अन्तर् ऊर्ध्वम् अधश् चैव कथं सृजथ वै प्रजाः ते तु तद्वचनं श्रुत्वा प्रयाताः सर्वतो दिशः
वर, खाली आणि आत कसे प्राणी निर्माण करणार? नारदाची ही वचने ऐकून, ती सर्वजण चौफेर दिशांना निघून गेले.
अद्यापि न निवर्तन्ते समुद्रेभ्य इवापगाः हर्यश्वेष्व् अथ नष्टेषु दक्षः प्राचेतसः पुनः
आजपर्यंत ते परत आलेले नाहीत, जसं नद्या समुद्रात मिसळल्यावर परत येत नाहीत. हऱ्यश्व नष्ट झाल्यावर, प्रचेतसपुत्र दक्षाने पुन्हा—
वैरण्याम् अथ पुत्राणां सहस्रम् असृजत् प्रभुः विवर्धयिषवस् ते तु शबलाश्वास् तथा प्रजाः
मग दक्षाने वैरणीमध्ये पुन्हा हजार मुलं निर्माण केली, ती सुद्धा सृष्टी वाढवायला उत्सुक होती. त्यांना शबलाश्व म्हणतात.
पूर्वोक्तं वचनं ते तु नारदेन प्रचोदिताः अन्योन्यम् ऊचुस् ते सर्वे सम्यग् आह महान् ऋषिः
नारदाने पुन्हा तसंच सांगितल्यावर, त्यांनी एकमेकांना म्हटलं, 'महर्षीचं बोलणं अगदी खरं आहे.'
भ्रातॄणां पदवीं ज्ञातुं गन्तव्यं नात्र संशयः ज्ञात्वा प्रमाणं पृथ्व्याश् च सुखं स्रक्ष्यामहे प्रजाः
'आपल्या भावांच्या मार्गावरच आपल्याला जावं लागेल, यात शंका नाही. पृथ्वीचं खरं स्वरूप कळल्यावर आपण आनंदाने सृष्टी करू.'
ते ऽपि तेनैव मार्गेण प्रयाताः सर्वतो दिशम् अद्यापि न निवर्तन्ते समुद्रेभ्य इवापगाः
ते सुद्धा त्याच मार्गाने सर्व दिशांना गेले, आणि आजपर्यंत परत आलेले नाहीत, जसं नद्या समुद्रात मिसळल्यावर परत येत नाहीत.
तदा प्रभृति वै भ्राता भ्रातुर् अन्वेषणे द्विजाः प्रयातो नश्यति क्षिप्रं तन् न कार्यं विपश्चिता
त्या वेळेपासून, द्विजांनो, जो भाऊ आपल्या भावाचा शोध घ्यायला निघतो, तो लवकर नष्ट होतो. म्हणून शहाण्यांनी असं करू नये.
तांश् चैव नष्टान् विज्ञाय पुत्रान् दक्षः प्रजापतिः षष्टिं ततो ऽसृजत् कन्या वैरण्याम् इति नः श्रुतम्
आपली मुलं हरवली हे कळल्यावर, प्रजापती दक्षाने वैरणीमध्ये साठ मुली निर्माण केल्या, असं आम्ही ऐकलं आहे.
तास् तदा प्रतिजग्राह भार्यार्थं कश्यपः प्रभुः सोमो धर्मश् च भो विप्रास् तथैवान्ये महर्षयः
त्यावेळी, ब्राह्मणांनो, प्रभू कश्यप, सोम, धर्म आणि इतर महर्षींनी त्या कन्या पत्नी म्हणून स्वीकारल्या.
ददौ स दश धर्माय कश्यपाय त्रयोदश सप्तविंशति सोमाय चतस्रो ऽरिष्टनेमिने
त्यातील दहा धर्माला, तेरा कश्यपाला, सत्तावीस सोमाला आणि चार अरिष्टनेमिला दिल्या.
द्वे चैव बहुपुत्राय द्वे चैवाङ्गिरसे तथा द्वे कृशाश्वाय विदुषे तासां नामानि मे शृणु
दोन दोन बहुपुत्र, अङ्गिरस आणि विद्वान कृष्णाश्व यांना दिल्या. आता मी त्यांची नावं सांगतो.
अरुन्धती वसुर् यामी लम्बा भानुर् मरुत्वती संकल्पा च मुहूर्ता च साध्या विश्वा च भो द्विजाः
अरुंधती, वसु, यामी, लांबा, भानू, मरुत्वती, संकल्पा, मुहूर्ता, साध्या आणि विश्वा, हे ब्राह्मणहो.
धर्मपत्न्यो दश त्व् एतास् तास्व् अपत्यानि बोधत विश्वेदेवास् तु विश्वायाः साध्या साध्यान् व्यजायत
ही दहा धर्माच्या पत्नी आहेत. त्यांची संतती ऐका. विश्वादेवा विश्वेपासून, साध्य साध्येपासून जन्मले.
मरुत्वत्यां मरुत्वन्तो वसोस् तु वसवः सुताः भानोस् तु भानवः पुत्रा मुहूर्तास् तु मुहूर्तजाः
मरुत्वतीपासून मरुत, वसु पासून वसु, भानूपासून भानू, आणि मुहूर्तेपासून मुहूर्तांची संतती झाली.
लम्बायाश् चैव घोषो ऽथ नागवीथी च यामिजा पृथिवी विषयं सर्वम् अरुन्धत्यां व्यजायत
लंबेपासून घोष उत्पन्न झाला आणि नागवीथीपासून यामिजा. पृथ्वीवरील सर्व प्रदेश अरुंधतीतून प्रकट झाले.
संकल्पायास् तु विश्वात्मा जज्ञे संकल्प एव हि नागवीथ्यां च यामिन्यां वृषलश् च व्यजायत
संकल्पेपासून विश्वात्मा जन्माला आला, कारण संकल्प हाच त्याचा खरा स्वरूप आहे. नागवीथी आणि यामिनी यांच्यापासून वृषल जन्माला आला.
परा याः सोमपत्नीश् च दक्षः प्राचेतसो ददौ सर्वा नक्षत्रनाम्न्यस् ता ज्योतिषे परिकीर्तिताः
पराश्या म्हणजे सोमाच्या पत्न्या, या दक्षाने दिल्या. त्या सर्व ताऱ्यांची नावे धारण करतात आणि ज्योतिषात प्रसिद्ध आहेत.
ये त्व् अन्ये ख्यातिमन्तो वै देवा ज्योतिष्पुरोगमाः वसवो ऽष्टौ समाख्यातास् तेषां वक्ष्यामि विस्तरम्
आता, इतर प्रसिद्ध देव म्हणजे ज्योतींच्या पुढे असलेले आठ वसु. त्यांचा तपशील मी सांगतो.
आपो ध्रुवश् च सोमश् च धवश् चैवानिलो ऽनलः प्रत्यूषश् च प्रभासश् च वसवो नामभिः स्मृताः
आप, ध्रुव, सोम, धव, अनिल, अनल, प्रत्युष आणि प्रभास — हे आठ वसु म्हणून ओळखले जातात.
आपस्य पुत्रो वैतण्ड्यः श्रमः श्रान्तो मुनिस् तथा ध्रुवस्य पुत्रो भगवान् कालो लोकप्रकालनः
आपचा पुत्र वैतंड्य, ज्याला श्रम आणि श्रांत असेही म्हणतात, तो एक ऋषी आहे. ध्रुवाचा पुत्र म्हणजे भगवान काल, जो जगाचा माप करणारा आहे.
सोमस्य भगवान् वर्चा वर्चस्वी येन जायते धवस्य पुत्रो द्रविणो हुतहव्यवहस् तथा मनोहरायाः शिशिरः प्राणो ऽथ रमणस् तथा
सोमाचा पुत्र म्हणजे तेजस्वी वर्चा, ज्याच्यापासून तेज निर्माण होते. धवाचा पुत्र म्हणजे द्रविण, जो यज्ञातील आहुती वाहणारा आहे. मनोहरामधून शिशिर, प्राण आणि रमण हे जन्मले.
अनिलस्य शिवा भार्या तस्याः पुत्रो मनोजवः अविज्ञातगतिश् चैव द्वौ पुत्राव् अनिलस्य च
अनिलाची पत्नी शिवा असून तिचा पुत्र मनोजव आहे. तसेच अविज्ञातगती हाही अनिलाचा दुसरा पुत्र आहे.
अग्निपुत्रः कुमारस् तु शरस्तम्बे श्रिया वृतः तस्य शाखो विशाखश् च नैगमेयश् च पृष्ठजः
अग्नीचा पुत्र कुमार आहे, जो शराच्या टोकावर तेजाने शोभतो. त्याचे भाऊ शाख, विशाख आणि पाठीमागून जन्मलेला नैगमेय आहेत.
अपत्यं कृत्तिकानां तु कार्त्तिकेय इति स्मृतः प्रत्यूषस्य विदुः पुत्रम् ऋषिं नाम्नाथ देवलम्
कृत्तिकांचा पुत्र म्हणजे कार्तिकेय म्हणून ओळखला जातो. प्रत्युषाचा पुत्र म्हणजे ऋषी देवल.
द्वौ पुत्रौ देवलस्यापि क्षमावन्तौ मनीषिणौ बृहस्पतेस् तु भगिनी वरस्त्री ब्रह्मवादिनी
देवलाचे दोन पुत्र होते, ते दोघेही धीर आणि बुद्धिमान होते. बृहस्पतीची बहीण एक श्रेष्ठ आणि वेदज्ञ स्त्री होती.
योगसिद्धा जगत् कृत्स्नम् असक्ता विचचार ह प्रभासस्य तु सा भार्या वसूनाम् अष्टमस्य तु
योगसिद्ध झालेली ती स्त्री संपूर्ण जगात आसक्ती न ठेवता फिरत होती. ती प्रभासाची, म्हणजे वसुंपैकी आठव्या वसूची पत्नी होती.
विश्वकर्मा महाभागो यस्यां जज्ञे प्रजापतिः कर्ता शिल्पसहस्राणां त्रिदशानां च वार्धकिः
विश्वकर्मा, अत्यंत पुण्यवान, तिच्यापासून जन्मला — तो प्रजापती, हजारो कलांचा कर्ता आणि देवांचा वास्तुविशारद आहे.
भूषणानां च सर्वेषां कर्ता शिल्पवतां वरः यः सर्वेषां विमानानि दैवतानां चकार ह
तो सर्व दागिन्यांचा निर्माता आहे, कलावंतांमध्ये श्रेष्ठ आहे आणि त्याने सर्व देवांसाठी विमानांची निर्मिती केली.
मानुषाश् चोपजीवन्ति यस्य शिल्पं महात्मनः सुरभी कश्यपाद् रुद्रान् एकादश विनिर्ममे
या महान आत्म्याच्या कौशल्यावर माणसेही आपले जीवन जगतात. कश्यपापासून सुरभीने अकरा रुद्रांना जन्म दिला.
महादेवप्रसादेन तपसा भाविता सती अजैकपाद् अहिर्बुध्न्यस् त्वष्टा रुद्रश् च वीर्यवान्
महादेवाच्या कृपेने आणि तपस्येने ती शुद्ध झाली. अजयकपाद, अहिर्बुध्न्य, त्वष्टा आणि बलवान रुद्र यांचा जन्म झाला.