इत्य् एष कल्पसंहारो अन्तरप्रलयो द्विजाः नैमित्तिको वः कथितः शृणुध्वं प्राकृतं परम्
असा हा कल्पसंहार, म्हणजेच अंतरप्रलय, हे द्विजांनो, नैमित्तिक प्रलय मी सांगितला. आता तुम्ही श्रेष्ठ, स्वाभाविक प्रलय ऐका.
अवृष्ट्यग्न्यादिभिः सम्यक् कृते शय्यालये द्विजाः समस्तेष्व् एव लोकेषु पातालेष्व् अखिलेषु च
जेव्हा दुष्काळ, अग्नी वगैरेमुळे सगळ्या लोकांमध्ये आणि सगळ्या पाताळात योग्य प्रकारे शय्या तयार होते, हे द्विजांनो,
महदादेर् विकारस्य विशेषात् तत्र संक्षये कृष्णेच्छाकारिते तस्मिन् प्रवृत्ते प्रतिसंचरे
महत् वगैरेच्या विशेष रूपांतरणामुळे, कृष्णाच्या इच्छेने जेव्हा प्रलय सुरू होतो, तेव्हा त्या संहाराची प्रक्रिया चालू होते.
आपो ग्रसन्ति वै पूर्वं भूमेर् गन्धादिकं गुणम् आत्तगन्धा ततो भूमिः प्रलयाय प्रकल्पते
सर्वात आधी, पाणी पृथ्वीचे गंध वगैरे गुण घेतात; गंध शोषून घेतल्यावर, पृथ्वी प्रलयासाठी तयार होते.
प्रनष्टे गन्धतन्मात्रे भवत्य् उर्वी जलात्मिका आपस् तदा प्रवृत्तास् तु वेगवत्यो महास्वनाः
जेव्हा गंधाचे तन्मात्र नष्ट होते, तेव्हा पृथ्वी जलस्वरूप होते; मग पाणी मोठ्या वेगाने आणि गजरात वाहू लागते.
सर्वम् आपूरयन्तीदं तिष्ठन्ति विचरन्ति च सलिलेनैवोर्मिमता लोकालोकः समन्ततः
ते पाणी सर्वत्र भरते आणि पसरते, स्थिर राहते आणि फिरते; त्यांच्या लाटांनी लोकालोक पर्वत सर्व बाजूंनी वेढला जातो.
अपाम् अपि गुणो यस् तु ज्योतिषा पीयते तु सः नश्यन्त्य् आपः सुतप्ताश् च रसतन्मात्रसंक्षयात्
पाण्याचा गुण ज्या वेळी अग्नीने घेतला जातो, तेव्हा तो नाहीसा होतो; पाणी फार तापल्यावर त्यातील सार नष्ट होऊन ते संपते.
ततश् चापो ऽमृतरसा ज्योतिष्ट्वं प्राप्नुवन्ति वै अग्न्यवस्थे तु सलिले तेजसा सर्वतो वृते
मग अमृतासारखा रस असलेले पाणी अग्नीच्या अवस्थेला पोहोचते; अग्नीने सर्व बाजूंनी वेढले असता पाणीही तेजस्वी होतं.
स चाग्निः सर्वतो व्याप्य आदत्ते तज् जलं तदा सर्वम् आपूर्यतो चाभिस् तदा जगद् इदं शनैः
तो अग्नी सर्वत्र पसरून ते पाणी आपल्यात घेतो; सर्वत्र भरून, ह्या जगात सगळीकडे हळूहळू पसरतो.
अर्चिभिः संतते तस्मिंस् तिर्यग् ऊर्ध्वम् अधस् तथा ज्योतिषो ऽपि परं रूपं वायुर् अत्ति प्रभाकरम्
त्या अग्नीच्या ज्वाळा वर, खाली आणि आडव्या दिशांना पसरतात; तेव्हा वायू तेजस्वी प्रकाशाचं श्रेष्ठ रूप आपल्यात घेतो.
प्रलीने च ततस् तस्मिन् वायुभूते ऽखिलात्मके प्रनष्टे रूपतन्मात्रे कृतरूपो विभावसुः
मग सगळं अग्नी वायूत विलीन होतं आणि प्रकाशाचं सूक्ष्म रूप नष्ट होतं; त्यावेळी अग्नी आपलं रूप पूर्ण करून शांत होतो.
प्रशाम्यति तदा ज्योतिर् वायुर् दोधूयते महान् निरालोके तदा लोके वायुसंस्थे च तेजसि
मग तेज शांत होतं आणि मोठा वारा वाहू लागतो; त्या अंधारात, जग वायूत स्थिर असताना अग्नी संपतो.
ततः प्रलयम् आसाद्य वायुसंभवम् आत्मनः ऊर्ध्वं च वायुस् तिर्यक् च दोधवीति दिशो दश
मग प्रलय आल्यावर वायूपासून निर्माण झालेला आत्मा वर आणि आडव्या दिशांना जातो; वारा दहा दिशांना फिरतो.
वायोस् त्व् अपि गुणं स्पर्शम् आकाशं ग्रसते ततः प्रशाम्यति तदा वायुः खं तु तिष्ठत्य् अनावृतम्
वायूचा स्पर्श हा गुण आकाशात विलीन होतो; मग वारा शांत होतो आणि आकाश उघडं राहतं.
अरूपम् अरसस्पर्शम् अगन्धवद् अमूर्तिमत् सर्वम् आपूरयच् चैव सुमहत् तत् प्रकाशते
रूप, रस, स्पर्श, गंध आणि आकार नसलेलं ते महान आकाश सर्वत्र पसरून उजळून दिसतं.
परिमण्डलतस् तत् तु आकाशं शब्दलक्षणम् शब्दमात्रं तथाकाशं सर्वम् आवृत्य तिष्ठति
ते आकाश पूर्ण गोलाकार आणि शब्दाचं लक्षण असलेलं आहे; शब्दरूप असलेलं आकाश सर्वत्र पसरून राहतं.
ततः शब्दगुणं तस्य भूतादिर् ग्रसते पुनः भूतेन्द्रियेषु युगपद् भूतादौ संस्थितेषु वै
मग शब्दाचा गुण पुन्हा भूतादितत्त्वात विलीन होतो; जेव्हा भूतं आणि इंद्रियं एकाच वेळी भूतादितत्त्वात स्थिर होतात.
अभिमानात्मको ह्य् एष भूतादिस् तामसः स्मृतः भूतादिं ग्रसते चापि महाबुद्धिर् विचक्षणा
हा भूतादि अहंकारयुक्त आणि तामस आहे असं मानलं जातं; आणि महाबुद्धी, जी विवेकी आहे, ती भूतादिलाही आपल्यात घेते.
उर्वी महांश् च जगतः प्रान्ते ऽन्तर् बाह्यतस् तथा एवं सप्त महाबुद्धिः क्रमात् प्रकृतयस् तथा
पृथ्वी आणि महत्त्व जगाच्या शेवटी, आत आणि बाहेर असतात; अशा प्रकारे सात तत्त्वं आणि महाबुद्धी, याच मूळ प्रकृती आहेत.
प्रत्याहारैस् तु ताः सर्वाः प्रविशन्ति परस्परम् येनेदम् आवृतं सर्वम् अण्डम् अप्सु प्रलीयते
प्रत्याहाराने ही सर्व तत्त्वं एकमेकांत विलीन होतात; ज्यामुळे सर्व जग व्यापलं आहे, ते अंड पाण्यात विलीन होतं.
सप्तद्वीपसमुद्रान्तं सप्तलोकं सपर्वतम् उदकावरणं ह्य् अत्र ज्योतिषा पीयते तु तत्
सात द्वीप, समुद्र, सात लोक आणि पर्वत यांच्या सीमेपर्यंत पाण्याचं आवरण आहे; हे तेजाने संपवलं जातं.
ज्योतिर् वायौ लयं याति यात्य् आकाशे समीरणः आकाशं चैव भूतादिर् ग्रसते तं तथा महान्
तेज वायूत विलीन होतं, वारा आकाशात विलीन होतो, आणि आकाश भूतादितत्त्वात, तसेच महत्त्वही त्यात विलीन होतं.
महान्तम् एभिः सहितं प्रकृतिर् ग्रसते द्विजाः गुणसाम्यम् अनुद्रिक्तम् अन्यूनं च द्विजोत्तमाः
महत्त्व आणि ही सर्व तत्त्वं प्रकृतीत विलीन होतात, हे द्विजांनो; गुणांचा समत्व, ना जास्त ना कमी, असं होतं.
प्रोच्यते प्रकृतिर् हेतुः प्रधानं कारणं परम् इत्य् एषा प्रकृतिः सर्वा व्यक्ताव्यक्तस्वरूपिणी
प्रकृतीला कारण, प्रधान आणि श्रेष्ठ कारण असं म्हटलं आहे; ही प्रकृती सर्व काही आहे, व्यक्त आणि अव्यक्त स्वरूप असलेली.
व्यक्तस्वरूपम् अव्यक्ते तस्यां विप्राः प्रलीयते एकः शुद्धो ऽक्षरो नित्यः सर्वव्यापी तथा पुनः
हे ब्राह्मणहो, व्यक्त रूप हे अव्यक्तामध्ये विलीन होते; तेव्हा फक्त एक शुद्ध, नाश न होणारा, चिरंतन, सर्वत्र व्यापलेला तोच उरतो.
सो ऽप्य् अंशः सर्वभूतस्य द्विजेन्द्राः परमात्मनः नश्यन्ति सर्वा यत्रापि नामजात्यादिकल्पनाः
तोही, द्विजश्रेष्ठांनो, सर्व भूतांचा परात्म्याचा एक अंशच आहे; तिथे सर्व नाव, जाती वगैरे भेद नाहीसे होतात.
सत्तामात्रात्मके ज्ञेये ज्ञानात्मन्य् आत्मनः परे स ब्रह्म तत् परं धाम परमात्मा परेश्वरः
जे केवळ अस्तित्वरूप आहे, ज्ञानस्वरूप आहे, त्या परात्म्यातच आत्मा वास करतो; तोच ब्रह्म, तेच परमधाम, तोच परात्मा आणि परमेश्वर आहे.
स विष्णुः सर्वम् एवेदं यतो नावर्तते पुनः प्रकृतिर् या मयाख्याता व्यक्ताव्यक्तस्वरूपिणी
तोच विष्णू, हे सर्व जग त्याच्याच रूपात आहे; त्याच्याकडून पुन्हा परत येणे नाही. मी सांगितलेली प्रकृती ही व्यक्त आणि अव्यक्त अशा दोन्ही रूपांत आहे.
पुरुषश् चाप्य् उभाव् एतौ लीयेते परमात्मनि परमात्मा च सर्वेषाम् आधारः परमेश्वरः
प्रकृती आणि पुरुष हे दोघेही परात्म्यात विलीन होतात; तो परात्मा सर्वांचा आधार आहे, तोच परमेश्वर आहे.
विष्णुनाम्ना स वेदेषु वेदान्तेषु च गीयते प्रवृत्तं च निवृत्तं च द्विविधं कर्म वैदिकम्
तोच वेदांत आणि वेदांतात 'विष्णू' या नावाने गायलं जातो; वेदातील कर्मेही दोन प्रकारची असतात—एक प्रवृत्तीची आणि दुसरी निवृत्तीची.