इन्द्रियाणि न सेवेत वैराग्येण च योगवित् सदा चाभ्यासयोगेन मुच्यते नात्र संशयः
योग जाणणाऱ्याने इंद्रियांचा भोग करू नये, आणि वैराग्याचा अभ्यास करावा. नेहमी साधनेच्या योगाने तो मुक्त होतो—यात काहीही शंका नाही.
न च पद्मासनाद् योगो न नासाग्रनिरीक्षणात् मनसश् चेन्द्रियाणां च संयोगो योग उच्यते
पद्मासन किंवा नाकाच्या टोकाकडे पाहणे एवढेच योग नाही; मन आणि इंद्रिये यांचे एकत्र येणे हेच योग म्हणतात.
एवं मया मुनिश्रेष्ठा योगः प्रोक्तो विमुक्तिदः संसारमोक्षहेतुश् च किम् अन्यच् छ्रोतुम् इच्छथ
हे श्रेष्ठ मुनीहो, मी तुम्हाला मुक्ती देणारा आणि संसारातून सुटका करणारा योग सांगितला. अजून काय ऐकायचे आहे ते सांगा.
श्रुत्वा ते वचनं तस्य साधु साध्व् इति चाब्रुवन् व्यासं प्रशस्य संपूज्य पुनः प्रष्टुं समुद्यताः
त्यांचे शब्द ऐकून, सर्वांनी 'छान, छान!' असे म्हटले. त्यांनी व्यासांचे कौतुक करून, त्यांना सन्मान दिला आणि पुन्हा विचारण्यासाठी तयार झाले.
तव वक्त्राब्धिसंभूतम् अमृतं वाङ्मयं मुने पिबतां नो द्विजश्रेष्ठ न तृप्तिर् इह दृश्यते
हे मुनी, तुझ्या वाणीचे अमृत, जणू तुझ्या मुखरूपी समुद्रातून आलेले, आम्ही प्यायलो तरी समाधान मिळत नाही, हे श्रेष्ठ द्विज.
तस्माद् योगं मुने ब्रूहि विस्तरेण विमुक्तिदम् सांख्यं च द्विपदां श्रेष्ठ श्रोतुम् इच्छामहे वयम्
म्हणून, हे मुनी, आम्हाला मुक्ती देणारा योग आणि सांख्य यांचा सविस्तर उपदेश कर. हे श्रेष्ठ पुरुषा, आम्ही ते ऐकण्याची इच्छा बाळगतो.
प्रज्ञावाञ् श्रोत्रियो यज्वा ख्यातः प्राज्ञो ऽनसूयकः सत्यधर्ममतिर् ब्रह्मन् कथं ब्रह्माधिगच्छति
जो ज्ञानी, वेदपाठी, यज्ञ करणारा, प्रसिद्ध, बुद्धिमान, द्वेषरहित आणि सत्य-धर्मावर मन ठेवणारा आहे, असा ब्राह्मण ब्रह्म कसा प्राप्त करतो?
तपसा ब्रह्मचर्येण सर्वत्यागेन मेधया सांख्ये वा यदि वा योग एतत् पृष्टो वदस्व नः
ते तप, ब्रह्मचर्य, सर्वस्वाचा त्याग, बुद्धी, सांख्य किंवा योग यांपैकी कशामुळे होते का? आम्ही विचारले आहे, ते आम्हाला सांग.
मनसश् चेन्द्रियाणां च यथैकाग्र्यम् अवाप्यते येनोपायेन पुरुषस् तत् त्वं व्याख्यातुम् अर्हसि
मन आणि इंद्रिये यांचे एकाग्रता कशामुळे साधता येते? हे आम्हाला स्पष्टपणे सांग.
नान्यत्र ज्ञानतपसोर् नान्यत्रेन्द्रियनिग्रहात् नान्यत्र सर्वसंत्यागात् सिद्धिं विन्दति कश्चन
ज्ञान आणि तप याशिवाय, इंद्रियांचे संयम याशिवाय, किंवा सर्वस्वाचा त्याग याशिवाय, कोणीही सिद्धी मिळवू शकत नाही.
महाभूतानि सर्वाणि पूर्वसृष्टिः स्वयंभुवः भूयिष्ठं प्राणभृद्ग्रामे निविष्टानि शरीरिषु
सर्व महान् घटक, स्वतः उत्पन्न झालेली आद्य सृष्टी, प्राण्यांच्या समूहात, म्हणजेच देहधारकांमध्ये, मुख्यत्वे स्थिरावलेली आहेत.
भूमेर् देहो जलात् स्नेहो ज्योतिषश् चक्षुषी स्मृते प्राणापानाश्रयो वायुः कोष्ठाआकाशं शरीरिणाम्
शरीर पृथ्वीपासून, ओलावा पाण्यापासून, डोळे अग्नीपासून, स्मरण तेजापासून, प्राण व अपान वायूपासून, आणि शरीरातील पोकळी आकाशापासून निर्माण झाली आहे.
क्रान्तौ विष्णुर् बले शक्रः कोष्ठे ऽग्निर् भोक्तुम् इच्छति कर्णयोः प्रदिशः श्रोत्रे जिह्वायां वाक् सरस्वती
चालण्यात विष्णू, बळात इंद्र, पोटात भक्षणाची इच्छा करणारा अग्नी, कानात दिशा, श्रवणात शब्द, आणि जिभेवर वाणीची देवी सरस्वती वास करते.
कर्णौ त्वक् चक्षुषी जिह्वा नासिका चैव पञ्चमी दश तानीन्द्रियोक्तानि द्वाराण्य् आहारसिद्धये
कान, त्वचा, डोळे, जिभा आणि पाचवी म्हणजे नाक—ही दहा इंद्रिये, आहार मिळवण्यासाठीचे दारे मानली जातात.
शब्दस्पर्शौ तथा रूपं रसं गन्धं च पञ्चमम् इन्द्रियार्थान् पृथग् विद्याद् इन्द्रियेभ्यस् तु नित्यदा
शब्द, स्पर्श, रूप, रस आणि पाचवे म्हणजे गंध—हे इंद्रियांचे विषय आहेत, आणि नेहमीच इंद्रियांपासून वेगळे ओळखावे.
इन्द्रियाणि मनो युङ्क्ते अवश्यान् इव राजिनः मनश् चापि सदा युङ्क्ते भूतात्मा हृदयाश्रितः
मन इंद्रियांना जणू काही राजा आपल्या प्रजेला वश करतो तसे वश करते, आणि हृदयात वास करणारा जीव नेहमीच मनाला वश करतो.
इन्द्रियाणां तथैवैषां सर्वेषाम् ईश्वरं मनः नियमे च विसर्गे च भूतात्मा मनसस् तथा
सर्व इंद्रियांमध्ये मन हे त्यांचा स्वामी आहे; आणि नियंत्रणात असो वा मुक्ततेत, मनाचा स्वामी देखील जीवच असतो.
इन्द्रियाणीन्द्रियार्थाश् च स्वभावश् चेतना मनः प्राणापानौ च जीवश् च नित्यं देहेषु देहिनाम्
इंद्रिये, त्यांचे विषय, स्वभाव, चेतना, मन, प्राण व अपान, आणि जीव—हे सर्व नेहमीच देहधारकांच्या शरीरात असतात.
आश्रयो नास्ति सत्त्वस्य गुणशब्दो न चेतनाः सत्त्वं हि तेजः सृजति न गुणान् वै कथंचन
सत्त्वासाठी वेगळा आधार नाही, 'गुण' हे त्याचे नाव नाही, आणि ती चेतना देखील नाही; सत्त्व तेज निर्माण करते, पण कधीच गुण निर्माण करत नाही.
एवं सप्तदशं देहं वृतं षोडशभिर् गुणैः मनीषी मनसा विप्राः पश्यत्य् आत्मानम् आत्मनि
अशा प्रकारे, सोळा गुणांनी वेढलेले सतराशरीर, ज्ञानी पुरुष मनाने स्वतःमध्ये आत्म्याला पाहतो.
न ह्य् अयं चक्षुषा दृश्यो न च सर्वैर् अपीन्द्रियैः मनसा तु प्रदीप्तेन महान् आत्मा प्रकाशते
हे डोळ्यांनी किंवा कोणत्याही इंद्रियांनी दिसत नाही; पण जेव्हा मन प्रकाशित होते, तेव्हा महान आत्मा प्रकट होतो.
अशब्दस्पर्शरूपं तच् चारसागन्धम् अव्ययम् अशरीरं शरीरे स्वे निरीक्षेत निरिन्द्रियम्
जे आवाज, स्पर्श, रूप, चव किंवा गंध नसलेले, अविनाशी, शरीररहित असूनही शरीरात असते, आणि ज्याला इंद्रिये नाहीत—तेच पाहावे.
अव्यक्तं सर्वदेहेषु मर्त्येषु परमार्चितम् यो ऽनुपश्यति स प्रेत्य कल्पते ब्रह्मभूयतः
जो सर्व शरीरात आणि मर्त्यांमध्ये अती पूजनीय असलेल्या अव्यक्ताला पाहतो, तो देह सोडल्यानंतर ब्रह्मपद प्राप्त करतो.
विद्याविनयसंपन्नब्राह्मणे गवि हस्तिनि शुनि चैव श्वपाके च पण्डिताः समदर्शिनः
विद्या आणि नम्रतेने युक्त ब्राह्मण, गाय, हत्ती, कुत्रा आणि अगदी चांडाळ—हे सर्व पंडित समान दृष्टीने पाहतात.
स हि सर्वेषु भूतेषु जङ्गमेषु ध्रुवेषु च वसत्य् एको महान् आत्मा येन सर्वम् इदं ततम्
कारण एकच महान आत्मा सर्व सजीव आणि स्थिर प्राण्यांमध्ये एकटा वास करतो, आणि ज्याच्यामुळे हे सर्व व्यापलेले आहे.
सर्वभूतेषु चात्मानं सर्वभूतानि चात्मनि यदा पश्यति भूतात्मा ब्रह्म संपद्यते तदा
जेव्हा जीव सर्व प्राण्यांमध्ये आत्म्याला आणि आत्म्यात सर्व प्राणी पाहतो, तेव्हा तो ब्रह्मपद प्राप्त करतो.
यावान् आत्मनि वेदात्मा तावान् आत्मा परात्मनि य एवं सततं वेद सो ऽमृतत्वाय कल्पते
जितका आत्मज्ञानी स्वतःमध्ये आत्म्याला ओळखतो, तितकाच आत्मा परमात्म्यात असतो; जो हे नेहमी जाणतो, तो अमरत्वास पात्र होतो.
सर्वभूतात्मभूतस्य सर्वभूतहितस्य च देवापि मार्गे मुह्यन्ति अपदस्य पदैषिणः
जो सर्व प्राण्यांचा आत्मा आणि सर्वांचा हितकर्ता झाला आहे, आणि जे पावलाशिवाय मार्ग शोधतात, त्यांच्या मार्गावर देवताही गोंधळतात.
शकुन्तानाम् इवाकाशे मत्स्यानाम् इव चोदके यथा गतिर् न दृश्येत तथा ज्ञानविदां गतिः
जसा आकाशात पक्ष्यांचा किंवा पाण्यात मास्यांचा मार्ग कुणाला दिसत नाही, तसाच ज्ञानी लोकांचा मार्ग कुणालाही कळत नाही.
कालः पचति भूतानि सर्वाण्य् एवात्मनात्मनि यस्मिंस् तु पच्यते कालस् तन् न वेदेह कश्चन
काळ सर्व प्राण्यांना त्यांच्या स्वतःमध्येच शिजवतो; पण ज्यामध्ये काळच शिजतो, ते येथे कुणालाही माहीत नाही.