न ह्य् अयं चक्षुषा दृश्यो न च सर्वैर् अपीन्द्रियैः मनसा तु प्रदीप्तेन महान् आत्मा प्रकाशते
हे डोळ्यांनी किंवा कोणत्याही इंद्रियांनी दिसत नाही; पण जेव्हा मन प्रकाशित होते, तेव्हा महान आत्मा प्रकट होतो.
अशब्दस्पर्शरूपं तच् चारसागन्धम् अव्ययम् अशरीरं शरीरे स्वे निरीक्षेत निरिन्द्रियम्
जे आवाज, स्पर्श, रूप, चव किंवा गंध नसलेले, अविनाशी, शरीररहित असूनही शरीरात असते, आणि ज्याला इंद्रिये नाहीत—तेच पाहावे.
अव्यक्तं सर्वदेहेषु मर्त्येषु परमार्चितम् यो ऽनुपश्यति स प्रेत्य कल्पते ब्रह्मभूयतः
जो सर्व शरीरात आणि मर्त्यांमध्ये अती पूजनीय असलेल्या अव्यक्ताला पाहतो, तो देह सोडल्यानंतर ब्रह्मपद प्राप्त करतो.
विद्याविनयसंपन्नब्राह्मणे गवि हस्तिनि शुनि चैव श्वपाके च पण्डिताः समदर्शिनः
विद्या आणि नम्रतेने युक्त ब्राह्मण, गाय, हत्ती, कुत्रा आणि अगदी चांडाळ—हे सर्व पंडित समान दृष्टीने पाहतात.
स हि सर्वेषु भूतेषु जङ्गमेषु ध्रुवेषु च वसत्य् एको महान् आत्मा येन सर्वम् इदं ततम्
कारण एकच महान आत्मा सर्व सजीव आणि स्थिर प्राण्यांमध्ये एकटा वास करतो, आणि ज्याच्यामुळे हे सर्व व्यापलेले आहे.
सर्वभूतेषु चात्मानं सर्वभूतानि चात्मनि यदा पश्यति भूतात्मा ब्रह्म संपद्यते तदा
जेव्हा जीव सर्व प्राण्यांमध्ये आत्म्याला आणि आत्म्यात सर्व प्राणी पाहतो, तेव्हा तो ब्रह्मपद प्राप्त करतो.
यावान् आत्मनि वेदात्मा तावान् आत्मा परात्मनि य एवं सततं वेद सो ऽमृतत्वाय कल्पते
जितका आत्मज्ञानी स्वतःमध्ये आत्म्याला ओळखतो, तितकाच आत्मा परमात्म्यात असतो; जो हे नेहमी जाणतो, तो अमरत्वास पात्र होतो.
सर्वभूतात्मभूतस्य सर्वभूतहितस्य च देवापि मार्गे मुह्यन्ति अपदस्य पदैषिणः
जो सर्व प्राण्यांचा आत्मा आणि सर्वांचा हितकर्ता झाला आहे, आणि जे पावलाशिवाय मार्ग शोधतात, त्यांच्या मार्गावर देवताही गोंधळतात.
शकुन्तानाम् इवाकाशे मत्स्यानाम् इव चोदके यथा गतिर् न दृश्येत तथा ज्ञानविदां गतिः
जसा आकाशात पक्ष्यांचा किंवा पाण्यात मास्यांचा मार्ग कुणाला दिसत नाही, तसाच ज्ञानी लोकांचा मार्ग कुणालाही कळत नाही.
कालः पचति भूतानि सर्वाण्य् एवात्मनात्मनि यस्मिंस् तु पच्यते कालस् तन् न वेदेह कश्चन
काळ सर्व प्राण्यांना त्यांच्या स्वतःमध्येच शिजवतो; पण ज्यामध्ये काळच शिजतो, ते येथे कुणालाही माहीत नाही.
न तद् ऊर्ध्वं न तिर्यक् च नाधो न च पुनः पुनः न मध्ये प्रतिगृह्णीते नैव किंचिन् न कश्चन
ते वर नाही, बाजूला नाही, खाली नाही, पुन्हा पुन्हा नाही; ते मधे काहीही स्वीकारत नाही, काहीच नाही, कुणीच नाही.
सर्वे तत्स्था इमे लोका बाह्यम् एषां न किंचन यद्य् अप्य् अग्रे समागच्छेद् यथा बाणो गुणच्युतः
हे सर्व जग त्या एकामध्येच आहे; त्यांच्याबाहेर काहीच नाही. जरी हे सर्व पुढे एकत्र आले, तरी ते जणू धनुष्याच्या दोऱ्यावरील बाणासारखेच आहे.
नैवान्तं कारणस्येयाद् यद्य् अपि स्यान् मनोजवः तस्मात् सूक्ष्मतरं नास्ति नास्ति स्थूलतरं तथा
मन कितीही वेगवान असले, तरी कारणाचा शेवट गाठू शकत नाही; म्हणून त्याहून सूक्ष्म काही नाही आणि त्याहून स्थूलही काही नाही.
सर्वतःपाणिपादं तत् सर्वतोक्षिशिरोमुखम् सर्वतःश्रुतिमल् लोके सर्वम् आवृत्य तिष्ठति
त्याचे हात-पाय सर्वत्र आहेत, त्याचे डोळे, तोंड, शिर सर्वत्र आहेत; तो जगात सर्वत्र ऐकतो, सर्वत्र व्यापून उभा आहे.
तद् एवाणोर् अणुतरं तन् महद्भ्यो महत्तरम् तद् अन्तः सर्वभूतानां ध्रुवं तिष्ठन् न दृश्यते
ते सर्वात सूक्ष्माहूनही सूक्ष्म आणि सर्वात मोठ्याहूनही मोठे आहे; ते सर्व प्राण्यांच्या आत आहे, कायमचे आहे, पण दिसत नाही.
अक्षरं च क्षरं चैव द्वेधा भावो ऽयम् आत्मनः क्षरः सर्वेषु भूतेषु दिव्यं त्व् अमृतम् अक्षरम्
अक्षय आणि नाशवान — आत्म्याची ही दोन रूपे आहेत; नाशवान सर्व प्राण्यांमध्ये आहे, पण दिव्य, अमर ते अक्षय आहे.
नवद्वारं पुरं कृत्वा हंसो हि नियतो वशी ईदृशः सर्वभूतस्य स्थावरस्य चरस्य च
नऊ दारांचे शहर तयार करून, हंस म्हणजे आत्मा, संयमी आणि स्वतःवर नियंत्रण ठेवणारा, सर्व स्थावर-जंगम प्राण्यांमध्ये आहे.
हानेनाभिविकल्पानां नराणां संचयेन च शरीराणाम् अजस्याहुर् हंसत्वं पारदर्शिनः
माणसांच्या वेगवेगळ्या देहांच्या हानी-प्राप्तीमुळे, जे पारदर्शीपणे पाहतात ते अजन्म्याला 'हंसपण' असे म्हणतात.
हंसोक्तं च क्षरं चैव कूटस्थं यत् तद् अक्षरम् तद् विद्वान् अक्षरं प्राप्य जहाति प्राणजन्मनी
हंस म्हणून ओळखले जाणारे नाशवान आणि स्थिर, अचल असलेले अक्षय — ज्ञानी जेव्हा ते अक्षय प्राप्त करतो, तेव्हा तो श्वास आणि जन्म सोडतो.
भवतां पृच्छतां विप्रा यथावद् इह तत्त्वतः सांख्यं ज्ञानेन संयुक्तं यद् एतत् कीर्तितं मया
हे ब्राह्मणहो, तुम्ही जसे विचारले तसे मी येथे खरेखुरे सांगितले, हे सांख्यज्ञान, जे ज्ञानाने युक्त आहे.
योगकृत्यं तु भो विप्राः कीर्तयिष्याम्य् अतः परम् एकत्वं बुद्धिमनसोर् इन्द्रियाणां च सर्वशः
आता, हे ब्राह्मणहो, मी योगाचा आचार सांगतो: बुद्धी, मन आणि सर्व इंद्रियांचे एकत्व.
आत्मनो व्यापिनो ज्ञानं ज्ञानम् एतद् अनुत्तमम् तद् एतद् उपशान्तेन दान्तेनाध्यात्मशीलिना
आत्मा सर्वत्र व्यापलेला आहे, हे श्रेष्ठ ज्ञान शांत, संयमी आणि अंतर्मुख असणाऱ्याने जाणावे.
आत्मारामेण बुद्धेन बोद्धव्यं शुचिकर्मणा योगदोषान् समुच्छिद्य पञ्च यान् कवयो विदुः
ज्याचे मन आत्म्यात रमले आहे, ज्याची कर्मे शुद्ध आहेत, जो योगाचे पाच दोष दूर करतो, अशा ज्ञानी व्यक्तीने हे समजून घ्यावे.
कामं क्रोधं च लोभं च भयं स्वप्नं च पञ्चमम् क्रोधं शमेन जयति कामं संकल्पवर्जनात्
काम, क्रोध, लोभ, भीती आणि स्वप्न — ही पाच आहेत; क्रोध शांततेने जिंकावा, काम संकल्प सोडून जिंकावे.
सत्त्वसंसेवनाद् धीरो निद्राम् उच्छेत्तुम् अर्हति धृत्या शिश्नोदरं रक्षेत् पाणिपादं च चक्षुषा
सत्त्वगुण वाढवून धीराने झोप दूर करावी; धैर्याने गुप्तेंद्रिय आणि पोट, तसेच हात, पाय आणि डोळे जपावे.
चक्षुः श्रोत्रं च मनसा मनो वाचं च कर्मणा अप्रमादाद् भयं जह्याद् दम्भं प्राज्ञोपसेवनात्
डोळे आणि कान मनाने संयमित करावेत; वाणीने कर्मावर नियंत्रण ठेवावे. जागरूकतेने भीती सोडावी; आणि ज्ञानीजनांच्या संगतीने दंभ दूर करावा.
एवम् एतान् योगदोषाञ् जयेन् नित्यम् अतन्द्रितः अग्नींश् च ब्राह्मणांश् चाथ देवताः प्रणमेत् सदा
योगातील दोष नेहमी जागरूक राहून जिंकावेत आणि नेहमी अग्नी, ब्राह्मण आणि देवतांना नमस्कार करावा.
वर्जयेद् उद्धतां वाचं हिंसायुक्तां मनोनुगाम् ब्रह्मतेजोमयं शुक्रं यस्य सर्वम् इदं जगत्
अहंकारयुक्त, हिंसक किंवा मनाचे अनुसरण करणारे शब्द टाळावेत, कारण हे सर्व जग ब्रह्मतेज आणि तेजाचा सार असलेल्या वीर्यापासून निर्माण झाले आहे.
एतस्य भूतभूतस्य दृष्टं स्थावरजङ्गमम् ध्यानम् अध्ययनं दानं सत्यं ह्रीर् आर्जवं क्षमा
सर्व प्राण्यांचा मूळ असलेल्या या अस्तित्वाचे, स्थावर आणि जंगम जे काही दिसते, ध्यान, वाचन, दान, सत्य, लाज, साधेपणा आणि क्षमा हे सर्व त्याच्याशी संबंधित आहेत.
शौचं चैवात्मनः शुद्धिर् इन्द्रियाणां च निग्रहः एतैर् विवर्धते तेजः पाप्मानं चापकर्षति
स्वच्छता, आत्मशुद्धी आणि इंद्रियांचे संयम यामुळे तेज वाढते आणि पाप दूर होते.