आसीनो हि रहस्य् एको गच्छेद् अक्षरसाम्यताम् प्रमोहो भ्रम आवर्तो घ्राणं श्रवणदर्शने
एकटा, गुप्तस्थळी बसून, अक्षराशी एकरूपता प्राप्त होते; गोंधळ, भ्रम आणि अस्थिरता, गंध, ऐकणे आणि पाहणे यांना व्यापते.
अद्भुतानि रसः स्पर्शः शीतोष्णमारुताकृतिः प्रतिभान् उपसर्गाश् च प्रतिसंगृह्य योगतः
रुचि, स्पर्श, थंडी-उष्णता, वाऱ्याच्या रूपे, चमकणारे विचार आणि व्यत्यय—हे सर्व योगाच्या सहाय्याने संयमित करावेत.
तांस् तत्त्वविद् अनादृत्य साम्येनैव निवर्तयेत् कुर्यात् परिचयं योगे त्रैलोक्ये नियतो मुनिः
तत्त्वज्ञानी हे सर्व दुर्लक्ष करून, समत्वाने मागे घेतात; शिस्तबद्ध ऋषीने तिन्ही लोकांत योगाची सवय लावावी.
गिरिशृङ्गे तथा चैत्ये वृक्षमूलेषु योजयेत् संनियम्येन्द्रियग्रामं कोष्ठे भाण्डमना इव
डोंगरशिखरावर, देवस्थानात किंवा झाडाच्या मुळाशी, सर्व इंद्रिये संयमित करून, जसा गृहस्थ आपल्या भांडारात लक्ष केंद्रित करतो तसा साधना करावी.
एकाग्रं चिन्तयेन् नित्यं योगान् नोद्विजते मनः येनोपायेन शक्येत नियन्तुं चञ्चलं मनः
जो मनुष्य नेहमी एकाग्रतेने ध्यान करतो, त्याचं मन योगाच्या साधनेमुळे अस्थिर होत नाही. मन जर चंचल असेल, तर ज्या उपायाने ते नियंत्रित करता येईल, तोच उपाय वापरावा.
तत्र युक्तो निषेवेत न चैव विचलेत् ततः शून्यागाराणि चैकाग्रो निवासार्थम् उपक्रमेत्
तेथे स्थिर राहून, मन विचलित न होता, एकाग्रतेने त्या मार्गावर चालावे. निवासासाठी ओस पडलेल्या जागा शोधाव्यात.
नातिव्रजेत् परं वाचा कर्मणा मनसापि वा उपेक्षको यताहारो लब्धालब्धसमो भवेत्
मनुष्याने कधीही बोलण्यात, कृतीत किंवा मनाने मर्यादा ओलांडू नये. तो उदासीन, माफक अन्न घेणारा आणि लाभ-हानी दोन्हींत समभाव ठेवणारा असावा.
यश् चैनम् अभिनन्देत यश् चैनम् अभिवादयेत् समस् तयोश् चाप्य् उभयोर् नाभिध्यायेच् छुभाशुभम्
कोणी त्याचं कौतुक केलं किंवा नमस्कार केला, तरी तो दोघांप्रती सारखाच राहावा आणि त्यांच्या चांगल्या-वाईट हेतूंचा विचार करू नये.
न प्रहृष्येत लाभेषु नालाभेषु च चिन्तयेत् समः सर्वेषु भूतेषु सधर्मा मातरिश्वनः
माणसाने लाभ मिळाल्यावर आनंदू नये आणि हानी झाल्यावर दुःखीही होऊ नये. सर्व प्राण्यांमध्ये तो समभाव ठेवावा आणि वाऱ्यासारखा सर्वत्र समान असावा.
एवं स्वस्थात्मनः साधोः सर्वत्र समदर्शिनः षण् मासान् नित्ययुक्तस्य शब्दब्रह्माभिवर्तते
अशा प्रकारे ज्याचं मन स्थिर आहे, जो सर्वत्र समदर्शी आहे आणि सहा महिने अखंड साधनेत मग्न आहे, त्याला शब्दरूप ब्रह्म पार करता येतं.
वेदनार्तान् परान् दृष्ट्वा समलोष्टाश्मकाञ्चनः एवं तु निरतो मार्गं विरमेन् न विमोहितः
इतरांना वेदना होताना पाहूनही, तो माती, दगड आणि सोन्यात समभाव ठेवतो. अशा प्रकारे मार्गावर निष्ठा ठेवून, तो कधीही मार्गभ्रष्ट किंवा भ्रमित होत नाही.
अपि वर्णावकृष्टस् तु नारी वा धर्मकाङ्क्षिणी ताव् अप्य् एतेन मार्गेण गच्छेतां परमां गतिम्
जरी कोणी नीच जातीचा असेल किंवा धर्माची इच्छा असलेली स्त्री असली, तरीही या मार्गाने त्या दोघींना सर्वोच्च अवस्था मिळू शकते.
अजं पुराणम् अजरं सनातनं यम् इन्द्रियातिगम् अगोचरं द्विजाः अवेक्ष्य चेमां परमेष्ठिसाम्यतां प्रयान्त्य् अनावृत्तिगतिं मनीषिणः
जो अजन्मा, प्राचीन, वृद्धत्वरहित, सनातन, इंद्रियांना गम्य नसलेला आणि अदृश्य आहे, अशा त्या परमात्म्याचं जेव्हा ज्ञानी लोक दर्शन घेतात, तेव्हा ते परमेश्वराशी समत्व प्राप्त करतात आणि पुन्हा जन्ममृत्यूच्या फेऱ्यात येत नाहीत.
यद्य् एवं वेदवचनं कुरु कर्म त्यजेति च कां दिशं विद्यया यान्ति कां च गच्छन्ति कर्मणा
जर वेद सांगतात, 'कर्म कर' आणि 'कर्म सोड', तर ज्ञानाने माणसं कोणत्या मार्गाने जातात आणि कर्माने कोणत्या मार्गाने जातात?
एतद् वै श्रोतुम् इच्छामस् तद् भवान् प्रब्रवीतु नः एतद् अन्योन्यवैरूप्यं वर्तते प्रतिकूलतः
हे आम्हाला ऐकायचं आहे; कृपया आपण आम्हाला ते स्पष्ट सांगा. या विषयात परस्पर विरोध आणि मतभेद आहेत.
शृणुध्वं मुनिशार्दूला यत् पृच्छध्वं समासतः कर्मविद्यामयौ चोभौ व्याख्यास्यामि क्षराक्षरौ
मुनिश्रेष्ठांनो, तुम्ही जे विचारता त्याचं सार ऐका. मी तुम्हाला कर्म आणि ज्ञान, या दोन्ही मार्गांचं, नाशवान आणि अविनाशी असण्याचं स्पष्टीकरण देतो.
यां दिशं विद्यया यान्ति यां गच्छन्ति च कर्मणा शृणुध्वं सांप्रतं विप्रा गहनं ह्य् एतद् उत्तरम्
ज्ञानाने कोणत्या मार्गाने माणसं जातात आणि कर्माने कोणत्या मार्गाने जातात, हे ऐका, ब्राह्मणांनो, कारण हा प्रश्न खोल आणि कठीण आहे.
अस्ति धर्म इति युक्तं नास्ति तत्रैव यो वदेत् यक्षस्य सादृश्यम् इदं यक्षस्येदं भवेद् अथ
कोणी म्हणालं, 'धर्म आहे', तर ते योग्य आहे; कोणी म्हणालं, 'धर्म नाही', तरी तेही इथेच लागू आहे. हे यक्षाच्या स्वरूपासारखं आहे; हेच यक्षाचं खऱ्या स्वरूप आहे.
द्वाव् इमाव् अथ पन्थानौ यत्र वेदाः प्रतिष्ठिताः प्रवृत्तिलक्षणो धर्मो निवृत्तो वा विभाषितः
दोन मार्ग आहेत, जिथे वेद स्थिर आहेत: एक म्हणजे कर्माचा मार्ग आणि दुसरा म्हणजे संन्यासाचा मार्ग; दोन्ही सांगितले आहेत.
कर्मणा बध्यते जन्तुर् विद्यया च विमुच्यते तस्मात् कर्म न कुर्वन्ति यतयः पारदर्शिनः
कर्मामुळे जीव बांधला जातो आणि ज्ञानामुळे मुक्त होतो. म्हणून जे सत्यदर्शी आहेत, ते कर्म करत नाहीत.
कर्मणा जायते प्रेत्य मूर्तिमान् षोडशात्मकः विद्यया जायते नित्यम् अव्यक्तं ह्य् अक्षरात्मकम्
कर्मामुळे मृत्यूनंतर जीव सोळा प्रकारच्या देहात जन्म घेतो; पण ज्ञानामुळे तो नेहमीच अव्यक्त आणि अविनाशी स्वरूपात जन्म घेतो.
कर्म त्व् एके प्रशंसन्ति स्वल्पबुद्धिरता नराः तेन ते देहजालेन रमयन्त उपासते
काही लोक कर्माचं कौतुक करतात, ते अल्पबुद्धी असतात; ते शरीराच्या जाळ्यात रमून कर्माची उपासना करतात.
ये तु बुद्धिं परां प्राप्ता धर्मनैपुण्यदर्शिनः न ते कर्म प्रशंसन्ति कूपं नद्यां पिबन्न् इव
जे लोक उच्च समज प्राप्त करतात आणि धर्माची सूक्ष्मता ओळखतात, ते केवळ कर्मांची स्तुती करत नाहीत, जणू काही नदी जवळ असताना कोणी विहिरीचं पाणी प्यावं तसं.
कर्मणां फलम् आप्नोति सुखदुःखे भवाभवौ विद्यया तद् अवाप्नोति यत्र गत्वा न शोचति
कर्माने सुख-दुःख आणि जन्म-मरण यांचे फळ मिळते; पण ज्ञानाने अशी अवस्था मिळते की जिथे पोहोचल्यावर माणूस कधीच दुःखी होत नाही.
न म्रियते यत्र गत्वा यत्र गत्वा न जायते न जीर्यते यत्र गत्वा यत्र गत्वा न वर्धते
जिथे पोहोचल्यावर माणूस मरत नाही, जिथे पोहोचल्यावर पुन्हा जन्म घेत नाही, जिथे पोहोचल्यावर वय वाढत नाही, आणि वाढही होत नाही.
यत्र तद् ब्रह्म परमम् अव्यक्तम् अचलं ध्रुवम् अव्याकृतम् अनायामम् अमृतं चाधियोगवित्
तेथे तेच परम ब्रह्म आहे—अदृश्य, स्थिर, शाश्वत, बदलत नसलेलं, सहज, आणि अमर—जे केवळ ज्ञानात एकरूप झालेल्यांना कळतं.
द्वंद्वैर् न यत्र बाध्यन्ते मानसेन च कर्मणा समाः सर्वत्र मैत्राश् च सर्वभूतहिते रताः
तेथे द्वैतामुळे किंवा मनाने-कर्माने कोणीही त्रासत नाही; सर्वत्र ते सम आहेत, सगळ्यांशी मैत्रीपूर्ण आहेत आणि सर्व जीवांच्या कल्याणात रमलेले असतात.
विद्यामयो ऽन्यः पुरुषो द्विजाः कर्ममयो ऽपरः विप्राश् चन्द्रसमस्पर्शः सूक्ष्मया कलया स्थितः
द्विजांनो, एक पुरुष ज्ञानमय आहे आणि दुसरा कर्ममय; ज्ञानी लोक चंद्राच्या शीतल स्पर्शासारखे, सूक्ष्मपणे त्या अवस्थेत स्थिर असतात.
तद् एतद् ऋषिणा प्रोक्तं विस्तरेणानुगीयते न वक्तुं शक्यते द्रष्टुं चक्रतन्तुम् इवाम्बरे
हे ऋषींनी सांगितलं आहे आणि विस्ताराने गायलेलं आहे; हे पूर्णपणे सांगता येत नाही किंवा पाहता येत नाही, जसं आकाशात चाकाचा दोरा दिसत नाही.
एकादशविकारात्मा कलासंभारसंभृतः मूर्तिमान् इति तं विद्याद् विप्राः कर्मगुणात्मकम्
ज्ञानी लोकांनो, तोच एकादश विकारांनी युक्त, कलांचा संग्रह असलेला, मूर्तिमान आणि कर्मगुणांनी युक्त पुरुष आहे असं समजा.