जातमात्रश् च म्रियते बालभावे च यौवने यद् यत् प्रीतिकरं पुंसां वस्तु विप्राः प्रजायते
कोणी जन्मताच मरतो, कोणी बालपणी, कोणी तारुण्यात; माणसांना जे काही आनंद देतं, हे ब्राह्मणहो, ते निर्माण होतं.
तद् एव दुःखवृक्षस्य बीजत्वम् उपगच्छति कलत्रपुत्रमित्रादिगृहक्षेत्रधनादिकैः
हेच दुःखाच्या झाडाचं बीज होतं—पत्नी, मुले, मित्र, घर, शेत, धन आणि इतर सर्व.
क्रियते न तथा भूरि सुखं पुंसां यथासुखम् इति संसारदुःखार्कतापतापितचेतसाम्
माणसांना हवी तशी प्रचंड सुखं मिळत नाहीत; म्हणून संसाराच्या दुःखाने जळणाऱ्यांच्या मनाला त्रास होतो.
विमुक्तिपादपच्छायाम् ऋते कुत्र सुखं नृणाम् तद् अस्य त्रिविधस्यापि दुःखजातस्य पण्डितैः
मोक्षरूपी झाडाच्या सावलीखेरीज माणसांना कुठेच खरे सुख नाही; म्हणून या त्रिविध दुःखाच्या मूळासाठी पंडितांनी हे सांगितले आहे.
गर्भजन्मजराद्येषु स्थानेषु प्रभविष्यतः निरस्तातिशयाह्लादं सुखभावैकलक्षणम्
गर्भ, जन्म, म्हातारपण आणि अशा अवस्थांमध्ये, ज्यांना हे भोगावे लागते त्यांना सुख नेहमीच अपूर्ण आणि क्षणिक असते.
भेषजं भगवत्प्राप्तिर् एका चात्यन्तिकी मता तस्मात् तत्प्राप्तये यत्नः कर्तव्यः पण्डितैर् नरैः
एकमेव खरी औषध म्हणजे भगवंताची प्राप्ती; म्हणून त्या प्राप्तीसाठी पंडितांनी आणि माणसांनी प्रयत्न करावा.
तत्प्राप्तिहेतुर् ज्ञानं च कर्म चोक्तं द्विजोत्तमाः आगमोत्थं विवेकाच् च द्विधा ज्ञानं तथोच्यते
त्या प्राप्तीसाठी ज्ञान आणि कर्म हे मार्ग आहेत, हे द्विजश्रेष्ठांनो. ज्ञान हे दोन प्रकारचे सांगितले आहे—एक शास्त्रातून येणारे आणि दुसरे विवेकातून येणारे.
शब्दब्रह्मागममयं परं ब्रह्म विवेकजम् अन्धं तम इवाज्ञानं दीपवच् चेन्द्रियोद्भवम्
शब्दरूप ब्रह्म आणि विवेकातून प्राप्त होणारे परब्रह्म वेगळे आहेत. अज्ञान हे आंधाऱ्या अंधारासारखे असते, तर इंद्रियांतून मिळणारे ज्ञान दिव्यासारखे असते.
यथा सूर्यस् तथा ज्ञानं यद् वै विप्रा विवेकजम् मनुर् अप्य् आह वेदार्थं स्मृत्वा यन् मुनिसत्तमाः
जसा सूर्य तसा विवेकातून मिळणारा ज्ञानप्रकाश असतो, हे ब्राह्मणांनो. मनूनेही वेदांचा अर्थ आठवून तो सांगितला आहे, हे श्रेष्ठ मुनींनो.
तद् एतच् छ्रूयताम् अत्र संबन्धे गदतो मम द्वे ब्रह्मणी वेदितव्ये शब्दब्रह्म परं च यत्
आता मी या संदर्भात सांगतो, ते नीट ऐका. दोन प्रकारचे ब्रह्म जाणावे लागतात—शब्दब्रह्म आणि परब्रह्म.
शब्दब्रह्मणि निष्णातः परं ब्रह्माधिगच्छति द्वे विद्ये वै वेदितव्ये इति चाथर्वणी श्रुतिः
जो शब्दब्रह्मात पारंगत असतो तो परब्रह्म प्राप्त करतो. खरंच, दोन प्रकारचे ज्ञान जाणावे लागते, असं अथर्वण श्रुतीतही सांगितलं आहे.
परया ह्य् अक्षरप्राप्तिर् ऋग्वेदादिमयापरा यत् तद् अव्यक्तम् अजरम् अचिन्त्यम् अजम् अव्ययम्
उच्च ज्ञानामुळे अक्षराची प्राप्ती होते; ऋग्वेद वगैरे हे अपरा म्हणजे नीच ज्ञान आहे. जे अव्यक्त, अजन्मा, अजर, अचिंत्य आणि अविनाशी आहे तेच खरे.
अनिर्देश्यम् अरूपं च पाणिपादाद्यसंयुतम् वित्तं सर्वगतं नित्यं भूतयोनिम् अकारणम्
ते वर्णन करता येत नाही, त्याला रूप नाही, त्याला हातपाय नाहीत. ते सर्वत्र व्यापलेलं, नित्य, सर्व सृष्टीचं मूळ आणि कारणरहित आहे.
व्याप्यं व्याप्तं यतः सर्वं तद् वै पश्यन्ति सूरयः तद् ब्रह्म परमं धाम तद् धेयं मोक्षकाङ्क्षिभिः
जे सर्व व्यापून राहिलं आहे आणि ज्याने सर्व व्यापलं आहे, तेच ऋषी पाहतात. तेच ब्रह्म परमार्थाचं स्थान आहे आणि मुक्ती इच्छिणाऱ्यांचं अंतिम ध्येय आहे.
श्रुतिवाक्योदितं सूक्ष्मं तद् विष्णोः परमं पदम् उत्पत्तिं प्रलयं चैव भूतानाम् आगतिं गतिम्
शास्त्रवचनांनी सांगितलेलं ते सूक्ष्म, विष्णूचं परमपद हेच सर्व सृष्टीची उत्पत्ती, प्रलय आणि सर्व जीवांची ये-जा आहे.
वेत्ति विद्याम् अविद्यां च स वाच्यो भगवान् इति ज्ञानशक्तिबलैश्वर्यवीर्यतेजांस्य् अशेषतः
जो ज्ञान आणि अज्ञान दोन्ही जाणतो, त्याला भगवंत म्हणतात. त्याच्याकडे ज्ञान, शक्ती, बल, ऐश्वर्य, तेज आणि सर्व गुण पूर्णपणे आहेत.
भगवच्छब्दवाच्यानि विना हेयैर् गुणादिभिः सर्वाणि तत्र भूतानि निवसन्ति परात्मनि
'भगवंत' या शब्दाने ओळखला जाणारा सर्वोच्च आत्मा, ज्याच्यात कोणतेही हीन गुण नाहीत, त्याच्यात सर्व जीव राहतात.
भूतेषु च स सर्वात्मा वासुदेवस् ततः स्मृतः उवाचेदं महर्षिभ्यः पुरा पृष्टः प्रजापतिः
तो सर्व जीवांचा आत्मा आहे, म्हणून त्याला वासुदेव म्हणतात. पूर्वी प्रजापतीने, महर्षींनी विचारल्यावर, हे सांगितले होते.
नामव्याख्याम् अनन्तस्य वासुदेवस्य तत्त्वतः भूतेषु वसते यो ऽन्तर् वसन्त्य् अत्र च तानि यत् धाता विधाता जगतां वासुदेवस् ततः प्रभुः
अनंत वासुदेवाच्या नावाचा खरा अर्थ असा की तो सर्व जीवांत वास करतो आणि ती सर्व जीवं त्याच्यात वास करतात. तोच जगाचा कर्ता आणि नियंता असल्याने त्याला वासुदेव प्रभू म्हणतात.
स सर्वभूतप्रकृतिर् गुणांश् च दोषांश् च सर्वान् सगुणो ह्य् अतीतः अतीतसर्वावरणो ऽखिलात्मा तेनावृतं यद् भुवनान्तरालम्
तो सर्व जीवांचा स्वभाव आहे, सर्व गुण आणि दोष त्याच्यात आहेत. गुणांनी युक्त असूनही तो सर्व गुणांपलीकडे आहे, अखिलात्मा आहे आणि त्यानेच जगातील अंतराळ झाकले आहे.
समस्तकल्याणगुणात्मको हि स्वशक्तिलेशादृतभूतसर्गः इच्छागृहीताभिमतोरुदेहः संसाधिताशेषजगद्धितो ऽसौ
तो सर्व कल्याणकारी गुणांचा मूळ आहे. त्याच्या स्वतःच्या शक्तीच्या अंशाने सृष्टी निर्माण होते. त्याची देह इच्छेनुसार असते आणि तो सर्व जगाचं कल्याण साधतो.
तेजोबलैश्वर्यमहावरोधः स्ववीर्यशक्त्यादिगुणैकराशिः परः पराणां सकला न यत्र क्लेशादयः सन्ति परापरेशे
तो तेज, बल, ऐश्वर्य, महान संयम अशा गुणांचा समूह आहे, सर्वोच्चांमध्येही श्रेष्ठ आहे. त्याच्यात कोणतेही दुःख किंवा त्रास नाहीत, तो परापरांचा स्वामी आहे.
स ईश्वरो व्यष्टिसमष्टिरूपो ऽव्यक्तस्वरूपः प्रकटस्वरूपः सर्वेश्वरः सर्वदृक् सर्ववेत्ता समस्तशक्तिः परमेश्वराख्यः
तो ईश्वर, व्यक्ती आणि समष्टि रूप असलेला, अव्यक्त आणि प्रकट स्वरूपाचा, सर्वांचा स्वामी, सर्वत्र पाहणारा, सर्व जाणणारा, सर्व शक्ती असलेला आणि परमेच्छ्वर म्हणून ओळखला जातो.
संज्ञायते येन तद् अस्तदोषं शुद्धं परं निर्मलम् एकरूपम् संदृश्यते वाप्य् अथ गम्यते वा तज् ज्ञानम् अज्ञानम् अतो ऽन्यद् उक्तम्
ज्यामुळे त्याला ओळखता येते ते शुद्ध, सर्वोच्च, निर्मळ आणि निष्कलंक आहे. ते एकरूप आहे, ते पाहता येते किंवा प्राप्त करता येते. ज्ञान हे अज्ञानापेक्षा वेगळे आहे, असं सांगितलं आहे.
इदानीं ब्रूहि योगं च दुःखसंयोगभेषजम् यं विदित्वाव्ययं तत्र युञ्जामः पुरुषोत्तमम्
आता आम्हाला योग सांग, जो दुःखाच्या संगतीवर उपाय आहे. तो अविनाशी अवस्थेचा ज्ञान झाल्यावर आपण परमपुरुषाशी एकरूप होऊया.
श्रुत्वा स वचनं तेषां कृष्णद्वैपायनस् तदा अब्रवीत् परमप्रीतो योगी योगविदां वरः
त्यांचे हे शब्द ऐकून कृष्णद्वैपायन, योगज्ञ आणि श्रेष्ठ योगी, अत्यंत आनंदाने बोलू लागले.
योगं वक्ष्यामि भो विप्राः शृणुध्वं भवनाशनम् यम् अभ्यस्याप्नुयाद् योगी मोक्षं परमदुर्लभम्
हे विप्रांनो, मी तुम्हाला योग सांगतो, जो संसाराचा नाश करणारा आहे. ऐका—जो योगी हा योग सराव करतो, त्याला अतिशय दुर्मिळ अशी मुक्ती मिळते.
श्रुत्वादौ योगशास्त्राणि गुरुम् आराध्य भक्तितः इतिहासं पुराणं च वेदांश् चैव विचक्षणः
सर्वप्रथम योगशास्त्र ऐकावे, गुरुची भक्तीने सेवा करावी, आणि जो महाभारत, पुराणे, वेद यांचा जाणकार आहे,
आहारं योगदोषांश् च देशकालं च बुद्धिमान् ज्ञात्वा समभ्यसेद् योगं निर्द्वंद्वो निष्परिग्रहः
तो बुद्धिमान मनुष्य आहार, योगाचे दोष, योग्य जागा आणि वेळ जाणून, द्वंद्वरहित व निरपेक्ष राहून योगाचा सराव करावा.
भुञ्जन् सक्तुं यवागूं च तक्रमूलफलं पयः यावकं कणपिण्याकम् आहारं योगसाधनम्
सत्तू, जवाची पेज, ताक, कंद, फळे, दूध, यव आणि कणिक—हे योगसाधनेसाठी योग्य अन्न आहे.