सकृद् उच्चारिते वाक्ये समुद्भूतमहाश्रमः श्वासकासामयायाससमुद्भूतप्रजागरः
एक वाक्य उच्चारले तरी मोठा थकवा येतो; श्वास, खोकला आणि आजार यामुळे जागरण होते.
अन्येनोत्थाप्यते ऽन्येन तथा संवेश्यते जरी भृत्यात्मपुत्रदाराणाम् अपमानपराकृतः
कोणी एकजण त्याला उठवतो, दुसरा झोपवतो; वार्धक्यात नोकर, मुलं आणि पत्नी त्याची अवहेलना करतात, त्याला कमी लेखतात.
प्रक्षीणाखिलशौचश् च विहाराहारसंस्पृहः हास्यः परिजनस्यापि निर्विण्णाशेषबान्धवः
संपूर्ण शुद्धता हरवते, फक्त खाण्याची आणि सुखाची आस लागते; तो आपल्या लोकांनाही हास्याचा विषय होतो आणि सर्व नातेवाईक त्याच्यापासून दूर जातात.
अनुभूतम् इवान्यस्मिञ् जन्मन्य् आत्मविचेष्टितम् संस्मरन् यौवने दीर्घं निश्वसित्य् अतितापितः
जणू काही दुसऱ्याच जन्मात घडले असे, असे आपल्या तरुणपणातील वागणे आठवून तो दीर्घ श्वास घेतो आणि मनात फार दुःखी होतो.
एवमादीनि दुःखानि जरायाम् अनुभूय च मरणे यानि दुःखानि प्राप्नोति शृणु तान्य् अपि
अशा प्रकारची दुःखे वार्धक्यात अनुभवून, आता मृत्यूवेळी येणाऱ्या दुःखांविषयीही ऐक.
श्लथग्रीवाङ्घ्रिहस्तो ऽथ प्राप्तो वेपथुना नरः मुहुर् ग्लानिपरश् चासौ मुहुर् ज्ञानबलान्वितः
मग माणसाची मान, पाय, हात सैल पडतात, शरीर थरथरते; कधी तो पूर्ण अशक्त होतो, तर कधी थोडा शुद्धीवर येतो.
हिरण्यधान्यतनयभार्याभृत्यगृहादिषु एते कथं भविष्यन्तीत्य् अतीव ममताकुलः
माझे सोने, धान्य, मुले, पत्नी, नोकर, घर यांचे पुढे काय होईल, असे विचार करत तो फारच आसक्त होतो.
मर्मविद्भिर् महारोगैः क्रकचैर् इव दारुणैः शरैर् इवान्तकस्योग्रैश् छिद्यमानास्थिबन्धनः
मर्म जाणणाऱ्या मोठ्या आजारांनी, जणू काही क्रूर करवतीने किंवा मृत्यूच्या तीक्ष्ण बाणांनी, त्याच्या सांध्यांना छेदले जाते.
परिवर्तमानताराक्षि हस्तपादं मुहुः क्षिपन् संशुष्यमाणताल्वोष्ठकण्ठो घुरघुरायते
त्याचे डोळे वळवळतात, तो हातपाय वारंवार फेकतो, त्याची जिभ, ओठ आणि घसा कोरडा पडतो, आणि तो घुरघुर असा आवाज काढतो.
निरुद्धकण्ठदेशो ऽपि उदानश्वासपीडितः तापेन महता व्याप्तस् तृषा व्याप्तस् तथा क्षुधा
त्याचा घसा अडकल्यामुळे, वरच्या श्वासाने त्रस्त होतो, तीव्र तापाने ग्रासला जातो, तहान आणि भूक यांच्यात सापडतो.
क्लेशाद् उत्क्रान्तिम् आप्नोति याम्यकिंकरपीडितः ततश् च यातनादेहं क्लेशेन प्रतिपद्यते
यमाच्या सेवकांनी छळल्यामुळे आणि दुःखाने हैराण होऊन, तो देह सोडतो आणि पुन्हा यातनांच्या देहात जन्म घेतो.
एतान्य् अन्यानि चोग्राणि दुःखानि मरणे नृणाम् शृणुध्वं नरके यानि प्राप्यन्ते पुरुषैर् मृतैः
मरणाच्या वेळी माणसांना होणाऱ्या इतर भयंकर यातना आणि मृत झालेल्यांना नरकात मिळणाऱ्या दुःखांचीही ऐका.
याम्यकिंकरपाशादिग्रहणं दण्डताडनम् यमस्य दर्शनं चोग्रम् उग्रमार्गविलोकनम्
यमाच्या सेवकांच्या दोऱ्यांनी पकडणे, काठीने मारणे, यमाचे भीषण दर्शन, आणि त्या कठीण मार्गाचे भयंकर दृश्य हे सर्व यातना आहेत.
करम्भवालुकावह्नियन्त्रशस्त्रादिभीषणे प्रत्येकं यातनायाश् च यातनादि द्विजोत्तमाः
ओल्या गिरण्यांनी दळणे, वाळूत आणि आगीत भाजणे, हत्यारांनी छळणे, यातनांची सुरुवात—या प्रत्येक यातना फार भयंकर असतात, हे द्विजश्रेष्ठ.
क्रकचैः पीड्यमानानां मृषायां चापि ध्माप्यताम् कुठारैः पाट्यमानानां भूमौ चापि निखन्यताम्
काहींना करवतीने छळले जाते, काहींना खोटे बोलल्यामुळे भाजले जाते, काहींना कुऱ्हाडीने कापले जाते, तर काहींना जमिनीत पुरले जाते.
शूलेष्व् आरोप्यमाणानां व्याघ्रवक्त्रे प्रवेश्यताम् गृध्रैः संभक्ष्यमाणानां द्वीपिभिश् चोपभुज्यताम्
काहींना सुळावर बसवले जाते, काहींना वाघाच्या तोंडात टाकले जाते, काहींना गिधाडे खातात, तर काहींना दुसरे जनावरं खातात.
क्वथ्यतां तैलमध्ये च क्लिद्यतां क्षारकर्दमे उच्चान् निपात्यमानानां क्षिप्यतां क्षेपयन्त्रकैः
काहींना तेलात उकडले जाते, काहींना क्षारयुक्त चिखलात भिजवले जाते, काहींना उंचावरून फेकले जाते, तर काहींना यंत्रांनी फेकले जाते.
नरके यानि दुःखानि पापहेतूद्भवानि वै प्राप्यन्ते नारकैर् विप्रास् तेषां संख्या न विद्यते
पापामुळे निर्माण होणारी नरकातील दुःखे नरकवासीयांना भोगावी लागतात, हे ब्राह्मणहो, त्यांची संख्या मोजता येत नाही.
न केवलं द्विजश्रेष्ठा नरके दुःखपद्धतिः स्वर्गे ऽपि पातभीतस्य क्षयिष्णोर् नास्ति निर्वृतिः
हे द्विजश्रेष्ठ, नरकातच नव्हे तर स्वर्गातही, जो भीतीने आणि नाशवंत आहे त्याला कधीच खऱ्या अर्थाने सुख मिळत नाही.
पुनश् च गर्भो भवति जायते च पुनर् नरः गर्भे विलीयते भूयो जायमानो ऽस्तम् एति च
पुन्हा गर्भात जाऊन माणूस जन्म घेतो; गर्भातच विरघळतो, पुन्हा जन्म घेतो आणि पुन्हा मरतो.
जातमात्रश् च म्रियते बालभावे च यौवने यद् यत् प्रीतिकरं पुंसां वस्तु विप्राः प्रजायते
कोणी जन्मताच मरतो, कोणी बालपणी, कोणी तारुण्यात; माणसांना जे काही आनंद देतं, हे ब्राह्मणहो, ते निर्माण होतं.
तद् एव दुःखवृक्षस्य बीजत्वम् उपगच्छति कलत्रपुत्रमित्रादिगृहक्षेत्रधनादिकैः
हेच दुःखाच्या झाडाचं बीज होतं—पत्नी, मुले, मित्र, घर, शेत, धन आणि इतर सर्व.
क्रियते न तथा भूरि सुखं पुंसां यथासुखम् इति संसारदुःखार्कतापतापितचेतसाम्
माणसांना हवी तशी प्रचंड सुखं मिळत नाहीत; म्हणून संसाराच्या दुःखाने जळणाऱ्यांच्या मनाला त्रास होतो.
विमुक्तिपादपच्छायाम् ऋते कुत्र सुखं नृणाम् तद् अस्य त्रिविधस्यापि दुःखजातस्य पण्डितैः
मोक्षरूपी झाडाच्या सावलीखेरीज माणसांना कुठेच खरे सुख नाही; म्हणून या त्रिविध दुःखाच्या मूळासाठी पंडितांनी हे सांगितले आहे.
गर्भजन्मजराद्येषु स्थानेषु प्रभविष्यतः निरस्तातिशयाह्लादं सुखभावैकलक्षणम्
गर्भ, जन्म, म्हातारपण आणि अशा अवस्थांमध्ये, ज्यांना हे भोगावे लागते त्यांना सुख नेहमीच अपूर्ण आणि क्षणिक असते.
भेषजं भगवत्प्राप्तिर् एका चात्यन्तिकी मता तस्मात् तत्प्राप्तये यत्नः कर्तव्यः पण्डितैर् नरैः
एकमेव खरी औषध म्हणजे भगवंताची प्राप्ती; म्हणून त्या प्राप्तीसाठी पंडितांनी आणि माणसांनी प्रयत्न करावा.
तत्प्राप्तिहेतुर् ज्ञानं च कर्म चोक्तं द्विजोत्तमाः आगमोत्थं विवेकाच् च द्विधा ज्ञानं तथोच्यते
त्या प्राप्तीसाठी ज्ञान आणि कर्म हे मार्ग आहेत, हे द्विजश्रेष्ठांनो. ज्ञान हे दोन प्रकारचे सांगितले आहे—एक शास्त्रातून येणारे आणि दुसरे विवेकातून येणारे.
शब्दब्रह्मागममयं परं ब्रह्म विवेकजम् अन्धं तम इवाज्ञानं दीपवच् चेन्द्रियोद्भवम्
शब्दरूप ब्रह्म आणि विवेकातून प्राप्त होणारे परब्रह्म वेगळे आहेत. अज्ञान हे आंधाऱ्या अंधारासारखे असते, तर इंद्रियांतून मिळणारे ज्ञान दिव्यासारखे असते.
यथा सूर्यस् तथा ज्ञानं यद् वै विप्रा विवेकजम् मनुर् अप्य् आह वेदार्थं स्मृत्वा यन् मुनिसत्तमाः
जसा सूर्य तसा विवेकातून मिळणारा ज्ञानप्रकाश असतो, हे ब्राह्मणांनो. मनूनेही वेदांचा अर्थ आठवून तो सांगितला आहे, हे श्रेष्ठ मुनींनो.
तद् एतच् छ्रूयताम् अत्र संबन्धे गदतो मम द्वे ब्रह्मणी वेदितव्ये शब्दब्रह्म परं च यत्
आता मी या संदर्भात सांगतो, ते नीट ऐका. दोन प्रकारचे ब्रह्म जाणावे लागतात—शब्दब्रह्म आणि परब्रह्म.