शब्दब्रह्मणि निष्णातः परं ब्रह्माधिगच्छति द्वे विद्ये वै वेदितव्ये इति चाथर्वणी श्रुतिः
जो शब्दब्रह्मात पारंगत असतो तो परब्रह्म प्राप्त करतो. खरंच, दोन प्रकारचे ज्ञान जाणावे लागते, असं अथर्वण श्रुतीतही सांगितलं आहे.
परया ह्य् अक्षरप्राप्तिर् ऋग्वेदादिमयापरा यत् तद् अव्यक्तम् अजरम् अचिन्त्यम् अजम् अव्ययम्
उच्च ज्ञानामुळे अक्षराची प्राप्ती होते; ऋग्वेद वगैरे हे अपरा म्हणजे नीच ज्ञान आहे. जे अव्यक्त, अजन्मा, अजर, अचिंत्य आणि अविनाशी आहे तेच खरे.
अनिर्देश्यम् अरूपं च पाणिपादाद्यसंयुतम् वित्तं सर्वगतं नित्यं भूतयोनिम् अकारणम्
ते वर्णन करता येत नाही, त्याला रूप नाही, त्याला हातपाय नाहीत. ते सर्वत्र व्यापलेलं, नित्य, सर्व सृष्टीचं मूळ आणि कारणरहित आहे.
व्याप्यं व्याप्तं यतः सर्वं तद् वै पश्यन्ति सूरयः तद् ब्रह्म परमं धाम तद् धेयं मोक्षकाङ्क्षिभिः
जे सर्व व्यापून राहिलं आहे आणि ज्याने सर्व व्यापलं आहे, तेच ऋषी पाहतात. तेच ब्रह्म परमार्थाचं स्थान आहे आणि मुक्ती इच्छिणाऱ्यांचं अंतिम ध्येय आहे.
श्रुतिवाक्योदितं सूक्ष्मं तद् विष्णोः परमं पदम् उत्पत्तिं प्रलयं चैव भूतानाम् आगतिं गतिम्
शास्त्रवचनांनी सांगितलेलं ते सूक्ष्म, विष्णूचं परमपद हेच सर्व सृष्टीची उत्पत्ती, प्रलय आणि सर्व जीवांची ये-जा आहे.
वेत्ति विद्याम् अविद्यां च स वाच्यो भगवान् इति ज्ञानशक्तिबलैश्वर्यवीर्यतेजांस्य् अशेषतः
जो ज्ञान आणि अज्ञान दोन्ही जाणतो, त्याला भगवंत म्हणतात. त्याच्याकडे ज्ञान, शक्ती, बल, ऐश्वर्य, तेज आणि सर्व गुण पूर्णपणे आहेत.
भगवच्छब्दवाच्यानि विना हेयैर् गुणादिभिः सर्वाणि तत्र भूतानि निवसन्ति परात्मनि
'भगवंत' या शब्दाने ओळखला जाणारा सर्वोच्च आत्मा, ज्याच्यात कोणतेही हीन गुण नाहीत, त्याच्यात सर्व जीव राहतात.
भूतेषु च स सर्वात्मा वासुदेवस् ततः स्मृतः उवाचेदं महर्षिभ्यः पुरा पृष्टः प्रजापतिः
तो सर्व जीवांचा आत्मा आहे, म्हणून त्याला वासुदेव म्हणतात. पूर्वी प्रजापतीने, महर्षींनी विचारल्यावर, हे सांगितले होते.
नामव्याख्याम् अनन्तस्य वासुदेवस्य तत्त्वतः भूतेषु वसते यो ऽन्तर् वसन्त्य् अत्र च तानि यत् धाता विधाता जगतां वासुदेवस् ततः प्रभुः
अनंत वासुदेवाच्या नावाचा खरा अर्थ असा की तो सर्व जीवांत वास करतो आणि ती सर्व जीवं त्याच्यात वास करतात. तोच जगाचा कर्ता आणि नियंता असल्याने त्याला वासुदेव प्रभू म्हणतात.
स सर्वभूतप्रकृतिर् गुणांश् च दोषांश् च सर्वान् सगुणो ह्य् अतीतः अतीतसर्वावरणो ऽखिलात्मा तेनावृतं यद् भुवनान्तरालम्
तो सर्व जीवांचा स्वभाव आहे, सर्व गुण आणि दोष त्याच्यात आहेत. गुणांनी युक्त असूनही तो सर्व गुणांपलीकडे आहे, अखिलात्मा आहे आणि त्यानेच जगातील अंतराळ झाकले आहे.
समस्तकल्याणगुणात्मको हि स्वशक्तिलेशादृतभूतसर्गः इच्छागृहीताभिमतोरुदेहः संसाधिताशेषजगद्धितो ऽसौ
तो सर्व कल्याणकारी गुणांचा मूळ आहे. त्याच्या स्वतःच्या शक्तीच्या अंशाने सृष्टी निर्माण होते. त्याची देह इच्छेनुसार असते आणि तो सर्व जगाचं कल्याण साधतो.
तेजोबलैश्वर्यमहावरोधः स्ववीर्यशक्त्यादिगुणैकराशिः परः पराणां सकला न यत्र क्लेशादयः सन्ति परापरेशे
तो तेज, बल, ऐश्वर्य, महान संयम अशा गुणांचा समूह आहे, सर्वोच्चांमध्येही श्रेष्ठ आहे. त्याच्यात कोणतेही दुःख किंवा त्रास नाहीत, तो परापरांचा स्वामी आहे.
स ईश्वरो व्यष्टिसमष्टिरूपो ऽव्यक्तस्वरूपः प्रकटस्वरूपः सर्वेश्वरः सर्वदृक् सर्ववेत्ता समस्तशक्तिः परमेश्वराख्यः
तो ईश्वर, व्यक्ती आणि समष्टि रूप असलेला, अव्यक्त आणि प्रकट स्वरूपाचा, सर्वांचा स्वामी, सर्वत्र पाहणारा, सर्व जाणणारा, सर्व शक्ती असलेला आणि परमेच्छ्वर म्हणून ओळखला जातो.
संज्ञायते येन तद् अस्तदोषं शुद्धं परं निर्मलम् एकरूपम् संदृश्यते वाप्य् अथ गम्यते वा तज् ज्ञानम् अज्ञानम् अतो ऽन्यद् उक्तम्
ज्यामुळे त्याला ओळखता येते ते शुद्ध, सर्वोच्च, निर्मळ आणि निष्कलंक आहे. ते एकरूप आहे, ते पाहता येते किंवा प्राप्त करता येते. ज्ञान हे अज्ञानापेक्षा वेगळे आहे, असं सांगितलं आहे.
इदानीं ब्रूहि योगं च दुःखसंयोगभेषजम् यं विदित्वाव्ययं तत्र युञ्जामः पुरुषोत्तमम्
आता आम्हाला योग सांग, जो दुःखाच्या संगतीवर उपाय आहे. तो अविनाशी अवस्थेचा ज्ञान झाल्यावर आपण परमपुरुषाशी एकरूप होऊया.
श्रुत्वा स वचनं तेषां कृष्णद्वैपायनस् तदा अब्रवीत् परमप्रीतो योगी योगविदां वरः
त्यांचे हे शब्द ऐकून कृष्णद्वैपायन, योगज्ञ आणि श्रेष्ठ योगी, अत्यंत आनंदाने बोलू लागले.
योगं वक्ष्यामि भो विप्राः शृणुध्वं भवनाशनम् यम् अभ्यस्याप्नुयाद् योगी मोक्षं परमदुर्लभम्
हे विप्रांनो, मी तुम्हाला योग सांगतो, जो संसाराचा नाश करणारा आहे. ऐका—जो योगी हा योग सराव करतो, त्याला अतिशय दुर्मिळ अशी मुक्ती मिळते.
श्रुत्वादौ योगशास्त्राणि गुरुम् आराध्य भक्तितः इतिहासं पुराणं च वेदांश् चैव विचक्षणः
सर्वप्रथम योगशास्त्र ऐकावे, गुरुची भक्तीने सेवा करावी, आणि जो महाभारत, पुराणे, वेद यांचा जाणकार आहे,
आहारं योगदोषांश् च देशकालं च बुद्धिमान् ज्ञात्वा समभ्यसेद् योगं निर्द्वंद्वो निष्परिग्रहः
तो बुद्धिमान मनुष्य आहार, योगाचे दोष, योग्य जागा आणि वेळ जाणून, द्वंद्वरहित व निरपेक्ष राहून योगाचा सराव करावा.
भुञ्जन् सक्तुं यवागूं च तक्रमूलफलं पयः यावकं कणपिण्याकम् आहारं योगसाधनम्
सत्तू, जवाची पेज, ताक, कंद, फळे, दूध, यव आणि कणिक—हे योगसाधनेसाठी योग्य अन्न आहे.
न मनोविकले ध्माते न श्रान्ते क्षुधिते तथा न द्वंद्वे न च शीते च न चोष्णे नानिलात्मके
जेव्हा मन अस्वस्थ असेल, श्वास फुललेला असेल, थकवा किंवा भूक असेल, द्वंद्वात, थंडीत, उष्णतेत किंवा वाऱ्याच्या ठिकाणी कधीच योग करू नये.
सशब्दे न जलाभ्यासे जीर्णगोष्ठे चतुष्पथे सरीसृपे श्मशाने च न नद्यन्ते ऽग्निसंनिधौ
गोंगाट असलेल्या ठिकाणी, पाण्याजवळ, पडलेल्या गोठ्यात, चौकात, सरपटणाऱ्या प्राण्यांच्या जवळ, स्मशानात, नदीच्या काठी किंवा अग्नीच्या शेजारी योग करू नये.
न चैत्ये न च वल्मीके सभये कूपसंनिधौ न शुष्कपर्णनिचये योगं युञ्जीत कर्हिचित्
देवळात, वारुळात, भीतीच्या जागी, विहिरीजवळ किंवा कोरड्या पानांच्या ढिगावर कधीही योग करू नये.
देशान् एतान् अनादृत्य मूढत्वाद् यो युनक्ति वै प्रवक्ष्ये तस्य ये दोषा जायन्ते विघ्नकारकाः
जो अज्ञानामुळे या जागांचा विचार न करता योग साधतो, त्याला जे दोष आणि अडथळे येतात, ते मी सांगतो.
बाधिर्यं जडता लोपः स्मृतेर् मूकत्वम् अन्धता ज्वरश् च जायते सद्यस् तद्वद् अज्ञानसंभवः
बहिरेपणा, जडपणा, स्मरणशक्ती कमी होणे, मूकपणा, आंधळेपणा, ताप आणि अज्ञान हे ताबडतोब निर्माण होतात.
तस्मात् सर्वात्मना कार्या रक्षा योगविदा सदा धर्मार्थकाममोक्षाणां शरीरं साधनं यतः
म्हणून योग जाणणाऱ्याने नेहमी शरीराची सर्व प्रकारे काळजी घ्यावी, कारण धर्म, अर्थ, काम आणि मोक्ष यासाठी शरीरच साधन आहे.
आश्रमे विजने गुह्ये निःशब्दे निर्भये नगे शून्यागारे शुचौ रम्ये चैकान्ते देवतालये
आश्रमात, एकांत, गुप्त, शांत, निर्भय जागी, डोंगरावर, रिकाम्या घरात, स्वच्छ व रम्य एकांत स्थळी किंवा देवळात योग करावा.
रजन्याः पश्चिमे यामे पूर्वे च सुसमाहितः पूर्वाह्णे मध्यमे चाह्नि युक्ताहारो जितेन्द्रियः
रात्रीच्या शेवटच्या प्रहरी किंवा पहाटे, मन एकाग्र करून, सकाळी किंवा दुपारी, योग्य प्रमाणात अन्न घेऊन आणि इंद्रिये जिंकून योग करावा.
आसीनः प्राङ्मुखो रम्य आसने सुखनिश्चले नातिनीचे न चोच्छ्रिते निःस्पृहः सत्यवाक् शुचिः
पूर्वेकडे तोंड करून, रम्य, सुखद आणि स्थिर आसनावर, ना फार खाली ना फार उंच, इच्छा नसलेला, सत्य बोलणारा आणि स्वच्छ मनुष्य बसावा.
युक्तनिद्रो जितक्रोधः सर्वभूतहिते रतः सर्वद्वंद्वसहो धीरः समकायाङ्घ्रिमस्तकः
झोप मध्यम प्रमाणात असावी, राग जिंकलेला असावा, सर्व प्राण्यांच्या हितासाठी मन लावावे, सर्व द्वंद्व सहन करावे, आणि शरीर, पाय, डोके सरळ ठेवावे.