नाभौ निधाय हस्तौ द्वौ शान्तः पद्मासने स्थितः संस्थाप्य दृष्टिं नासाग्रे प्राणान् आयम्य वाग्यतः
दोन्ही हात नाभीवर ठेवून, शांतपणे, पद्मासनात बसावे, दृष्टी नाकाच्या टोकावर स्थिर करावी, श्वास आवरावा आणि वाणी संयमित ठेवावी.
समाहृत्येन्द्रियग्रामं मनसा हृदये मुनिः प्रणवं दीर्घम् उद्यम्य संवृतास्यः सुनिश्चलः
इंद्रिये एकत्र करून, मन हृदयात स्थिर करून, ऋषीने तोंड बंद ठेवून, हलू न देता, दीर्घ 'ॐ' उच्चारावा.
रजसा तमसो वृत्तिं सत्त्वेन रजसस् तथा संछाद्य निर्मले शान्ते स्थितः संवृतलोचनः
रजाच्या साहाय्याने तमसाचे गुण झाकले जातात, आणि सत्त्वाच्या जोरावर रजाचे गुण दडपले जातात. अशा रीतीने मन निर्मळ व शांत ठेवून, सर्व इंद्रिये आत ओढून, मनुष्य स्थिर राहतो.
हृत्पद्मकोटरे लीनं सर्वव्यापि निरञ्जनम् युञ्जीत सततं योगी मुक्तिदं पुरुषोत्तमम्
योग्याने आपले मन नेहमी हृदयातील कमळाच्या खोल भागात लपलेल्या, सर्वत्र व्यापून असलेल्या, निष्कलंक व मुक्ती देणाऱ्या श्रेष्ठ पुरुषाशी एकरूप करावे.
करणेन्द्रियभूतानि क्षेत्रज्ञे प्रथमं न्यसेत् क्षेत्रज्ञश् च परे योज्यस् ततो युञ्जति योगवित्
योग जाणणाऱ्याने प्रथम आपली इंद्रिये आणि शरीरातील तत्त्वे आत्म्यात विलीन करावीत, मग आत्म्याला परमात्म्यात जोडावे. अशा प्रकारे योगी एकरूपता साधतो.
मनो यस्यान्तम् अभ्येति परमात्मनि चञ्चलम् संत्यज्य विषयांस् तस्य योगसिद्धिः प्रकाशिता
ज्याचे चंचल मन सर्व विषयांचा त्याग करून परमात्म्यात स्थिर होते, त्याला योगाची सिद्धी प्रकट होते.
यदा निर्विषयं चित्तं परे ब्रह्मणि लीयते समाधौ योगयुक्तस्य तदाभ्येति परं पदम्
जेव्हा मन सर्व विषयांपासून मुक्त होऊन परमब्रह्मात विलीन होते, तेव्हा योगात स्थिर असलेल्या साधकाला समाधीमध्ये सर्वोच्च अवस्था प्राप्त होते.
असंसक्तं यदा चित्तं योगिनः सर्वकर्मसु भवत्य् आनन्दम् आसाद्य तदा निर्वाणम् ऋच्छति
योग्याचे मन सर्व कर्मांत आसक्तीशिवाय राहते, आणि जेव्हा त्याला आनंद मिळतो, तेव्हा तो निर्वाण, म्हणजेच मुक्ती, प्राप्त करतो.
शुद्धं धामत्रयातीतं तुर्याख्यं पुरुषोत्तमम् प्राप्य योगबलाद् योगी मुच्यते नात्र संशयः
योगाच्या सामर्थ्याने जेव्हा योगी शुद्ध, तीन अवस्थांपलीकडील, तुरीय म्हणविल्या जाणाऱ्या श्रेष्ठ पुरुषाला प्राप्त होतो, तेव्हा तो मुक्त होतो—याबद्दल काहीही शंका नाही.
निःस्पृहः सर्वकामेभ्यः सर्वत्र प्रियदर्शनः सर्वत्रानित्यबुद्धिस् तु योगी मुच्येत नान्यथा
जो योगी सर्व इच्छांपासून मुक्त आहे, सर्वत्र चांगले पाहतो आणि सर्व गोष्टी नश्वर आहेत हे समजतो, तोच मुक्त होतो; अन्यथा नाही.
इन्द्रियाणि न सेवेत वैराग्येण च योगवित् सदा चाभ्यासयोगेन मुच्यते नात्र संशयः
योग जाणणाऱ्याने इंद्रियांचा भोग करू नये, आणि वैराग्याचा अभ्यास करावा. नेहमी साधनेच्या योगाने तो मुक्त होतो—यात काहीही शंका नाही.
न च पद्मासनाद् योगो न नासाग्रनिरीक्षणात् मनसश् चेन्द्रियाणां च संयोगो योग उच्यते
पद्मासन किंवा नाकाच्या टोकाकडे पाहणे एवढेच योग नाही; मन आणि इंद्रिये यांचे एकत्र येणे हेच योग म्हणतात.
एवं मया मुनिश्रेष्ठा योगः प्रोक्तो विमुक्तिदः संसारमोक्षहेतुश् च किम् अन्यच् छ्रोतुम् इच्छथ
हे श्रेष्ठ मुनीहो, मी तुम्हाला मुक्ती देणारा आणि संसारातून सुटका करणारा योग सांगितला. अजून काय ऐकायचे आहे ते सांगा.
श्रुत्वा ते वचनं तस्य साधु साध्व् इति चाब्रुवन् व्यासं प्रशस्य संपूज्य पुनः प्रष्टुं समुद्यताः
त्यांचे शब्द ऐकून, सर्वांनी 'छान, छान!' असे म्हटले. त्यांनी व्यासांचे कौतुक करून, त्यांना सन्मान दिला आणि पुन्हा विचारण्यासाठी तयार झाले.
तव वक्त्राब्धिसंभूतम् अमृतं वाङ्मयं मुने पिबतां नो द्विजश्रेष्ठ न तृप्तिर् इह दृश्यते
हे मुनी, तुझ्या वाणीचे अमृत, जणू तुझ्या मुखरूपी समुद्रातून आलेले, आम्ही प्यायलो तरी समाधान मिळत नाही, हे श्रेष्ठ द्विज.
तस्माद् योगं मुने ब्रूहि विस्तरेण विमुक्तिदम् सांख्यं च द्विपदां श्रेष्ठ श्रोतुम् इच्छामहे वयम्
म्हणून, हे मुनी, आम्हाला मुक्ती देणारा योग आणि सांख्य यांचा सविस्तर उपदेश कर. हे श्रेष्ठ पुरुषा, आम्ही ते ऐकण्याची इच्छा बाळगतो.
प्रज्ञावाञ् श्रोत्रियो यज्वा ख्यातः प्राज्ञो ऽनसूयकः सत्यधर्ममतिर् ब्रह्मन् कथं ब्रह्माधिगच्छति
जो ज्ञानी, वेदपाठी, यज्ञ करणारा, प्रसिद्ध, बुद्धिमान, द्वेषरहित आणि सत्य-धर्मावर मन ठेवणारा आहे, असा ब्राह्मण ब्रह्म कसा प्राप्त करतो?
तपसा ब्रह्मचर्येण सर्वत्यागेन मेधया सांख्ये वा यदि वा योग एतत् पृष्टो वदस्व नः
ते तप, ब्रह्मचर्य, सर्वस्वाचा त्याग, बुद्धी, सांख्य किंवा योग यांपैकी कशामुळे होते का? आम्ही विचारले आहे, ते आम्हाला सांग.
मनसश् चेन्द्रियाणां च यथैकाग्र्यम् अवाप्यते येनोपायेन पुरुषस् तत् त्वं व्याख्यातुम् अर्हसि
मन आणि इंद्रिये यांचे एकाग्रता कशामुळे साधता येते? हे आम्हाला स्पष्टपणे सांग.
नान्यत्र ज्ञानतपसोर् नान्यत्रेन्द्रियनिग्रहात् नान्यत्र सर्वसंत्यागात् सिद्धिं विन्दति कश्चन
ज्ञान आणि तप याशिवाय, इंद्रियांचे संयम याशिवाय, किंवा सर्वस्वाचा त्याग याशिवाय, कोणीही सिद्धी मिळवू शकत नाही.
महाभूतानि सर्वाणि पूर्वसृष्टिः स्वयंभुवः भूयिष्ठं प्राणभृद्ग्रामे निविष्टानि शरीरिषु
सर्व महान् घटक, स्वतः उत्पन्न झालेली आद्य सृष्टी, प्राण्यांच्या समूहात, म्हणजेच देहधारकांमध्ये, मुख्यत्वे स्थिरावलेली आहेत.
भूमेर् देहो जलात् स्नेहो ज्योतिषश् चक्षुषी स्मृते प्राणापानाश्रयो वायुः कोष्ठाआकाशं शरीरिणाम्
शरीर पृथ्वीपासून, ओलावा पाण्यापासून, डोळे अग्नीपासून, स्मरण तेजापासून, प्राण व अपान वायूपासून, आणि शरीरातील पोकळी आकाशापासून निर्माण झाली आहे.
क्रान्तौ विष्णुर् बले शक्रः कोष्ठे ऽग्निर् भोक्तुम् इच्छति कर्णयोः प्रदिशः श्रोत्रे जिह्वायां वाक् सरस्वती
चालण्यात विष्णू, बळात इंद्र, पोटात भक्षणाची इच्छा करणारा अग्नी, कानात दिशा, श्रवणात शब्द, आणि जिभेवर वाणीची देवी सरस्वती वास करते.
कर्णौ त्वक् चक्षुषी जिह्वा नासिका चैव पञ्चमी दश तानीन्द्रियोक्तानि द्वाराण्य् आहारसिद्धये
कान, त्वचा, डोळे, जिभा आणि पाचवी म्हणजे नाक—ही दहा इंद्रिये, आहार मिळवण्यासाठीचे दारे मानली जातात.
शब्दस्पर्शौ तथा रूपं रसं गन्धं च पञ्चमम् इन्द्रियार्थान् पृथग् विद्याद् इन्द्रियेभ्यस् तु नित्यदा
शब्द, स्पर्श, रूप, रस आणि पाचवे म्हणजे गंध—हे इंद्रियांचे विषय आहेत, आणि नेहमीच इंद्रियांपासून वेगळे ओळखावे.
इन्द्रियाणि मनो युङ्क्ते अवश्यान् इव राजिनः मनश् चापि सदा युङ्क्ते भूतात्मा हृदयाश्रितः
मन इंद्रियांना जणू काही राजा आपल्या प्रजेला वश करतो तसे वश करते, आणि हृदयात वास करणारा जीव नेहमीच मनाला वश करतो.
इन्द्रियाणां तथैवैषां सर्वेषाम् ईश्वरं मनः नियमे च विसर्गे च भूतात्मा मनसस् तथा
सर्व इंद्रियांमध्ये मन हे त्यांचा स्वामी आहे; आणि नियंत्रणात असो वा मुक्ततेत, मनाचा स्वामी देखील जीवच असतो.
इन्द्रियाणीन्द्रियार्थाश् च स्वभावश् चेतना मनः प्राणापानौ च जीवश् च नित्यं देहेषु देहिनाम्
इंद्रिये, त्यांचे विषय, स्वभाव, चेतना, मन, प्राण व अपान, आणि जीव—हे सर्व नेहमीच देहधारकांच्या शरीरात असतात.
आश्रयो नास्ति सत्त्वस्य गुणशब्दो न चेतनाः सत्त्वं हि तेजः सृजति न गुणान् वै कथंचन
सत्त्वासाठी वेगळा आधार नाही, 'गुण' हे त्याचे नाव नाही, आणि ती चेतना देखील नाही; सत्त्व तेज निर्माण करते, पण कधीच गुण निर्माण करत नाही.
एवं सप्तदशं देहं वृतं षोडशभिर् गुणैः मनीषी मनसा विप्राः पश्यत्य् आत्मानम् आत्मनि
अशा प्रकारे, सोळा गुणांनी वेढलेले सतराशरीर, ज्ञानी पुरुष मनाने स्वतःमध्ये आत्म्याला पाहतो.