कृत्वा तु पापानि नरो महान्ति तस्मिन् प्रविष्टः शुचिर् अप्रमादी यदा तु मां चिन्तयते स शुद्धः प्रयाति मोक्षं भगवत्प्रसादात्
कोणत्याही मोठ्या पापी माणसानेही, जर तो इथे शुद्ध आणि सावध राहून माझे स्मरण केले, तर तो शुद्ध होतो आणि भगवंताच्या कृपेने त्याला मुक्ती मिळते.
भूत्वा तस्मिन् रुद्रपिशाचसंज्ञो योन्यन्तरे दुःखम् उपाश्नुते ऽसौ विमुक्तपापो बहुवर्षपूगैर् उत्पत्तिम् आयास्यति विप्रगेहे
इथे रुद्रपिशाच्च म्हणून ओळखला गेलेला, दुसऱ्या गर्भात जन्म घेऊन दुःख भोगतो, पण असंख्य वर्षांनी पापमुक्त झाल्यावर, तो ब्राह्मणाच्या घरी जन्म घेतो.
शुचिर् यतात्मास्य ततो ऽन्तकाले रुद्रो हितं तारकम् अस्य कीर्तयेत् इत्य् एवम् उक्त्वा द्विजवर्य नारदं गतो ऽस्मि दुग्धार्णवम् आत्मगेहम्
जर तो शुद्ध आणि संयमी असेल, तर शेवटी रुद्र त्याच्यासाठी कल्याणकारी तारक मंत्र उच्चारतो. असे सांगून, मी श्रेष्ठ नारद ऋषीकडे बोलून, माझ्या दूधाच्या समुद्रातील निवासस्थानी गेलो.
स चापि विप्रस् त्रिदिवं चचार गन्धर्वराजेन समर्च्यमानः एतत् तवोक्तं ननु बोधनाय माया मदीया नहि शक्यते सा
आणि तो विप्र, गंधर्वराजाच्या सन्मानाने, स्वर्गात गेला. हे सर्व मी तुला समजावण्यासाठी सांगितले, पण माझी माया कुणालाही समजत नाही.
ज्ञातुं भवान् इच्छति चेत् ततो ऽद्य एवं विशस्वाप्सु च वेत्सि येन एवं द्विजातिर् हरिणा प्रबोधितो भाव्यर्थयोगान् निममज्ज तोये
जर तुला हे जाणून घ्यायचं असेल, तर आजच पाण्यात उतर. मग तुला कळेल की त्या द्विजाला हरिने कशा प्रकारे जागृत केलं आणि भविष्यातील हेतूंच्या योगाने तो पाण्यात कसा बुडाला.
कोकामुखे तात ततो हि कन्या चाण्डालवेश्मन्य् अभवद् द्विजः सः रूपान्विता शीलगुणोपपन्ना अवाप सा यौवनम् आससाद
मग, प्रिय, कोका नदीच्या तोंडाजवळ एका चांडाळाच्या घरी एक कन्या जन्माला आली. ती द्विज सुंदर आणि उत्तम स्वभावाची होती. ती वयात आली.
चाण्डालपुत्रेण सुबाहुनापि विवाहिता रूपविवर्जितेन पतिर् न तस्या हि मतो बभूव सा तस्य चैवाभिमता बभूव
तीला चांडाळाच्या मुलाशी लग्न लावून दिलं, तो बळकट होता पण त्याच्यात सौंदर्य नव्हतं. तिच्या मनाला तो नवरा आवडला नाही, पण ती त्याला आवडू लागली.
पुत्रद्वयं नेत्रहीनं बभूव कन्या च पश्चाद् बधिरा तथान्या पतिर् दरिद्रस् त्व् अथ सापि मुग्धा नदीगता रोदिति तत्र नित्यम्
तिच्या दोन मुलगे झाले, ते दोघेही आंधळे होते. नंतर एक मुलगी झाली, ती बहिरी होती. तिचा नवरा गरीब होता. ती निरागस स्त्री नदीकाठी जाऊन नेहमी रडत बसायची.
गता कदाचित् कलशं गृहीत्वा सान्तर् जलं स्नातुम् अथ प्रविष्टा यावद् द्विजो ऽसौ पुनर् एव तावज् जातः क्रियायोगरतः सुशीलः
एकदा तिने पाण्याने भरलेला कलश घेतला आणि स्नानासाठी नदीत गेली. तेव्हा तो द्विज पुन्हा जन्माला आला, आणि तो विधी-धर्मात रमणारा, चांगल्या स्वभावाचा झाला.
तस्याः स भर्ताथ चिरंगतेति द्रष्टुं जगामाथ नदीं सुपुण्याम् ददर्श कुम्भं न च तां तटस्थां ततो ऽतिदुःखात् प्ररुरोद नादयन्
तिचा नवरा, बऱ्याच दिवसांनी, तिला पाहायला त्या पुण्यवान नदीकाठी गेला. त्याला तिथे कलश दिसला, पण ती तिथे नव्हती. त्यामुळे तो फार दुःखी होऊन मोठ्याने रडू लागला.
ततो ऽन्धयुग्मं बधिरा च कन्या दुःखान्वितासौ समुपाजगाम ते वै रुदन्तं पितरं च दृष्ट्वा दुःखान्विता वै रुरुदुर् भृशार्ताः
मग ते दोन आंधळे मुलगे आणि बहिरी मुलगी, सगळे दुःखाने ग्रासलेले, तिथे आले. त्यांनी वडिलांना रडताना पाहिलं आणि तेही फार दुःखी होऊन मोठ्याने रडू लागले.
ततः स पप्रच्छ नदीतटस्थान् द्विजान् भवद्भिर् यदि योषिद् एका दृष्टा तु तोयार्थम् उपाद्रवन्ती आख्यात ते प्रोचुर् इमां प्रविष्टा
मग त्याने नदीच्या काठावर उभ्या असलेल्या द्विजांना विचारलं, 'इथे पाणी भरण्यासाठी कुठली स्त्री आली होती का? काहीतरी माहिती असेल तर सांगा.' त्यांनी सांगितलं, 'ती इथे आत गेली.'
नदीं न भूयस् तु समुत्ततार एतावद् एवेह समीहितं नः स तद्वचो घोरतरं निशम्य रुरोद शोकाश्रुपरिप्लुताक्षः
ती पुन्हा नदीतून बाहेर आली नाही; आम्हाला एवढंच माहीत आहे. त्यांच्या भीषण शब्दांनी त्याला फार दुःख झालं आणि त्याच्या डोळ्यातून शोकाचे अश्रू वाहू लागले.
तं वै रुदन्तं ससुतं सकन्यं दृष्ट्वाहम् आर्तः सुतरां बभूव आर्तिश् च मे ऽभूद् अथ संस्मृतिश् च चाण्डालयोषाहम् इति क्षितीश
तो आपल्या मुलांसह रडताना पाहून मलाही फार दुःख झालं. माझ्या मनातही वेदना दाटून आल्या आणि मग मला आठवलं, 'मीच ती चांडाळ स्त्री आहे, राजन.'
ततो ऽब्रवं तं नृपते मतङ्गं किमर्थम् आर्तेन हि रुद्यते त्वया तस्या न लाभो भवितातिमौर्ख्याद् आक्रन्दितेनेह वृथा हि किं ते
मग मी त्या मतंगाला म्हटलं, 'राजा, एवढं दुःख करून का रडतोस? तिचं पुन्हा मिळणं शक्य नाही. अती मूर्खपणाने इथे वाया रडण्यात काय अर्थ?'
स माम् उवाचात्मजयुग्मम् अन्धं कन्या चैका बधिरेयं तथैव कथं द्विजाते अधुनार्तम् एतम् आश्वासयिष्ये ऽप्य् अथ पोषयिष्ये
त्यावर तो म्हणाला, 'माझे दोन आंधळे मुलगे आणि एक बहिरी मुलगी आहे. या दुःखात मी त्यांना कसं सावरणार? आणि त्यांचं पालनपोषण कसं करणार?'
इत्य् एवम् उक्त्वा स सुतैश् च सार्धं फूत्कृत्य फूत्कृत्य च रोदिति स्म यथा यथा रोदिति स श्वपाकस् तथा तथा मे ह्य् अभवत् कृतापि
असं म्हणून तो आपल्या मुलांसह मोठ्याने हंबरडा फोडू लागला. जसा तो चांडाळ रडत होता, तसंच मलाही रडू आलं, प्रिय.
ततो ऽहम् आर्तं तु निवार्य तं वै स्ववंशवृत्तान्तम् अथाचचक्षे ततः स दुःखात् सह पुत्रकैः संविवेश कोकामुखम् आर्तरूपः
मग मी त्याला सावरलं आणि माझ्या स्वतःच्या वंशाची गोष्ट सांगितली. त्यानंतर तो फार दुःखी होऊन, आपल्या मुलांसह, कोका नदीच्या तोंडात गेला.
प्रविष्टमात्रे सलिले मतङ्गस् तीर्थप्रभावाच् च विमुक्तपापः विमानम् आरुह्य शशिप्रकाशं ययौ दिवं तात ममोपपश्यतः
मातंग पाण्यात शिरताच, त्या तीर्थाच्या प्रभावाने त्याचं सर्व पाप नष्ट झालं. तो चंद्रासारख्या तेजस्वी विमानावर बसून, माझ्या डोळ्यांसमोरच स्वर्गात गेला, प्रिय.
तस्मिन् प्रविष्टे सलिले मृते च ममार्तिर् आसीद् अतिमोहकर्त्री ततो ऽतिपुण्ये नृपवर्य कोका जले प्रविष्टस् त्रिदिवं गतश् च
तो पाण्यात शिरून मेला, तेव्हा माझं दुःख फारच वाढलं आणि मी गोंधळून गेले. मग, राजन, कोका नदीत प्रवेश करून स्वर्गात गेला.
भूयो ऽभवं वैश्यकुले व्यथार्तो जातिस्मरस् तीर्थवरप्रसादात् ततो ऽतिनिर्विण्णमना गतो ऽहं कोकामुखं संयतवाक्यचित्तः
पुन्हा मी व्यापाऱ्याच्या घरी जन्म घेतला, दुःखी आणि पूर्वजन्म आठवणीत राहिलो, त्या श्रेष्ठ तीर्थाच्या कृपेने. मग मनाला फारच वैतागून, मी कोका नदीच्या तोंडावर गेलो, बोलणं आणि मन आवरलं.
व्रतं समास्थाय कलेवरं स्वं संशोषयित्वा दिवम् आरुरोह तस्माच् च्युतस् त्वद्भवने च जातो जातिस्मरस् तात हरिप्रसादात्
मी एक व्रत धरलं आणि शरीर क्षीण करून स्वर्गात गेलो. तिथून खाली पडलो आणि तुझ्या घरी जन्म घेतला, प्रिय, पूर्वजन्म आठवतच, हरिच्या कृपेने.
सो ऽहं समाराध्य मुरारिदेवं कोकामुखे त्यक्तशुभाशुभेच्छः इत्य् एवम् उक्त्वा पितरं प्रणम्य गत्वा च कोकामुखम् अग्रतीर्थम्
मी मुरारि या देवतेची कोकामुख या पवित्र स्थळी भक्तीपूर्वक पूजा केली. चांगल्या-वाईटाची इच्छा सोडून, वडिलांना नमस्कार केला आणि मग कोकामुख या श्रेष्ठ तीर्थस्थळी गेलो.
इत्थं स कामदमनः सहपुत्रपौत्रः कोकामुखे तीर्थवरे सुपुण्ये त्यक्त्वा तनुं दोषमयीं ततस् तु गतो दिवं सूर्यसमैर् विमानैः
अशा प्रकारे, इच्छांना आवर घालून, मुला-नातवांसह कोकामुख या उत्तम आणि पुण्यवान तीर्थस्थळी, दोषांनी भरलेले शरीर सोडले आणि सूर्यासारख्या दिव्य विमानांतून स्वर्गात गेला.
एवं मयोक्ता परमेश्वरस्य माया सुराणाम् अपि दुर्विचिन्त्या स्वप्नेन्द्रजालप्रतिमा मुरारेर् यया जगन् मोहम् उपैति विप्राः
मी या परमेश्वराच्या मायेबद्दल सांगितले, जी देवतांनाही समजणे कठीण आहे. ती स्वप्नासारखी किंवा जादूसारखी भासते, जिच्यामुळे हे जग मोहात पडते, हे ब्राह्मणहो.
अस्माभिस् तु श्रुतं व्यास यत् त्वया समुदाहृतम् प्रादुर्भावाश्रितं पुण्यं माया विष्णोश् च दुर्विदा
हे व्यास, तू आम्हाला विष्णूच्या पुण्य प्रादुर्भावांची आणि समजायला कठीण अशा मायेबद्दल सांगितलेले ऐकले.
श्रोतुम् इच्छामहे त्वत्तो यथावद् उपसंहृतिम् महाप्रलयसंज्ञां च कल्पान्ते च महामुने
हे महर्षी, आम्हाला तुझ्याकडून योग्य रीतीने संहार आणि कल्पाच्या शेवटी होणाऱ्या महाप्रलयाबद्दल ऐकायचे आहे.
श्रूयतां भो मुनिश्रेष्ठा यथावद् अनुसंहृतिः कल्पान्ते प्राकृते चैव प्रलये जायते यथा
हे श्रेष्ठ मुनी, कल्पाच्या शेवटी आणि नैसर्गिक प्रलयात संहार कसा होतो, ते नीट ऐका.
अहोरात्रं पितॄणां तु मासो ऽब्दं त्रिदिवौकसाम् चतुर्युगसहस्रे तु ब्रह्मणो ऽहर् द्विजोत्तमाः
पितरांचा एक दिवस-रात्र म्हणजे एक महिना, देवतांसाठी एक वर्ष असते. आणि ब्रह्मदेवांचा एक दिवस म्हणजे चार युगांच्या हजार आवर्तने, हे श्रेष्ठ द्विजांनो.
कृतं त्रेता द्वापरं च कलिश् चेति चतुर्युगम् दैवैर् वर्षसहस्रैस् तु तद् द्वादशाभिर् उच्यते
कृत, त्रेता, द्वापर आणि कलियुग ही चार युगे आहेत. प्रत्येकी बारा हजार दिव्य वर्षे असतात, असे सांगितले जाते.