समस्तकल्याणगुणात्मको हि स्वशक्तिलेशादृतभूतसर्गः इच्छागृहीताभिमतोरुदेहः संसाधिताशेषजगद्धितो ऽसौ
तो सर्व कल्याणकारी गुणांचा मूळ आहे. त्याच्या स्वतःच्या शक्तीच्या अंशाने सृष्टी निर्माण होते. त्याची देह इच्छेनुसार असते आणि तो सर्व जगाचं कल्याण साधतो.
तेजोबलैश्वर्यमहावरोधः स्ववीर्यशक्त्यादिगुणैकराशिः परः पराणां सकला न यत्र क्लेशादयः सन्ति परापरेशे
तो तेज, बल, ऐश्वर्य, महान संयम अशा गुणांचा समूह आहे, सर्वोच्चांमध्येही श्रेष्ठ आहे. त्याच्यात कोणतेही दुःख किंवा त्रास नाहीत, तो परापरांचा स्वामी आहे.
स ईश्वरो व्यष्टिसमष्टिरूपो ऽव्यक्तस्वरूपः प्रकटस्वरूपः सर्वेश्वरः सर्वदृक् सर्ववेत्ता समस्तशक्तिः परमेश्वराख्यः
तो ईश्वर, व्यक्ती आणि समष्टि रूप असलेला, अव्यक्त आणि प्रकट स्वरूपाचा, सर्वांचा स्वामी, सर्वत्र पाहणारा, सर्व जाणणारा, सर्व शक्ती असलेला आणि परमेच्छ्वर म्हणून ओळखला जातो.
संज्ञायते येन तद् अस्तदोषं शुद्धं परं निर्मलम् एकरूपम् संदृश्यते वाप्य् अथ गम्यते वा तज् ज्ञानम् अज्ञानम् अतो ऽन्यद् उक्तम्
ज्यामुळे त्याला ओळखता येते ते शुद्ध, सर्वोच्च, निर्मळ आणि निष्कलंक आहे. ते एकरूप आहे, ते पाहता येते किंवा प्राप्त करता येते. ज्ञान हे अज्ञानापेक्षा वेगळे आहे, असं सांगितलं आहे.
इदानीं ब्रूहि योगं च दुःखसंयोगभेषजम् यं विदित्वाव्ययं तत्र युञ्जामः पुरुषोत्तमम्
आता आम्हाला योग सांग, जो दुःखाच्या संगतीवर उपाय आहे. तो अविनाशी अवस्थेचा ज्ञान झाल्यावर आपण परमपुरुषाशी एकरूप होऊया.
श्रुत्वा स वचनं तेषां कृष्णद्वैपायनस् तदा अब्रवीत् परमप्रीतो योगी योगविदां वरः
त्यांचे हे शब्द ऐकून कृष्णद्वैपायन, योगज्ञ आणि श्रेष्ठ योगी, अत्यंत आनंदाने बोलू लागले.
योगं वक्ष्यामि भो विप्राः शृणुध्वं भवनाशनम् यम् अभ्यस्याप्नुयाद् योगी मोक्षं परमदुर्लभम्
हे विप्रांनो, मी तुम्हाला योग सांगतो, जो संसाराचा नाश करणारा आहे. ऐका—जो योगी हा योग सराव करतो, त्याला अतिशय दुर्मिळ अशी मुक्ती मिळते.
श्रुत्वादौ योगशास्त्राणि गुरुम् आराध्य भक्तितः इतिहासं पुराणं च वेदांश् चैव विचक्षणः
सर्वप्रथम योगशास्त्र ऐकावे, गुरुची भक्तीने सेवा करावी, आणि जो महाभारत, पुराणे, वेद यांचा जाणकार आहे,
आहारं योगदोषांश् च देशकालं च बुद्धिमान् ज्ञात्वा समभ्यसेद् योगं निर्द्वंद्वो निष्परिग्रहः
तो बुद्धिमान मनुष्य आहार, योगाचे दोष, योग्य जागा आणि वेळ जाणून, द्वंद्वरहित व निरपेक्ष राहून योगाचा सराव करावा.
भुञ्जन् सक्तुं यवागूं च तक्रमूलफलं पयः यावकं कणपिण्याकम् आहारं योगसाधनम्
सत्तू, जवाची पेज, ताक, कंद, फळे, दूध, यव आणि कणिक—हे योगसाधनेसाठी योग्य अन्न आहे.
न मनोविकले ध्माते न श्रान्ते क्षुधिते तथा न द्वंद्वे न च शीते च न चोष्णे नानिलात्मके
जेव्हा मन अस्वस्थ असेल, श्वास फुललेला असेल, थकवा किंवा भूक असेल, द्वंद्वात, थंडीत, उष्णतेत किंवा वाऱ्याच्या ठिकाणी कधीच योग करू नये.
सशब्दे न जलाभ्यासे जीर्णगोष्ठे चतुष्पथे सरीसृपे श्मशाने च न नद्यन्ते ऽग्निसंनिधौ
गोंगाट असलेल्या ठिकाणी, पाण्याजवळ, पडलेल्या गोठ्यात, चौकात, सरपटणाऱ्या प्राण्यांच्या जवळ, स्मशानात, नदीच्या काठी किंवा अग्नीच्या शेजारी योग करू नये.
न चैत्ये न च वल्मीके सभये कूपसंनिधौ न शुष्कपर्णनिचये योगं युञ्जीत कर्हिचित्
देवळात, वारुळात, भीतीच्या जागी, विहिरीजवळ किंवा कोरड्या पानांच्या ढिगावर कधीही योग करू नये.
देशान् एतान् अनादृत्य मूढत्वाद् यो युनक्ति वै प्रवक्ष्ये तस्य ये दोषा जायन्ते विघ्नकारकाः
जो अज्ञानामुळे या जागांचा विचार न करता योग साधतो, त्याला जे दोष आणि अडथळे येतात, ते मी सांगतो.
बाधिर्यं जडता लोपः स्मृतेर् मूकत्वम् अन्धता ज्वरश् च जायते सद्यस् तद्वद् अज्ञानसंभवः
बहिरेपणा, जडपणा, स्मरणशक्ती कमी होणे, मूकपणा, आंधळेपणा, ताप आणि अज्ञान हे ताबडतोब निर्माण होतात.
तस्मात् सर्वात्मना कार्या रक्षा योगविदा सदा धर्मार्थकाममोक्षाणां शरीरं साधनं यतः
म्हणून योग जाणणाऱ्याने नेहमी शरीराची सर्व प्रकारे काळजी घ्यावी, कारण धर्म, अर्थ, काम आणि मोक्ष यासाठी शरीरच साधन आहे.
आश्रमे विजने गुह्ये निःशब्दे निर्भये नगे शून्यागारे शुचौ रम्ये चैकान्ते देवतालये
आश्रमात, एकांत, गुप्त, शांत, निर्भय जागी, डोंगरावर, रिकाम्या घरात, स्वच्छ व रम्य एकांत स्थळी किंवा देवळात योग करावा.
रजन्याः पश्चिमे यामे पूर्वे च सुसमाहितः पूर्वाह्णे मध्यमे चाह्नि युक्ताहारो जितेन्द्रियः
रात्रीच्या शेवटच्या प्रहरी किंवा पहाटे, मन एकाग्र करून, सकाळी किंवा दुपारी, योग्य प्रमाणात अन्न घेऊन आणि इंद्रिये जिंकून योग करावा.
आसीनः प्राङ्मुखो रम्य आसने सुखनिश्चले नातिनीचे न चोच्छ्रिते निःस्पृहः सत्यवाक् शुचिः
पूर्वेकडे तोंड करून, रम्य, सुखद आणि स्थिर आसनावर, ना फार खाली ना फार उंच, इच्छा नसलेला, सत्य बोलणारा आणि स्वच्छ मनुष्य बसावा.
युक्तनिद्रो जितक्रोधः सर्वभूतहिते रतः सर्वद्वंद्वसहो धीरः समकायाङ्घ्रिमस्तकः
झोप मध्यम प्रमाणात असावी, राग जिंकलेला असावा, सर्व प्राण्यांच्या हितासाठी मन लावावे, सर्व द्वंद्व सहन करावे, आणि शरीर, पाय, डोके सरळ ठेवावे.
नाभौ निधाय हस्तौ द्वौ शान्तः पद्मासने स्थितः संस्थाप्य दृष्टिं नासाग्रे प्राणान् आयम्य वाग्यतः
दोन्ही हात नाभीवर ठेवून, शांतपणे, पद्मासनात बसावे, दृष्टी नाकाच्या टोकावर स्थिर करावी, श्वास आवरावा आणि वाणी संयमित ठेवावी.
समाहृत्येन्द्रियग्रामं मनसा हृदये मुनिः प्रणवं दीर्घम् उद्यम्य संवृतास्यः सुनिश्चलः
इंद्रिये एकत्र करून, मन हृदयात स्थिर करून, ऋषीने तोंड बंद ठेवून, हलू न देता, दीर्घ 'ॐ' उच्चारावा.
रजसा तमसो वृत्तिं सत्त्वेन रजसस् तथा संछाद्य निर्मले शान्ते स्थितः संवृतलोचनः
रजाच्या साहाय्याने तमसाचे गुण झाकले जातात, आणि सत्त्वाच्या जोरावर रजाचे गुण दडपले जातात. अशा रीतीने मन निर्मळ व शांत ठेवून, सर्व इंद्रिये आत ओढून, मनुष्य स्थिर राहतो.
हृत्पद्मकोटरे लीनं सर्वव्यापि निरञ्जनम् युञ्जीत सततं योगी मुक्तिदं पुरुषोत्तमम्
योग्याने आपले मन नेहमी हृदयातील कमळाच्या खोल भागात लपलेल्या, सर्वत्र व्यापून असलेल्या, निष्कलंक व मुक्ती देणाऱ्या श्रेष्ठ पुरुषाशी एकरूप करावे.
करणेन्द्रियभूतानि क्षेत्रज्ञे प्रथमं न्यसेत् क्षेत्रज्ञश् च परे योज्यस् ततो युञ्जति योगवित्
योग जाणणाऱ्याने प्रथम आपली इंद्रिये आणि शरीरातील तत्त्वे आत्म्यात विलीन करावीत, मग आत्म्याला परमात्म्यात जोडावे. अशा प्रकारे योगी एकरूपता साधतो.
मनो यस्यान्तम् अभ्येति परमात्मनि चञ्चलम् संत्यज्य विषयांस् तस्य योगसिद्धिः प्रकाशिता
ज्याचे चंचल मन सर्व विषयांचा त्याग करून परमात्म्यात स्थिर होते, त्याला योगाची सिद्धी प्रकट होते.
यदा निर्विषयं चित्तं परे ब्रह्मणि लीयते समाधौ योगयुक्तस्य तदाभ्येति परं पदम्
जेव्हा मन सर्व विषयांपासून मुक्त होऊन परमब्रह्मात विलीन होते, तेव्हा योगात स्थिर असलेल्या साधकाला समाधीमध्ये सर्वोच्च अवस्था प्राप्त होते.
असंसक्तं यदा चित्तं योगिनः सर्वकर्मसु भवत्य् आनन्दम् आसाद्य तदा निर्वाणम् ऋच्छति
योग्याचे मन सर्व कर्मांत आसक्तीशिवाय राहते, आणि जेव्हा त्याला आनंद मिळतो, तेव्हा तो निर्वाण, म्हणजेच मुक्ती, प्राप्त करतो.
शुद्धं धामत्रयातीतं तुर्याख्यं पुरुषोत्तमम् प्राप्य योगबलाद् योगी मुच्यते नात्र संशयः
योगाच्या सामर्थ्याने जेव्हा योगी शुद्ध, तीन अवस्थांपलीकडील, तुरीय म्हणविल्या जाणाऱ्या श्रेष्ठ पुरुषाला प्राप्त होतो, तेव्हा तो मुक्त होतो—याबद्दल काहीही शंका नाही.
निःस्पृहः सर्वकामेभ्यः सर्वत्र प्रियदर्शनः सर्वत्रानित्यबुद्धिस् तु योगी मुच्येत नान्यथा
जो योगी सर्व इच्छांपासून मुक्त आहे, सर्वत्र चांगले पाहतो आणि सर्व गोष्टी नश्वर आहेत हे समजतो, तोच मुक्त होतो; अन्यथा नाही.