महाभूतानि सर्वाणि पूर्वसृष्टिः स्वयंभुवः भूयिष्ठं प्राणभृद्ग्रामे निविष्टानि शरीरिषु
सर्व महान् घटक, स्वतः उत्पन्न झालेली आद्य सृष्टी, प्राण्यांच्या समूहात, म्हणजेच देहधारकांमध्ये, मुख्यत्वे स्थिरावलेली आहेत.
भूमेर् देहो जलात् स्नेहो ज्योतिषश् चक्षुषी स्मृते प्राणापानाश्रयो वायुः कोष्ठाआकाशं शरीरिणाम्
शरीर पृथ्वीपासून, ओलावा पाण्यापासून, डोळे अग्नीपासून, स्मरण तेजापासून, प्राण व अपान वायूपासून, आणि शरीरातील पोकळी आकाशापासून निर्माण झाली आहे.
क्रान्तौ विष्णुर् बले शक्रः कोष्ठे ऽग्निर् भोक्तुम् इच्छति कर्णयोः प्रदिशः श्रोत्रे जिह्वायां वाक् सरस्वती
चालण्यात विष्णू, बळात इंद्र, पोटात भक्षणाची इच्छा करणारा अग्नी, कानात दिशा, श्रवणात शब्द, आणि जिभेवर वाणीची देवी सरस्वती वास करते.
कर्णौ त्वक् चक्षुषी जिह्वा नासिका चैव पञ्चमी दश तानीन्द्रियोक्तानि द्वाराण्य् आहारसिद्धये
कान, त्वचा, डोळे, जिभा आणि पाचवी म्हणजे नाक—ही दहा इंद्रिये, आहार मिळवण्यासाठीचे दारे मानली जातात.
शब्दस्पर्शौ तथा रूपं रसं गन्धं च पञ्चमम् इन्द्रियार्थान् पृथग् विद्याद् इन्द्रियेभ्यस् तु नित्यदा
शब्द, स्पर्श, रूप, रस आणि पाचवे म्हणजे गंध—हे इंद्रियांचे विषय आहेत, आणि नेहमीच इंद्रियांपासून वेगळे ओळखावे.
इन्द्रियाणि मनो युङ्क्ते अवश्यान् इव राजिनः मनश् चापि सदा युङ्क्ते भूतात्मा हृदयाश्रितः
मन इंद्रियांना जणू काही राजा आपल्या प्रजेला वश करतो तसे वश करते, आणि हृदयात वास करणारा जीव नेहमीच मनाला वश करतो.
इन्द्रियाणां तथैवैषां सर्वेषाम् ईश्वरं मनः नियमे च विसर्गे च भूतात्मा मनसस् तथा
सर्व इंद्रियांमध्ये मन हे त्यांचा स्वामी आहे; आणि नियंत्रणात असो वा मुक्ततेत, मनाचा स्वामी देखील जीवच असतो.
इन्द्रियाणीन्द्रियार्थाश् च स्वभावश् चेतना मनः प्राणापानौ च जीवश् च नित्यं देहेषु देहिनाम्
इंद्रिये, त्यांचे विषय, स्वभाव, चेतना, मन, प्राण व अपान, आणि जीव—हे सर्व नेहमीच देहधारकांच्या शरीरात असतात.
आश्रयो नास्ति सत्त्वस्य गुणशब्दो न चेतनाः सत्त्वं हि तेजः सृजति न गुणान् वै कथंचन
सत्त्वासाठी वेगळा आधार नाही, 'गुण' हे त्याचे नाव नाही, आणि ती चेतना देखील नाही; सत्त्व तेज निर्माण करते, पण कधीच गुण निर्माण करत नाही.
एवं सप्तदशं देहं वृतं षोडशभिर् गुणैः मनीषी मनसा विप्राः पश्यत्य् आत्मानम् आत्मनि
अशा प्रकारे, सोळा गुणांनी वेढलेले सतराशरीर, ज्ञानी पुरुष मनाने स्वतःमध्ये आत्म्याला पाहतो.
न ह्य् अयं चक्षुषा दृश्यो न च सर्वैर् अपीन्द्रियैः मनसा तु प्रदीप्तेन महान् आत्मा प्रकाशते
हे डोळ्यांनी किंवा कोणत्याही इंद्रियांनी दिसत नाही; पण जेव्हा मन प्रकाशित होते, तेव्हा महान आत्मा प्रकट होतो.
अशब्दस्पर्शरूपं तच् चारसागन्धम् अव्ययम् अशरीरं शरीरे स्वे निरीक्षेत निरिन्द्रियम्
जे आवाज, स्पर्श, रूप, चव किंवा गंध नसलेले, अविनाशी, शरीररहित असूनही शरीरात असते, आणि ज्याला इंद्रिये नाहीत—तेच पाहावे.
अव्यक्तं सर्वदेहेषु मर्त्येषु परमार्चितम् यो ऽनुपश्यति स प्रेत्य कल्पते ब्रह्मभूयतः
जो सर्व शरीरात आणि मर्त्यांमध्ये अती पूजनीय असलेल्या अव्यक्ताला पाहतो, तो देह सोडल्यानंतर ब्रह्मपद प्राप्त करतो.
विद्याविनयसंपन्नब्राह्मणे गवि हस्तिनि शुनि चैव श्वपाके च पण्डिताः समदर्शिनः
विद्या आणि नम्रतेने युक्त ब्राह्मण, गाय, हत्ती, कुत्रा आणि अगदी चांडाळ—हे सर्व पंडित समान दृष्टीने पाहतात.
स हि सर्वेषु भूतेषु जङ्गमेषु ध्रुवेषु च वसत्य् एको महान् आत्मा येन सर्वम् इदं ततम्
कारण एकच महान आत्मा सर्व सजीव आणि स्थिर प्राण्यांमध्ये एकटा वास करतो, आणि ज्याच्यामुळे हे सर्व व्यापलेले आहे.
सर्वभूतेषु चात्मानं सर्वभूतानि चात्मनि यदा पश्यति भूतात्मा ब्रह्म संपद्यते तदा
जेव्हा जीव सर्व प्राण्यांमध्ये आत्म्याला आणि आत्म्यात सर्व प्राणी पाहतो, तेव्हा तो ब्रह्मपद प्राप्त करतो.
यावान् आत्मनि वेदात्मा तावान् आत्मा परात्मनि य एवं सततं वेद सो ऽमृतत्वाय कल्पते
जितका आत्मज्ञानी स्वतःमध्ये आत्म्याला ओळखतो, तितकाच आत्मा परमात्म्यात असतो; जो हे नेहमी जाणतो, तो अमरत्वास पात्र होतो.
सर्वभूतात्मभूतस्य सर्वभूतहितस्य च देवापि मार्गे मुह्यन्ति अपदस्य पदैषिणः
जो सर्व प्राण्यांचा आत्मा आणि सर्वांचा हितकर्ता झाला आहे, आणि जे पावलाशिवाय मार्ग शोधतात, त्यांच्या मार्गावर देवताही गोंधळतात.
शकुन्तानाम् इवाकाशे मत्स्यानाम् इव चोदके यथा गतिर् न दृश्येत तथा ज्ञानविदां गतिः
जसा आकाशात पक्ष्यांचा किंवा पाण्यात मास्यांचा मार्ग कुणाला दिसत नाही, तसाच ज्ञानी लोकांचा मार्ग कुणालाही कळत नाही.
कालः पचति भूतानि सर्वाण्य् एवात्मनात्मनि यस्मिंस् तु पच्यते कालस् तन् न वेदेह कश्चन
काळ सर्व प्राण्यांना त्यांच्या स्वतःमध्येच शिजवतो; पण ज्यामध्ये काळच शिजतो, ते येथे कुणालाही माहीत नाही.
न तद् ऊर्ध्वं न तिर्यक् च नाधो न च पुनः पुनः न मध्ये प्रतिगृह्णीते नैव किंचिन् न कश्चन
ते वर नाही, बाजूला नाही, खाली नाही, पुन्हा पुन्हा नाही; ते मधे काहीही स्वीकारत नाही, काहीच नाही, कुणीच नाही.
सर्वे तत्स्था इमे लोका बाह्यम् एषां न किंचन यद्य् अप्य् अग्रे समागच्छेद् यथा बाणो गुणच्युतः
हे सर्व जग त्या एकामध्येच आहे; त्यांच्याबाहेर काहीच नाही. जरी हे सर्व पुढे एकत्र आले, तरी ते जणू धनुष्याच्या दोऱ्यावरील बाणासारखेच आहे.
नैवान्तं कारणस्येयाद् यद्य् अपि स्यान् मनोजवः तस्मात् सूक्ष्मतरं नास्ति नास्ति स्थूलतरं तथा
मन कितीही वेगवान असले, तरी कारणाचा शेवट गाठू शकत नाही; म्हणून त्याहून सूक्ष्म काही नाही आणि त्याहून स्थूलही काही नाही.
सर्वतःपाणिपादं तत् सर्वतोक्षिशिरोमुखम् सर्वतःश्रुतिमल् लोके सर्वम् आवृत्य तिष्ठति
त्याचे हात-पाय सर्वत्र आहेत, त्याचे डोळे, तोंड, शिर सर्वत्र आहेत; तो जगात सर्वत्र ऐकतो, सर्वत्र व्यापून उभा आहे.
तद् एवाणोर् अणुतरं तन् महद्भ्यो महत्तरम् तद् अन्तः सर्वभूतानां ध्रुवं तिष्ठन् न दृश्यते
ते सर्वात सूक्ष्माहूनही सूक्ष्म आणि सर्वात मोठ्याहूनही मोठे आहे; ते सर्व प्राण्यांच्या आत आहे, कायमचे आहे, पण दिसत नाही.
अक्षरं च क्षरं चैव द्वेधा भावो ऽयम् आत्मनः क्षरः सर्वेषु भूतेषु दिव्यं त्व् अमृतम् अक्षरम्
अक्षय आणि नाशवान — आत्म्याची ही दोन रूपे आहेत; नाशवान सर्व प्राण्यांमध्ये आहे, पण दिव्य, अमर ते अक्षय आहे.
नवद्वारं पुरं कृत्वा हंसो हि नियतो वशी ईदृशः सर्वभूतस्य स्थावरस्य चरस्य च
नऊ दारांचे शहर तयार करून, हंस म्हणजे आत्मा, संयमी आणि स्वतःवर नियंत्रण ठेवणारा, सर्व स्थावर-जंगम प्राण्यांमध्ये आहे.
हानेनाभिविकल्पानां नराणां संचयेन च शरीराणाम् अजस्याहुर् हंसत्वं पारदर्शिनः
माणसांच्या वेगवेगळ्या देहांच्या हानी-प्राप्तीमुळे, जे पारदर्शीपणे पाहतात ते अजन्म्याला 'हंसपण' असे म्हणतात.
हंसोक्तं च क्षरं चैव कूटस्थं यत् तद् अक्षरम् तद् विद्वान् अक्षरं प्राप्य जहाति प्राणजन्मनी
हंस म्हणून ओळखले जाणारे नाशवान आणि स्थिर, अचल असलेले अक्षय — ज्ञानी जेव्हा ते अक्षय प्राप्त करतो, तेव्हा तो श्वास आणि जन्म सोडतो.
भवतां पृच्छतां विप्रा यथावद् इह तत्त्वतः सांख्यं ज्ञानेन संयुक्तं यद् एतत् कीर्तितं मया
हे ब्राह्मणहो, तुम्ही जसे विचारले तसे मी येथे खरेखुरे सांगितले, हे सांख्यज्ञान, जे ज्ञानाने युक्त आहे.