसळलेल्या जमिनीवरून किंवा भरलेल्या नदीतून पार जातात, तसंच ज्ञानी ब्राह्मण हे अस्थिर जग पार करतात.
न तु तप्यति वै विद्वान् स्थले चरति तत्त्ववित् एवं विचिन्त्य चात्मानं केवलं ज्ञानम् आत्मनः
पण जो खरा तत्त्वज्ञानी आहे, तो जमिनीवर चालताना कधीच दुःखी होत नाही; असं आत्म्याचा विचार करून तो शुद्ध आत्मज्ञान प्राप्त करतो.