सप्तद्वीपसमुद्रान्तं सप्तलोकं सपर्वतम् उदकावरणं ह्य् अत्र ज्योतिषा पीयते तु तत्
सात द्वीप, समुद्र, सात लोक आणि पर्वत यांच्या सीमेपर्यंत पाण्याचं आवरण आहे; हे तेजाने संपवलं जातं.
ज्योतिर् वायौ लयं याति यात्य् आकाशे समीरणः आकाशं चैव भूतादिर् ग्रसते तं तथा महान्
तेज वायूत विलीन होतं, वारा आकाशात विलीन होतो, आणि आकाश भूतादितत्त्वात, तसेच महत्त्वही त्यात विलीन होतं.
महान्तम् एभिः सहितं प्रकृतिर् ग्रसते द्विजाः गुणसाम्यम् अनुद्रिक्तम् अन्यूनं च द्विजोत्तमाः
महत्त्व आणि ही सर्व तत्त्वं प्रकृतीत विलीन होतात, हे द्विजांनो; गुणांचा समत्व, ना जास्त ना कमी, असं होतं.
प्रोच्यते प्रकृतिर् हेतुः प्रधानं कारणं परम् इत्य् एषा प्रकृतिः सर्वा व्यक्ताव्यक्तस्वरूपिणी
प्रकृतीला कारण, प्रधान आणि श्रेष्ठ कारण असं म्हटलं आहे; ही प्रकृती सर्व काही आहे, व्यक्त आणि अव्यक्त स्वरूप असलेली.
व्यक्तस्वरूपम् अव्यक्ते तस्यां विप्राः प्रलीयते एकः शुद्धो ऽक्षरो नित्यः सर्वव्यापी तथा पुनः
हे ब्राह्मणहो, व्यक्त रूप हे अव्यक्तामध्ये विलीन होते; तेव्हा फक्त एक शुद्ध, नाश न होणारा, चिरंतन, सर्वत्र व्यापलेला तोच उरतो.
सो ऽप्य् अंशः सर्वभूतस्य द्विजेन्द्राः परमात्मनः नश्यन्ति सर्वा यत्रापि नामजात्यादिकल्पनाः
तोही, द्विजश्रेष्ठांनो, सर्व भूतांचा परात्म्याचा एक अंशच आहे; तिथे सर्व नाव, जाती वगैरे भेद नाहीसे होतात.
सत्तामात्रात्मके ज्ञेये ज्ञानात्मन्य् आत्मनः परे स ब्रह्म तत् परं धाम परमात्मा परेश्वरः
जे केवळ अस्तित्वरूप आहे, ज्ञानस्वरूप आहे, त्या परात्म्यातच आत्मा वास करतो; तोच ब्रह्म, तेच परमधाम, तोच परात्मा आणि परमेश्वर आहे.
स विष्णुः सर्वम् एवेदं यतो नावर्तते पुनः प्रकृतिर् या मयाख्याता व्यक्ताव्यक्तस्वरूपिणी
तोच विष्णू, हे सर्व जग त्याच्याच रूपात आहे; त्याच्याकडून पुन्हा परत येणे नाही. मी सांगितलेली प्रकृती ही व्यक्त आणि अव्यक्त अशा दोन्ही रूपांत आहे.
पुरुषश् चाप्य् उभाव् एतौ लीयेते परमात्मनि परमात्मा च सर्वेषाम् आधारः परमेश्वरः
प्रकृती आणि पुरुष हे दोघेही परात्म्यात विलीन होतात; तो परात्मा सर्वांचा आधार आहे, तोच परमेश्वर आहे.
विष्णुनाम्ना स वेदेषु वेदान्तेषु च गीयते प्रवृत्तं च निवृत्तं च द्विविधं कर्म वैदिकम्
तोच वेदांत आणि वेदांतात 'विष्णू' या नावाने गायलं जातो; वेदातील कर्मेही दोन प्रकारची असतात—एक प्रवृत्तीची आणि दुसरी निवृत्तीची.
ताभ्याम् उभाभ्यां पुरुषैर् यज्ञमूर्तिः स इज्यते ऋग्यजुःसामभिर् मार्गैः प्रवृत्तैर् इज्यते ह्य् असौ
या दोन्ही प्रकारच्या कर्मांनी, पुरुषांनी, यज्ञमूर्तीची पूजा केली जाते; ऋग्वेद, यजुर्वेद, सामवेद यांच्या प्रवृत्ती मार्गांनी त्याची उपासना होते.
यज्ञेश्वरो यज्ञपुमान् पुरुषैः पुरुषोत्तमः ज्ञानात्मा ज्ञानयोगेन ज्ञानमूर्तिः स इज्यते
यज्ञाचा स्वामी, यज्ञस्वरूप पुरुष, पुरुषोत्तम—या सर्वांची पुरुषांनी पूजा केली जाते; ज्ञानस्वरूप आत्म्याची, ज्ञानयोगाने, ज्ञानमूर्तीची उपासना होते.
निवृत्तैर् योगमार्गैश् च विष्णुर् मुक्तिफलप्रदः ह्रस्वदीर्घप्लुतैर् यत् तु किंचिद् वस्त्व् अभिधीयते
निवृत्तीच्या योगमार्गांनीही विष्णू मुक्तीचं फळ देतो; लहान, मोठ्या किंवा दीर्घ उच्चारांनी जे काही सांगितले जाते, ते सर्व.
यच् च वाचाम् अविषयस् तत् सर्वं विष्णुर् अव्ययः व्यक्तः स एवम् अव्यक्तः स एव पुरुषो ऽव्ययः
आणि जे शब्दांच्या पलीकडे आहे, ते सर्वही अविनाशी विष्णूच आहे; तोच व्यक्त, तोच अव्यक्त, तोच अविनाशी पुरुष आहे.
परमात्मा च विश्वात्मा विश्वरूपधरो हरिः व्यक्ताव्यक्तात्मिका तस्मिन् प्रकृतिः सा विलीयते
परमात्मा, विश्वात्मा, विश्वरूपधारी हरि—त्याच्यामध्ये व्यक्त आणि अव्यक्त अशी प्रकृती विलीन होते.
पुरुषश् चापि भो विप्रा यस् तद् अव्याकृतात्मनि द्विपरार्धात्मकः कालः कथितो यो मया द्विजाः
आणि ब्राह्मणहो, जो पुरुष त्या अव्यक्त आत्म्यात आहे, मी सांगितलेला 'दोन परार्धांचा' काळही त्याचाच आहे.
तद् अहस् तस्य विप्रेन्द्रा विष्णोर् ईशस्य कथ्यते व्यक्ते तु प्रकृतौ लीने प्रकृत्यां पुरुषे तथा
तोच विष्णूचा दिवस, हे ब्राह्मणश्रेष्ठांनो, प्रभूचा दिवस म्हणून ओळखला जातो; जेव्हा प्रकृती व्यक्त रूपात विलीन होते, तशीच ती पुरुषातही विलीन होते.
तत्रास्थिते निशा तस्य तत्प्रमाणा तपोधनाः नैवाहस् तस्य च निशा नित्यस्य परमात्मनः
तेथे स्थित असताना, त्याची रात्रही तितकीच मोठी असते, हे तपस्वींनो; पण त्या नित्य परात्म्याला दिवस किंवा रात्र असत नाही.
उपचारात् तथाप्य् एतत् तस्येशस्य तु कथ्यते इत्य् एष मुनिशार्दूलाः कथितः प्राकृतो लयः
तरीही, रूढीनुसार हे सर्व प्रभूचेच मानले जाते; असे, हे मुनिश्रेष्ठांनो, प्रकृतीचे लय सांगितले गेले.
आध्यात्मिकादि भो विप्रा ज्ञात्वा तापत्रयं बुधः उत्पन्नज्ञानवैराग्यः प्राप्नोत्य् आत्यन्तिकं लयम्
हे ब्राह्मणहो, जो ज्ञानी माणूस आध्यात्मिक, आधिभौतिक आणि आधिदैविक अशी तिहेरी दुःखं ओळखतो, त्याला जेव्हा ज्ञान व वैराग्य प्राप्त होतात, तेव्हा तो अंतिम लयाला पोहोचतो.
आध्यात्मिको ऽपि द्विविधः शारीरो मानसस् तथा शारीरो बहुभिर् भेदैर् भिद्यते श्रूयतां च सः
आध्यात्मिक दुःखही दोन प्रकारचे असते—शारीरिक आणि मानसिक; त्यातील शारीरिक दुःख अनेक प्रकारांनी विभागले जाते, ते ऐका.
शिरोरोगप्रतिश्यायज्वरशूलभगंदरैः गुल्मार्शःश्वयथुश्वासच्छर्द्यादिभिर् अनेकधा
डोकेदुखी, सर्दी, ताप, वेदना, भगंदर, गाठी, मूळव्याध, सूज, दमा, उलटी आणि असे अनेक आजार.
तथाक्षिरोगातीसारकुष्ठाङ्गामयसंज्ञकैः भिद्यते देहजस् तापो मानसं श्रोतुम् अर्हथ
ज्वर, अतिसार, कुष्ठ, अंगदुखी अशा आजारांनी शरीराला होणाऱ्या यातना वेगवेगळ्या प्रकारांनी ओळखता येतात. आता मनाच्या दुःखाबद्दल ऐका.
कामक्रोधभयद्वेषलोभमोहविषादजः शोकासूयावमानेर्ष्यामात्सर्याभिभवस् तथा
इच्छा, राग, भीती, द्वेष, लोभ, भ्रम, निराशा, शोक, मत्सर, अपमान, हेवा आणि दुसऱ्याचा द्वेष यांपासून मनाच्या यातना निर्माण होतात.
मानसो ऽपि द्विजश्रेष्ठास् तापो भवति नैकधा इत्य् एवमादिभिर् भेदैस् तापो ह्य् आध्यात्मिकः स्मृतः
हे श्रेष्ठ द्विजांनो, मनाच्या यातना देखील अनेक प्रकारांनी होतात. या आणि अशा इतर विभागांमुळे या दुःखाला 'आध्यात्मिक' असे म्हणतात.
मृगपक्षिमनुष्याद्यैः पिशाचोरगराक्षसैः सरीसृपाद्यैश् च नृणां जन्यते चाधिभौतिकः
प्राणी, पक्षी, माणसं, भुते, साप, राक्षस, सरपटणारे आणि इतर जीव यांच्यामुळे माणसांना होणारे दुःख 'आधिभौतिक' असे ओळखले जाते.
शीतोष्णवातवर्षाम्बुवैद्युतादिसमुद्भवः तापो द्विजवरश्रेष्ठाः कथ्यते चाधिदैविकः
थंडी, ऊन, वारा, पाऊस, पाणी, वीज आणि अशा इतर कारणांमुळे होणारे दुःख, हे श्रेष्ठ द्विजांनो, 'आधिदैविक' म्हणून सांगितले जाते.
गर्भजन्मजराज्ञानमृत्युनारकजं तथा दुःखं सहस्रशो भेदैर् भिद्यते मुनिसत्तमाः
गर्भधारणा, जन्म, वृद्धत्व, ज्ञान, मृत्यू आणि नरक या कारणांनी होणारे दुःख, हे श्रेष्ठ मुनींनो, हजारो प्रकारांनी विभागले जाते.
सुकुमारतनुर् गर्भे जन्तुर् बहुमलावृते उल्बसंवेष्टितो भग्नपृष्ठग्रीवास्थिसंहतिः
गर्भात असलेला नाजूक शरीराचा जीव, अनेक अशुद्धींनी वेढलेला, झिल्लीमध्ये गुंडाळलेला असतो आणि त्याच्या पाठ, मान व हाडांना दाब येतो.
अत्यम्लकटुतीक्ष्णोष्णलवणैर् मातृभोजनैः अतितापिभिर् अत्यर्थं बाध्यमानो ऽतिवेदनः
आईने खाल्लेल्या खूप आंबट, कडू, तिखट, गरम आणि खारट पदार्थांमुळे तो जीव फार यातना सहन करतो आणि तीव्र वेदना अनुभवतो.