आध्यात्मिको ऽपि द्विविधः शारीरो मानसस् तथा शारीरो बहुभिर् भेदैर् भिद्यते श्रूयतां च सः
आध्यात्मिक दुःखही दोन प्रकारचे असते—शारीरिक आणि मानसिक; त्यातील शारीरिक दुःख अनेक प्रकारांनी विभागले जाते, ते ऐका.
शिरोरोगप्रतिश्यायज्वरशूलभगंदरैः गुल्मार्शःश्वयथुश्वासच्छर्द्यादिभिर् अनेकधा
डोकेदुखी, सर्दी, ताप, वेदना, भगंदर, गाठी, मूळव्याध, सूज, दमा, उलटी आणि असे अनेक आजार.
तथाक्षिरोगातीसारकुष्ठाङ्गामयसंज्ञकैः भिद्यते देहजस् तापो मानसं श्रोतुम् अर्हथ
ज्वर, अतिसार, कुष्ठ, अंगदुखी अशा आजारांनी शरीराला होणाऱ्या यातना वेगवेगळ्या प्रकारांनी ओळखता येतात. आता मनाच्या दुःखाबद्दल ऐका.
कामक्रोधभयद्वेषलोभमोहविषादजः शोकासूयावमानेर्ष्यामात्सर्याभिभवस् तथा
इच्छा, राग, भीती, द्वेष, लोभ, भ्रम, निराशा, शोक, मत्सर, अपमान, हेवा आणि दुसऱ्याचा द्वेष यांपासून मनाच्या यातना निर्माण होतात.
मानसो ऽपि द्विजश्रेष्ठास् तापो भवति नैकधा इत्य् एवमादिभिर् भेदैस् तापो ह्य् आध्यात्मिकः स्मृतः
हे श्रेष्ठ द्विजांनो, मनाच्या यातना देखील अनेक प्रकारांनी होतात. या आणि अशा इतर विभागांमुळे या दुःखाला 'आध्यात्मिक' असे म्हणतात.
मृगपक्षिमनुष्याद्यैः पिशाचोरगराक्षसैः सरीसृपाद्यैश् च नृणां जन्यते चाधिभौतिकः
प्राणी, पक्षी, माणसं, भुते, साप, राक्षस, सरपटणारे आणि इतर जीव यांच्यामुळे माणसांना होणारे दुःख 'आधिभौतिक' असे ओळखले जाते.
शीतोष्णवातवर्षाम्बुवैद्युतादिसमुद्भवः तापो द्विजवरश्रेष्ठाः कथ्यते चाधिदैविकः
थंडी, ऊन, वारा, पाऊस, पाणी, वीज आणि अशा इतर कारणांमुळे होणारे दुःख, हे श्रेष्ठ द्विजांनो, 'आधिदैविक' म्हणून सांगितले जाते.
गर्भजन्मजराज्ञानमृत्युनारकजं तथा दुःखं सहस्रशो भेदैर् भिद्यते मुनिसत्तमाः
गर्भधारणा, जन्म, वृद्धत्व, ज्ञान, मृत्यू आणि नरक या कारणांनी होणारे दुःख, हे श्रेष्ठ मुनींनो, हजारो प्रकारांनी विभागले जाते.
सुकुमारतनुर् गर्भे जन्तुर् बहुमलावृते उल्बसंवेष्टितो भग्नपृष्ठग्रीवास्थिसंहतिः
गर्भात असलेला नाजूक शरीराचा जीव, अनेक अशुद्धींनी वेढलेला, झिल्लीमध्ये गुंडाळलेला असतो आणि त्याच्या पाठ, मान व हाडांना दाब येतो.
अत्यम्लकटुतीक्ष्णोष्णलवणैर् मातृभोजनैः अतितापिभिर् अत्यर्थं बाध्यमानो ऽतिवेदनः
आईने खाल्लेल्या खूप आंबट, कडू, तिखट, गरम आणि खारट पदार्थांमुळे तो जीव फार यातना सहन करतो आणि तीव्र वेदना अनुभवतो.
प्रसारणाकुञ्चनादौ नागानां प्रभुर् आत्मनः शकृन्मूत्रमहापङ्कशायी सर्वत्र पीडितः
आईच्या शरीरातील वाऱ्यांच्या हालचालींमुळे, मलमूत्र आणि घाणीत पडून, तो जीव सर्व बाजूंनी त्रास सहन करतो.
निरुच्छ्वासः सचैतन्यः स्मरञ् जन्मशतान्य् अथ आस्ते गर्भे ऽतिदुःखेन निजकर्मनिबन्धनः
श्वास न घेता पण शुद्धीने, शेकडो जन्मांची आठवण ठेवून, तो जीव गर्भात स्वतःच्या कर्मामुळे फार दुःखात राहतो.
जायमानः पुरीषासृङ्मूत्रशुक्राविलाननः प्राजापत्येन वातेन पीड्यमानास्थिबन्धनः
जन्मताना, मल, रक्त, मूत्र, वीर्य आणि इतर अशुद्धींनी झाकलेला, प्रजापतीच्या वाऱ्यामुळे त्याच्या हाडांना त्रास होतो.
अधोमुखस् तैः क्रियते प्रबलैः सूतिमारुतैः क्लेशैर् निष्क्रान्तिम् आप्नोति जठरान् मातुर् आतुरः
डोकं खाली करून, जोरदार प्रसूतीच्या वाऱ्यांनी, तो जीव यातना सहन करत आईच्या पोटातून बाहेर येतो.
मूर्छाम् अवाप्य महतीं संस्पृष्टो बाह्यवायुना विज्ञानभ्रंशम् आप्नोति जातस् तु मुनिसत्तमाः
मोठ्या बेशुद्धीत पडून, बाहेरच्या वाऱ्याचा स्पर्श होताच, जन्मल्यावर त्याची जाणीव हरवते, हे श्रेष्ठ मुनींनो.
कण्टकैर् इव तुन्नाङ्गः क्रकचैर् इव दारितः पूतिव्रणान् निपतितो धरण्यां क्रिमिको यथा
त्याच्या अंगाला काट्यांनी टोचल्यासारखं, करवतीने फाडल्यासारखं वाटतं आणि तो जीव घाण व्रणांसह जमीनीवर पडतो, जणू काही कृमीच.
कण्डूयने ऽपि चाशक्तः परिवर्ते ऽप्य् अनीश्वरः स्तनपानादिकाहारम् अवाप्नोति परेच्छया
तो स्वतःला खाजवूही शकत नाही, उलटूही शकत नाही, आणि दुसऱ्याच्या इच्छेवरच स्तनपान व इतर अन्न मिळवतो.
अशुचिस्रस्तरे सुप्तः कीटदंशादिभिस् तथा भक्ष्यमाणो ऽपि नैवैषां समर्थो विनिवारणे
अशुद्ध अंथरुणावर झोपलेला, किड्यांनी वगैरे चावला जातो, ते त्याला खातात आणि तो त्यांना थांबवूही शकत नाही.
जन्मदुःखान्य् अनेकानि जन्मनो ऽनन्तराणि च बालभावे यदाप्नोति आधिभूतादिकानि च
जन्माची अनेक दुःखे आणि लगेच नंतरची, तसेच बालपणीची जी दुःखे आहेत, ती सुद्धा 'आधिभौतिक' वगैरे कारणांनी येतात.
अज्ञानतमसा छन्नो मूढान्तःकरणो नरः न जानाति कुतः को ऽहं कुत्र गन्ता किमात्मकः
अज्ञानाच्या अंधाराने झाकलेला, गोंधळलेल्या मनाचा माणूस, 'मी कुठून आलो? मी कोण आहे? कुठे जाणार? माझं खरं स्वरूप काय?' हे काहीच जाणत नाही.
केन बन्धेन बद्धो ऽहं कारणं किम् अकारणम् किं कार्यं किम् अकार्यं वा किं वाच्यं किं न चोच्यते
मला कोणत्या बंधनामुळे बांधले गेले आहे? खरे कारण काय आहे आणि काय नाही? काय करावे आणि काय करू नये? काय बोलावे आणि काय बोलू नये?
को धर्मः कश् च वाधर्मः कस्मिन् वर्तेत वै कथम् किं कर्तव्यम् अकर्तव्यं किं वा किं गुणदोषवत्
धर्म म्हणजे काय आणि अधर्म म्हणजे काय? माणसाने नेमके कशात व कसे वागावे? काय करणे योग्य आहे आणि काय टाळावे? कुठे गुण आहेत आणि कुठे दोष?
एवं पशुसमैर् मूढैर् अज्ञानप्रभवं महत् अवाप्यते नरैर् दुःखं शिश्नोदरपरायणैः
ज्यांचे मन जनावरांसारखे अज्ञानाने भरलेले आहे, असे लोक फक्त भूक आणि वासनेच्या मागे लागतात, त्यामुळे त्यांना मोठे दुःख भोगावे लागते.
अज्ञानं तामसो भावः कार्यारम्भप्रवृत्तयः अज्ञानिनां प्रवर्तन्ते कर्मलोपस् ततो द्विजाः
अज्ञान हे अंधाराचे लक्षण आहे, त्यातून नको त्या गोष्टी करण्याची प्रवृत्ती येते; अशा अज्ञ लोकांतून ही प्रवृत्ती वाढते आणि त्यामुळे कर्मांची टाळाटाळ होते, हे द्विजांनो.
नरकं कर्मणां लोपात् फलम् आहुर् महर्षयः तस्माद् अज्ञानिनां दुःखम् इह चामुत्र चोत्तमम्
महर्षी सांगतात की, कर्मांचे टाळणे हे नरकाचे फळ आहे; म्हणून अज्ञ लोकांचे दुःख या जन्मात आणि पुढच्या जन्मातही फार मोठे असते.
जराजर्जरदेहश् च शिथिलावयवः पुमान् विचलच्छीर्णदशनो वलिस्नायुशिरावृतः
जेव्हा शरीर वार्धक्याने थकते, अवयव सैल होतात, दात हलतात किंवा पडतात, त्वचा, स्नायू आणि शिरा सुरकुततात,
दूरप्रनष्टनयनो व्योमान्तर्गततारकः नासाविवरनिर्यातरोमपुञ्जश् चलद्वपुः
दृष्टी दूरच्या गोष्टींना पोहोचत नाही, डोळ्यांना फक्त आकाशातील तारे दिसतात, नाकातून केस बाहेर येतात, शरीर थरथरते,
प्रकटीभूतसर्वास्थिर् नतपृष्ठास्थिसंहतिः उत्सन्नजठराग्नित्वाद् अल्पाहारो ऽल्पचेष्टितः
सर्व हाडे स्पष्ट दिसू लागतात, पाठ वाकते, पोटातील ज्वाळ कमी होते, तो थोडेच खातो आणि फारच कमी हालचाल करतो,
कृच्छ्रचङ्क्रमणोत्थानशयनासनचेष्टितः मन्दीभवच्छ्रोत्रनेत्रगलल्लालाविलाननः
चालणे, उठणे, झोपणे, बसणे या सगळ्या हालचाली कठीण होतात; ऐकू येणे आणि दिसणे मंदावते, तोंडात लाळ साठते,
अनायत्तैः समस्तैश् च करणैर् मरणोन्मुखः तत्क्षणे ऽप्य् अनुभूतानाम् अस्मर्ताखिलवस्तुनाम्
सर्व इंद्रिये त्याच्या ताब्यात राहत नाहीत, मृत्यू जवळ येतो, आणि अगदी आत्ता घडलेली गोष्टही त्याला आठवत नाही.