केन बन्धेन बद्धो ऽहं कारणं किम् अकारणम् किं कार्यं किम् अकार्यं वा किं वाच्यं किं न चोच्यते
मला कोणत्या बंधनामुळे बांधले गेले आहे? खरे कारण काय आहे आणि काय नाही? काय करावे आणि काय करू नये? काय बोलावे आणि काय बोलू नये?
को धर्मः कश् च वाधर्मः कस्मिन् वर्तेत वै कथम् किं कर्तव्यम् अकर्तव्यं किं वा किं गुणदोषवत्
धर्म म्हणजे काय आणि अधर्म म्हणजे काय? माणसाने नेमके कशात व कसे वागावे? काय करणे योग्य आहे आणि काय टाळावे? कुठे गुण आहेत आणि कुठे दोष?
एवं पशुसमैर् मूढैर् अज्ञानप्रभवं महत् अवाप्यते नरैर् दुःखं शिश्नोदरपरायणैः
ज्यांचे मन जनावरांसारखे अज्ञानाने भरलेले आहे, असे लोक फक्त भूक आणि वासनेच्या मागे लागतात, त्यामुळे त्यांना मोठे दुःख भोगावे लागते.
अज्ञानं तामसो भावः कार्यारम्भप्रवृत्तयः अज्ञानिनां प्रवर्तन्ते कर्मलोपस् ततो द्विजाः
अज्ञान हे अंधाराचे लक्षण आहे, त्यातून नको त्या गोष्टी करण्याची प्रवृत्ती येते; अशा अज्ञ लोकांतून ही प्रवृत्ती वाढते आणि त्यामुळे कर्मांची टाळाटाळ होते, हे द्विजांनो.
नरकं कर्मणां लोपात् फलम् आहुर् महर्षयः तस्माद् अज्ञानिनां दुःखम् इह चामुत्र चोत्तमम्
महर्षी सांगतात की, कर्मांचे टाळणे हे नरकाचे फळ आहे; म्हणून अज्ञ लोकांचे दुःख या जन्मात आणि पुढच्या जन्मातही फार मोठे असते.
जराजर्जरदेहश् च शिथिलावयवः पुमान् विचलच्छीर्णदशनो वलिस्नायुशिरावृतः
जेव्हा शरीर वार्धक्याने थकते, अवयव सैल होतात, दात हलतात किंवा पडतात, त्वचा, स्नायू आणि शिरा सुरकुततात,
दूरप्रनष्टनयनो व्योमान्तर्गततारकः नासाविवरनिर्यातरोमपुञ्जश् चलद्वपुः
दृष्टी दूरच्या गोष्टींना पोहोचत नाही, डोळ्यांना फक्त आकाशातील तारे दिसतात, नाकातून केस बाहेर येतात, शरीर थरथरते,
प्रकटीभूतसर्वास्थिर् नतपृष्ठास्थिसंहतिः उत्सन्नजठराग्नित्वाद् अल्पाहारो ऽल्पचेष्टितः
सर्व हाडे स्पष्ट दिसू लागतात, पाठ वाकते, पोटातील ज्वाळ कमी होते, तो थोडेच खातो आणि फारच कमी हालचाल करतो,
कृच्छ्रचङ्क्रमणोत्थानशयनासनचेष्टितः मन्दीभवच्छ्रोत्रनेत्रगलल्लालाविलाननः
चालणे, उठणे, झोपणे, बसणे या सगळ्या हालचाली कठीण होतात; ऐकू येणे आणि दिसणे मंदावते, तोंडात लाळ साठते,
अनायत्तैः समस्तैश् च करणैर् मरणोन्मुखः तत्क्षणे ऽप्य् अनुभूतानाम् अस्मर्ताखिलवस्तुनाम्
सर्व इंद्रिये त्याच्या ताब्यात राहत नाहीत, मृत्यू जवळ येतो, आणि अगदी आत्ता घडलेली गोष्टही त्याला आठवत नाही.
सकृद् उच्चारिते वाक्ये समुद्भूतमहाश्रमः श्वासकासामयायाससमुद्भूतप्रजागरः
एक वाक्य उच्चारले तरी मोठा थकवा येतो; श्वास, खोकला आणि आजार यामुळे जागरण होते.
अन्येनोत्थाप्यते ऽन्येन तथा संवेश्यते जरी भृत्यात्मपुत्रदाराणाम् अपमानपराकृतः
कोणी एकजण त्याला उठवतो, दुसरा झोपवतो; वार्धक्यात नोकर, मुलं आणि पत्नी त्याची अवहेलना करतात, त्याला कमी लेखतात.
प्रक्षीणाखिलशौचश् च विहाराहारसंस्पृहः हास्यः परिजनस्यापि निर्विण्णाशेषबान्धवः
संपूर्ण शुद्धता हरवते, फक्त खाण्याची आणि सुखाची आस लागते; तो आपल्या लोकांनाही हास्याचा विषय होतो आणि सर्व नातेवाईक त्याच्यापासून दूर जातात.
अनुभूतम् इवान्यस्मिञ् जन्मन्य् आत्मविचेष्टितम् संस्मरन् यौवने दीर्घं निश्वसित्य् अतितापितः
जणू काही दुसऱ्याच जन्मात घडले असे, असे आपल्या तरुणपणातील वागणे आठवून तो दीर्घ श्वास घेतो आणि मनात फार दुःखी होतो.
एवमादीनि दुःखानि जरायाम् अनुभूय च मरणे यानि दुःखानि प्राप्नोति शृणु तान्य् अपि
अशा प्रकारची दुःखे वार्धक्यात अनुभवून, आता मृत्यूवेळी येणाऱ्या दुःखांविषयीही ऐक.
श्लथग्रीवाङ्घ्रिहस्तो ऽथ प्राप्तो वेपथुना नरः मुहुर् ग्लानिपरश् चासौ मुहुर् ज्ञानबलान्वितः
मग माणसाची मान, पाय, हात सैल पडतात, शरीर थरथरते; कधी तो पूर्ण अशक्त होतो, तर कधी थोडा शुद्धीवर येतो.
हिरण्यधान्यतनयभार्याभृत्यगृहादिषु एते कथं भविष्यन्तीत्य् अतीव ममताकुलः
माझे सोने, धान्य, मुले, पत्नी, नोकर, घर यांचे पुढे काय होईल, असे विचार करत तो फारच आसक्त होतो.
मर्मविद्भिर् महारोगैः क्रकचैर् इव दारुणैः शरैर् इवान्तकस्योग्रैश् छिद्यमानास्थिबन्धनः
मर्म जाणणाऱ्या मोठ्या आजारांनी, जणू काही क्रूर करवतीने किंवा मृत्यूच्या तीक्ष्ण बाणांनी, त्याच्या सांध्यांना छेदले जाते.
परिवर्तमानताराक्षि हस्तपादं मुहुः क्षिपन् संशुष्यमाणताल्वोष्ठकण्ठो घुरघुरायते
त्याचे डोळे वळवळतात, तो हातपाय वारंवार फेकतो, त्याची जिभ, ओठ आणि घसा कोरडा पडतो, आणि तो घुरघुर असा आवाज काढतो.
निरुद्धकण्ठदेशो ऽपि उदानश्वासपीडितः तापेन महता व्याप्तस् तृषा व्याप्तस् तथा क्षुधा
त्याचा घसा अडकल्यामुळे, वरच्या श्वासाने त्रस्त होतो, तीव्र तापाने ग्रासला जातो, तहान आणि भूक यांच्यात सापडतो.
क्लेशाद् उत्क्रान्तिम् आप्नोति याम्यकिंकरपीडितः ततश् च यातनादेहं क्लेशेन प्रतिपद्यते
यमाच्या सेवकांनी छळल्यामुळे आणि दुःखाने हैराण होऊन, तो देह सोडतो आणि पुन्हा यातनांच्या देहात जन्म घेतो.
एतान्य् अन्यानि चोग्राणि दुःखानि मरणे नृणाम् शृणुध्वं नरके यानि प्राप्यन्ते पुरुषैर् मृतैः
मरणाच्या वेळी माणसांना होणाऱ्या इतर भयंकर यातना आणि मृत झालेल्यांना नरकात मिळणाऱ्या दुःखांचीही ऐका.
याम्यकिंकरपाशादिग्रहणं दण्डताडनम् यमस्य दर्शनं चोग्रम् उग्रमार्गविलोकनम्
यमाच्या सेवकांच्या दोऱ्यांनी पकडणे, काठीने मारणे, यमाचे भीषण दर्शन, आणि त्या कठीण मार्गाचे भयंकर दृश्य हे सर्व यातना आहेत.
करम्भवालुकावह्नियन्त्रशस्त्रादिभीषणे प्रत्येकं यातनायाश् च यातनादि द्विजोत्तमाः
ओल्या गिरण्यांनी दळणे, वाळूत आणि आगीत भाजणे, हत्यारांनी छळणे, यातनांची सुरुवात—या प्रत्येक यातना फार भयंकर असतात, हे द्विजश्रेष्ठ.
क्रकचैः पीड्यमानानां मृषायां चापि ध्माप्यताम् कुठारैः पाट्यमानानां भूमौ चापि निखन्यताम्
काहींना करवतीने छळले जाते, काहींना खोटे बोलल्यामुळे भाजले जाते, काहींना कुऱ्हाडीने कापले जाते, तर काहींना जमिनीत पुरले जाते.
शूलेष्व् आरोप्यमाणानां व्याघ्रवक्त्रे प्रवेश्यताम् गृध्रैः संभक्ष्यमाणानां द्वीपिभिश् चोपभुज्यताम्
काहींना सुळावर बसवले जाते, काहींना वाघाच्या तोंडात टाकले जाते, काहींना गिधाडे खातात, तर काहींना दुसरे जनावरं खातात.
क्वथ्यतां तैलमध्ये च क्लिद्यतां क्षारकर्दमे उच्चान् निपात्यमानानां क्षिप्यतां क्षेपयन्त्रकैः
काहींना तेलात उकडले जाते, काहींना क्षारयुक्त चिखलात भिजवले जाते, काहींना उंचावरून फेकले जाते, तर काहींना यंत्रांनी फेकले जाते.
नरके यानि दुःखानि पापहेतूद्भवानि वै प्राप्यन्ते नारकैर् विप्रास् तेषां संख्या न विद्यते
पापामुळे निर्माण होणारी नरकातील दुःखे नरकवासीयांना भोगावी लागतात, हे ब्राह्मणहो, त्यांची संख्या मोजता येत नाही.
न केवलं द्विजश्रेष्ठा नरके दुःखपद्धतिः स्वर्गे ऽपि पातभीतस्य क्षयिष्णोर् नास्ति निर्वृतिः
हे द्विजश्रेष्ठ, नरकातच नव्हे तर स्वर्गातही, जो भीतीने आणि नाशवंत आहे त्याला कधीच खऱ्या अर्थाने सुख मिळत नाही.
पुनश् च गर्भो भवति जायते च पुनर् नरः गर्भे विलीयते भूयो जायमानो ऽस्तम् एति च
पुन्हा गर्भात जाऊन माणूस जन्म घेतो; गर्भातच विरघळतो, पुन्हा जन्म घेतो आणि पुन्हा मरतो.