देवो यः संश्रितस् तस्मिन् बुद्धीन्दुर् इव पुष्करे क्षेत्रज्ञं तं विजानीयान् नित्यं योगजितात्मकम्
ज्याच्याकडे देव शरण जातो, ज्याच्यात बुद्धी कमळातील चंद्रासारखी चमकते, त्याला क्षेत्रज्ञ, नेहमी योगाने जिंकलेला असा समजावं.
तमो रजश् च सत्त्वं च ज्ञेयं जीवगुणात्मकम् जीवम् आत्मगुणं विद्याद् आत्मानं परमात्मनः
अंधार, रज आणि सत्त्व हे जीवाचे गुण आहेत असं समजा; जीव हा आत्म्याचा गुण आहे आणि आत्मा हा परमात्म्याचा आहे असं जाणावं.
सचेतनं जीवगुणं वदन्ति स चेष्टते जीवगुणं च सर्वम् ततः परं क्षेत्रविदो वदन्ति प्रकल्पयन्तो भुवनानि सप्त
ते म्हणतात की जीवाचा गुण म्हणजे चेतना, आणि ती कृती करते; सर्व काही जीवगुणच आहे. त्यापलीकडे, क्षेत्रज्ञ सातही लोकांची कल्पना करतात.
प्रकृत्यास् तु विकारा ये क्षेत्रज्ञास् ते परिश्रुताः ते चैनं न प्रजानन्ति न जानाति स तान् अपि
प्रकृतीपासून जे विकार येतात, ते क्षेत्रज्ञ म्हणून ओळखले जातात; पण ते त्याला ओळखू शकत नाहीत, आणि तोही त्यांना ओळखत नाही.
तैश् चैव कुरुते कार्यं मनःषष्ठैर् इहेन्द्रियैः सुदान्तैर् इव संयन्ता दृढः परमवाजिभिः
मन आणि पाच इंद्रिये—या सहा गोष्टींनी तो येथे कृती करतो, जणू काही उत्तम, मजबूत आणि नीट प्रशिक्षित अशा घोड्यांना सांभाळणारा सारथी.
इन्द्रियेभ्यः परा ह्य् अर्था अर्थेभ्यः परमं मनः मनसस् तु परा बुद्धिर् बुद्धेर् आत्मा महान् परः
इंद्रियांपेक्षा विषय श्रेष्ठ आहेत, विषयांपेक्षा मन श्रेष्ठ आहे, मनापेक्षा बुद्धी श्रेष्ठ आहे, आणि बुद्धीपेक्षा महान आत्मा श्रेष्ठ आहे.
महतः परम् अव्यक्तम् अव्यक्तात् परतो ऽमृतम् अमृतान् न परं किंचित् सा काष्ठा परमा गतिः
महान आत्म्यापेक्षा अव्यक्त श्रेष्ठ आहे, अव्यक्तापेक्षा अमृत श्रेष्ठ आहे; अमृतापेक्षा पुढे काहीच नाही—हीच अंतिम मर्यादा, हीच सर्वोच्च अवस्था.
एवं सर्वेषु भूतेषु गूढात्मा न प्रकाशते दृश्यते त्व् अग्र्यया बुद्ध्या सूक्ष्मया सूक्ष्मदर्शिभिः
अशा प्रकारे, आत्मा सर्व प्राण्यांमध्ये लपलेला असतो आणि सहजपणे दिसत नाही; पण ती सूक्ष्म आणि तीक्ष्ण बुद्धी असणाऱ्यांना, सूक्ष्मदर्शींना तो दिसतो.
अन्तरात्मनि संलीय मनःषष्ठानि मेधया इन्द्रियैर् इन्द्रियार्थांश् च बहुचित्तम् अचिन्तयन्
बुद्धीने मन आणि सहा इंद्रिये अंतरात्म्यात विलीन करून, इंद्रियांच्या अनेक विषयांचा विचार न करता, मन शांत होतं.
ध्याने ऽपि परमं कृत्वा विद्यासंपादितं मनः अनीश्वरः प्रशान्तात्मा ततो गच्छेत् परं पदम्
ज्ञानाने सिद्ध झालेलं मन ध्यानात सर्वोच्च करून, इच्छारहित आणि शांत असणारा माणूस मग त्या सर्वोच्च अवस्थेला पोहोचतो.
इन्द्रियाणां तु सर्वेषां वश्यात्मा चलितस्मृतिः आत्मनः संप्रदानेन मर्त्यो मृत्युम् उपाश्नुते
इंद्रियांच्या वशीत गेलेला, मन डळमळलेला आणि स्मरणशक्ती हरवलेली माणूस, स्वतःला इंद्रियांना सोपवतो आणि मृत्यूला सामोरा जातो.
विहत्य सर्वसंकल्पान् सत्त्वे चित्तं निवेशयेत् सत्त्वे चित्तं समावेश्य ततः कालञ्जरो भवेत्
सर्व इच्छा सोडून, मन शुद्धतेत स्थिर केल्यावर, मन जेव्हा पूर्णपणे शुद्धतेत टिकते, तेव्हा माणूस वार्धक्यापासून मुक्त होतो.
चित्तप्रसादेन यतिर् जहातीह शुभाशुभम् प्रसन्नात्मात्मनि स्थित्वा सुखम् अत्यन्तम् अश्नुते
मन शांत झाल्यावर, साधू या जगात शुभ-अशुभ दोन्ही गोष्टी सोडतो; शांत आणि समाधानी अवस्थेत स्वतःमध्ये राहून, तो अत्युच्च आनंद मिळवतो.
लक्षणं तु प्रसादस्य यथा स्वप्ने सुखं भवेत् निर्वाते वा यथा दीपो दीप्यमानो न कम्पते
शांतीचं लक्षण असं आहे: जसं स्वप्नात सुख वाटतं, किंवा वाऱ्याशिवाय जागेत दिवा हलत नाही, तशी मनाची स्थिती होते.
एवं पूर्वापरे रात्रे युञ्जन्न् आत्मानम् आत्मना लघ्वाहारो विशुद्धात्मा पश्यत्य् आत्मानम् आत्मनि
असं रात्रंदिवस आत्मसंयम साधत, हलकं अन्न घेत आणि मन शुद्ध ठेवत, माणूस स्वतःला स्वतःमध्ये पाहतो.
रहस्यं सर्ववेदानाम् अनैतिह्यम् अनागमम् आत्मप्रत्यायकं शास्त्रम् इदं पुत्रानुशासनम्
ही शिकवण, जी पुत्राला सांगितली जाते, सर्व वेदांचं गुपित आहे; ती परंपरा किंवा ग्रंथावर आधारलेली नाही, तर स्वतःच्या अनुभवावर आधारलेली आहे.
धर्माख्यानेषु सर्वेषु सत्याख्यानेषु यद् वसु दशवर्षसहस्राणि निर्मथ्यामृतम् उद्धृतम्
धर्म आणि सत्याच्या सर्व शिकवणीत, हजारो वर्षांतून जे सार निघालं, अमृतासारखं जे मिळालं, ते इथे आहे.
नवनीतं यथा दध्नः काष्ठाद् अग्निर् यथैव च तथैव विदुषां ज्ञानं मुक्तिहेतोः समुद्धृतम्
जसं दूधातून लोणी काढतात, किंवा लाकडातून अग्नि मिळतो, तसंच ज्ञानी लोक मुक्तीसाठी ज्ञान मिळवतात.
स्नातकानाम् इदं शास्त्रं वाच्यं पुत्रानुशासनम् तद् इदं नाप्रशान्ताय नादान्ताय तपस्विने
ही शास्त्र, पुत्राला दिलेली शिकवण, फक्त शिक्षण पूर्ण केलेल्यांना सांगावी; जी मनःशांती नाही, संयम नाही किंवा केवळ तप करणाऱ्यांना सांगू नये.
नावेदविदुषे वाच्यं तथा नानुगताय च नासूयकायानृजवे न चानिर्दिष्टकारिणे
ही शिकवण वेद न कळणाऱ्याला, अनुसरण न करणाऱ्याला, मत्सर करणाऱ्याला, खोटं बोलणाऱ्याला किंवा उद्दिष्ट नसणाऱ्याला सांगू नये.
न तर्कशास्त्रदग्धाय तथैव पिशुनाय च श्लाघिने श्लाघनीयाय प्रशान्ताय तपस्विने
ही गोष्ट केवळ तर्कावर अडकलेल्या, दुसऱ्याचा अपमान करणाऱ्याला, बढाईखोराला सांगू नये; पण जे योग्य, शांत आणि तपस्वी आहेत त्यांना सांगावी.
इदं प्रियाय पुत्राय शिष्यायानुगताय तु रहस्यधर्मं वक्तव्यं नान्यस्मै तु कथंचन
ही गुप्त धर्माची शिकवण फक्त प्रिय पुत्राला किंवा निष्ठावान शिष्याला सांगावी; इतर कुणालाही कधीच सांगू नये.
यद् अप्य् अस्य महीं दद्याद् रत्नपूर्णाम् इमां नरः इदम् एव ततः श्रेय इति मन्येत तत्त्ववित्
कोणीतरी ही पृथ्वी रत्नांनी भरलेली दिली, तरीही सत्य जाणणारा माणूस या शिकवणीला त्याहून श्रेष्ठ मानेल.
अतो गुह्यतरार्थं तद् अध्यात्मम् अतिमानुषम् यत् तन् महर्षिभिर् दृष्टं वेदान्तेषु च गीयते
म्हणूनच, आत्म्याशी संबंधित आणि मानवाच्या पलीकडचं हे गुप्त अर्थ, जे महर्षींनी अनुभवलं आणि वेदांतात गायलेलं आहे, ते इथे आहे.
तद् युष्मभ्यं प्रयच्छामि यन् मां पृच्छत सत्तमाः यन् मे मनसि वर्तेत यस् तु वो हृदि संशयः श्रुतं भवद्भिस् तत् सर्वं किम् अन्यत् कथयामि वः
हे श्रेष्ठजनांनो, तुम्ही जे विचारलं, माझ्या मनात जे आहे आणि तुमच्या हृदयात जे शंका आहेत, ते सर्व मी तुम्हाला सांगितलं; अजून काय सांगू?
अध्यात्मं विस्तरेणेह पुनर् एव वदस्व नः यद् अध्यात्मं यथा विद्मो भगवन्न् ऋषिसत्तम
हे भगवंत ऋषिश्रेष्ठ, कृपया आम्हाला पुन्हा विस्ताराने आत्म्याबद्दल सांगा, म्हणजे आम्ही आत्म्याला खरं काय आहे ते जाणू शकू.
अध्यात्मं यद् इदं विप्राः पुरुषस्येह पठ्यते युष्मभ्यं कथयिष्यामि तस्य व्याख्यावधार्यताम्
हे ब्राह्मणांनो, माणसाच्या आत्म्याबद्दल इथे जे काही सांगितलं जातं, ते मी तुम्हाला समजावून सांगतो; त्याचं स्पष्टीकरण नीट ऐका.
भूमिर् आपस् तथा ज्योतिर् वायुर् आकाशम् एव च महाभूतानि यश् चैव सर्वभूतेषु भूतकृत्
पृथ्वी, पाणी, अग्नि, वायू आणि आकाश — ही पाच महाभूतं आहेत; आणि सर्व सृष्टीतील जीवांचा कर्ता तोच आहे.
आकारं तु भवेद् यस्य यस्मिन् देहं न पश्यति आकाशाद्यं शरीरेषु कथं तद् उपवर्णयेत् इन्द्रियाणां गुणाः केचित् कथं तान् उपलक्षयेत्
ज्याचं रूप आहे, पण ज्याचा देह कुठल्याही रूपात दिसत नाही, जसं आकाश शरीरात दिसत नाही, तसं त्याचं वर्णन कसं करावं? आणि इंद्रियांचे गुण कसे ओळखावेत, ते गुण कसे समजावेत?
एतद् वो वर्णयिष्यामि यथावद् अनुदर्शनम् शृणुध्वं तद् इहैकाग्र्या यथातत्त्वं यथा च तत्
मी तुम्हाला हे अगदी खरं-खरं आणि योग्य प्रकारे समजावून सांगतो. तुम्ही सर्वजण लक्ष देऊन, जसं आहे तसं, हे ऐका.