ताभ्याम् उभाभ्यां पुरुषैर् यज्ञमूर्तिः स इज्यते ऋग्यजुःसामभिर् मार्गैः प्रवृत्तैर् इज्यते ह्य् असौ
या दोन्ही प्रकारच्या कर्मांनी, पुरुषांनी, यज्ञमूर्तीची पूजा केली जाते; ऋग्वेद, यजुर्वेद, सामवेद यांच्या प्रवृत्ती मार्गांनी त्याची उपासना होते.
यज्ञेश्वरो यज्ञपुमान् पुरुषैः पुरुषोत्तमः ज्ञानात्मा ज्ञानयोगेन ज्ञानमूर्तिः स इज्यते
यज्ञाचा स्वामी, यज्ञस्वरूप पुरुष, पुरुषोत्तम—या सर्वांची पुरुषांनी पूजा केली जाते; ज्ञानस्वरूप आत्म्याची, ज्ञानयोगाने, ज्ञानमूर्तीची उपासना होते.
निवृत्तैर् योगमार्गैश् च विष्णुर् मुक्तिफलप्रदः ह्रस्वदीर्घप्लुतैर् यत् तु किंचिद् वस्त्व् अभिधीयते
निवृत्तीच्या योगमार्गांनीही विष्णू मुक्तीचं फळ देतो; लहान, मोठ्या किंवा दीर्घ उच्चारांनी जे काही सांगितले जाते, ते सर्व.
यच् च वाचाम् अविषयस् तत् सर्वं विष्णुर् अव्ययः व्यक्तः स एवम् अव्यक्तः स एव पुरुषो ऽव्ययः
आणि जे शब्दांच्या पलीकडे आहे, ते सर्वही अविनाशी विष्णूच आहे; तोच व्यक्त, तोच अव्यक्त, तोच अविनाशी पुरुष आहे.
परमात्मा च विश्वात्मा विश्वरूपधरो हरिः व्यक्ताव्यक्तात्मिका तस्मिन् प्रकृतिः सा विलीयते
परमात्मा, विश्वात्मा, विश्वरूपधारी हरि—त्याच्यामध्ये व्यक्त आणि अव्यक्त अशी प्रकृती विलीन होते.
पुरुषश् चापि भो विप्रा यस् तद् अव्याकृतात्मनि द्विपरार्धात्मकः कालः कथितो यो मया द्विजाः
आणि ब्राह्मणहो, जो पुरुष त्या अव्यक्त आत्म्यात आहे, मी सांगितलेला 'दोन परार्धांचा' काळही त्याचाच आहे.
तद् अहस् तस्य विप्रेन्द्रा विष्णोर् ईशस्य कथ्यते व्यक्ते तु प्रकृतौ लीने प्रकृत्यां पुरुषे तथा
तोच विष्णूचा दिवस, हे ब्राह्मणश्रेष्ठांनो, प्रभूचा दिवस म्हणून ओळखला जातो; जेव्हा प्रकृती व्यक्त रूपात विलीन होते, तशीच ती पुरुषातही विलीन होते.
तत्रास्थिते निशा तस्य तत्प्रमाणा तपोधनाः नैवाहस् तस्य च निशा नित्यस्य परमात्मनः
तेथे स्थित असताना, त्याची रात्रही तितकीच मोठी असते, हे तपस्वींनो; पण त्या नित्य परात्म्याला दिवस किंवा रात्र असत नाही.
उपचारात् तथाप्य् एतत् तस्येशस्य तु कथ्यते इत्य् एष मुनिशार्दूलाः कथितः प्राकृतो लयः
तरीही, रूढीनुसार हे सर्व प्रभूचेच मानले जाते; असे, हे मुनिश्रेष्ठांनो, प्रकृतीचे लय सांगितले गेले.
आध्यात्मिकादि भो विप्रा ज्ञात्वा तापत्रयं बुधः उत्पन्नज्ञानवैराग्यः प्राप्नोत्य् आत्यन्तिकं लयम्
हे ब्राह्मणहो, जो ज्ञानी माणूस आध्यात्मिक, आधिभौतिक आणि आधिदैविक अशी तिहेरी दुःखं ओळखतो, त्याला जेव्हा ज्ञान व वैराग्य प्राप्त होतात, तेव्हा तो अंतिम लयाला पोहोचतो.
आध्यात्मिको ऽपि द्विविधः शारीरो मानसस् तथा शारीरो बहुभिर् भेदैर् भिद्यते श्रूयतां च सः
आध्यात्मिक दुःखही दोन प्रकारचे असते—शारीरिक आणि मानसिक; त्यातील शारीरिक दुःख अनेक प्रकारांनी विभागले जाते, ते ऐका.
शिरोरोगप्रतिश्यायज्वरशूलभगंदरैः गुल्मार्शःश्वयथुश्वासच्छर्द्यादिभिर् अनेकधा
डोकेदुखी, सर्दी, ताप, वेदना, भगंदर, गाठी, मूळव्याध, सूज, दमा, उलटी आणि असे अनेक आजार.
तथाक्षिरोगातीसारकुष्ठाङ्गामयसंज्ञकैः भिद्यते देहजस् तापो मानसं श्रोतुम् अर्हथ
ज्वर, अतिसार, कुष्ठ, अंगदुखी अशा आजारांनी शरीराला होणाऱ्या यातना वेगवेगळ्या प्रकारांनी ओळखता येतात. आता मनाच्या दुःखाबद्दल ऐका.
कामक्रोधभयद्वेषलोभमोहविषादजः शोकासूयावमानेर्ष्यामात्सर्याभिभवस् तथा
इच्छा, राग, भीती, द्वेष, लोभ, भ्रम, निराशा, शोक, मत्सर, अपमान, हेवा आणि दुसऱ्याचा द्वेष यांपासून मनाच्या यातना निर्माण होतात.
मानसो ऽपि द्विजश्रेष्ठास् तापो भवति नैकधा इत्य् एवमादिभिर् भेदैस् तापो ह्य् आध्यात्मिकः स्मृतः
हे श्रेष्ठ द्विजांनो, मनाच्या यातना देखील अनेक प्रकारांनी होतात. या आणि अशा इतर विभागांमुळे या दुःखाला 'आध्यात्मिक' असे म्हणतात.
मृगपक्षिमनुष्याद्यैः पिशाचोरगराक्षसैः सरीसृपाद्यैश् च नृणां जन्यते चाधिभौतिकः
प्राणी, पक्षी, माणसं, भुते, साप, राक्षस, सरपटणारे आणि इतर जीव यांच्यामुळे माणसांना होणारे दुःख 'आधिभौतिक' असे ओळखले जाते.
शीतोष्णवातवर्षाम्बुवैद्युतादिसमुद्भवः तापो द्विजवरश्रेष्ठाः कथ्यते चाधिदैविकः
थंडी, ऊन, वारा, पाऊस, पाणी, वीज आणि अशा इतर कारणांमुळे होणारे दुःख, हे श्रेष्ठ द्विजांनो, 'आधिदैविक' म्हणून सांगितले जाते.
गर्भजन्मजराज्ञानमृत्युनारकजं तथा दुःखं सहस्रशो भेदैर् भिद्यते मुनिसत्तमाः
गर्भधारणा, जन्म, वृद्धत्व, ज्ञान, मृत्यू आणि नरक या कारणांनी होणारे दुःख, हे श्रेष्ठ मुनींनो, हजारो प्रकारांनी विभागले जाते.
सुकुमारतनुर् गर्भे जन्तुर् बहुमलावृते उल्बसंवेष्टितो भग्नपृष्ठग्रीवास्थिसंहतिः
गर्भात असलेला नाजूक शरीराचा जीव, अनेक अशुद्धींनी वेढलेला, झिल्लीमध्ये गुंडाळलेला असतो आणि त्याच्या पाठ, मान व हाडांना दाब येतो.
अत्यम्लकटुतीक्ष्णोष्णलवणैर् मातृभोजनैः अतितापिभिर् अत्यर्थं बाध्यमानो ऽतिवेदनः
आईने खाल्लेल्या खूप आंबट, कडू, तिखट, गरम आणि खारट पदार्थांमुळे तो जीव फार यातना सहन करतो आणि तीव्र वेदना अनुभवतो.
प्रसारणाकुञ्चनादौ नागानां प्रभुर् आत्मनः शकृन्मूत्रमहापङ्कशायी सर्वत्र पीडितः
आईच्या शरीरातील वाऱ्यांच्या हालचालींमुळे, मलमूत्र आणि घाणीत पडून, तो जीव सर्व बाजूंनी त्रास सहन करतो.
निरुच्छ्वासः सचैतन्यः स्मरञ् जन्मशतान्य् अथ आस्ते गर्भे ऽतिदुःखेन निजकर्मनिबन्धनः
श्वास न घेता पण शुद्धीने, शेकडो जन्मांची आठवण ठेवून, तो जीव गर्भात स्वतःच्या कर्मामुळे फार दुःखात राहतो.
जायमानः पुरीषासृङ्मूत्रशुक्राविलाननः प्राजापत्येन वातेन पीड्यमानास्थिबन्धनः
जन्मताना, मल, रक्त, मूत्र, वीर्य आणि इतर अशुद्धींनी झाकलेला, प्रजापतीच्या वाऱ्यामुळे त्याच्या हाडांना त्रास होतो.
अधोमुखस् तैः क्रियते प्रबलैः सूतिमारुतैः क्लेशैर् निष्क्रान्तिम् आप्नोति जठरान् मातुर् आतुरः
डोकं खाली करून, जोरदार प्रसूतीच्या वाऱ्यांनी, तो जीव यातना सहन करत आईच्या पोटातून बाहेर येतो.
मूर्छाम् अवाप्य महतीं संस्पृष्टो बाह्यवायुना विज्ञानभ्रंशम् आप्नोति जातस् तु मुनिसत्तमाः
मोठ्या बेशुद्धीत पडून, बाहेरच्या वाऱ्याचा स्पर्श होताच, जन्मल्यावर त्याची जाणीव हरवते, हे श्रेष्ठ मुनींनो.
कण्टकैर् इव तुन्नाङ्गः क्रकचैर् इव दारितः पूतिव्रणान् निपतितो धरण्यां क्रिमिको यथा
त्याच्या अंगाला काट्यांनी टोचल्यासारखं, करवतीने फाडल्यासारखं वाटतं आणि तो जीव घाण व्रणांसह जमीनीवर पडतो, जणू काही कृमीच.
कण्डूयने ऽपि चाशक्तः परिवर्ते ऽप्य् अनीश्वरः स्तनपानादिकाहारम् अवाप्नोति परेच्छया
तो स्वतःला खाजवूही शकत नाही, उलटूही शकत नाही, आणि दुसऱ्याच्या इच्छेवरच स्तनपान व इतर अन्न मिळवतो.
अशुचिस्रस्तरे सुप्तः कीटदंशादिभिस् तथा भक्ष्यमाणो ऽपि नैवैषां समर्थो विनिवारणे
अशुद्ध अंथरुणावर झोपलेला, किड्यांनी वगैरे चावला जातो, ते त्याला खातात आणि तो त्यांना थांबवूही शकत नाही.
जन्मदुःखान्य् अनेकानि जन्मनो ऽनन्तराणि च बालभावे यदाप्नोति आधिभूतादिकानि च
जन्माची अनेक दुःखे आणि लगेच नंतरची, तसेच बालपणीची जी दुःखे आहेत, ती सुद्धा 'आधिभौतिक' वगैरे कारणांनी येतात.
अज्ञानतमसा छन्नो मूढान्तःकरणो नरः न जानाति कुतः को ऽहं कुत्र गन्ता किमात्मकः
अज्ञानाच्या अंधाराने झाकलेला, गोंधळलेल्या मनाचा माणूस, 'मी कुठून आलो? मी कोण आहे? कुठे जाणार? माझं खरं स्वरूप काय?' हे काहीच जाणत नाही.