तदा सुशीला प्रविवेश वेगाद् धा पुत्र हा पुत्र इति ब्रुवाणा तदा पुनः सा मुनिर् नारदो ऽभूत् स चापि वह्निः स्फटिकामलाभः
तेव्हा सुशीला 'अरे मुला! अरे मुला!' असे ओरडत वेगाने अग्नीत शिरली. त्याच वेळी, महर्षी नारद तिथे प्रकट झाले आणि तो अग्नी स्फटिकासारखा निर्मळ दिसू लागला.
कस् ते तु पुत्रो वद मे महर्षे मृतं च कं शोचसि नष्टबुद्धिः व्रीडान्वितो ऽभूद् अथ नारदो ऽसौ ततो ऽहम् एनं पुनर् एव चाह
महार्षे, तुझे पुत्र कोण आहेत, मला सांग. कोणाच्या मृत्यूमुळे तू इतका शोक करत आहेस, की तुझे भान हरपले आहे? हे विचारल्यावर नारद लाजले, आणि मी पुन्हा त्यांना विचारले.
इतीदृशा नारद कष्टरूपा माया मदीया कमलासनाद्यैः शक्या न वेत्तुं समहेन्द्ररुद्रैः कथं भवान् वेत्स्यति दुर्विभाव्याम्
नारदा, माझी ही मायाजाल इतकी कठीण आहे की, कमलासन आणि इंद्र-रुद्रांसारखेही याचा अर्थ लावू शकत नाहीत. मग तू हे कसे समजशील, जे समजायला फारच कठीण आहे?
स वाक्यम् आकर्ण्य महामहर्षिर् उवाच भक्तिं मम देहि विष्णो प्राप्ते ऽथ काले स्मरणं तथैव सदा च संदर्शनम् ईश ते ऽस्तु
ही वचने ऐकून महर्षी म्हणाले, 'हे विष्णू, मला तुझी भक्ती दे. मृत्यूसमयी तुझे स्मरण व्हावे आणि नेहमी तुझे दर्शन मिळावे, अशी कृपा कर.'
यत्राहम् आर्तश् चितिम् अद्य रूढस् तत् तीर्थम् अस्त्व् अच्युतपापहन्त्रा अधिष्ठितं केशव नित्यम् एव त्वया सहासं कमलोद्भवेन
आज मी दुःखाने या चितेवर चढलो, ते ठिकाण तुझ्या आणि कमलोत्पन्नाच्या उपस्थितीने नेहमी पवित्र तीर्थस्थान राहो, हे केशवा, पापांचा नाश करणारा.
ततो मयोक्तो द्विज नारदो ऽसौ तीर्थं सितोदे हि चितिस् तवास्तु स्थास्याम्य् अहं चात्र सदैव विष्णुर् महेश्वरः स्थास्यति चोत्तरेण
मग मी नारद ऋषींना सांगितले, 'हे सित्वेती नावाचे तीर्थ तुझेच राहो. मी इथे सदैव राहीन आणि विष्णू व महेश्वरही उत्तरेला येथे वास करतील.'
यदा विरञ्चेर् वदनं त्रिनेत्रः स च्छेत्स्यतेयं च ममोग्रवाचम् तदा कपालस्य तु मोचनाय समेष्यते तीर्थम् इदं त्वदीयम्
जेव्हा त्रिनेत्रधारी विरंचीचे शिर कापेल आणि माझ्या कठोर वचनांची पूर्तता होईल, तेव्हा कपाळमुक्तीसाठी हेच तुझे पवित्र तीर्थ प्रकट होईल.
स्नातस्य तीर्थे त्रिपुरान्तकस्य पतिष्यते भूमितले कपालम् ततस् तु तीर्थेति कपालमोचनं ख्यातं पृथिव्यां च भविष्यते तत्
जो कोणी त्रिपुरांतकाच्या तीर्थात स्नान करेल, त्याचे कपाळ पृथ्वीवर पडेल. म्हणून हे स्थान 'कपाळमोचन' म्हणून पृथ्वीवर प्रसिद्ध होईल.
तदा प्रभृत्य् अम्बुदवाहनो ऽसौ न मोक्ष्यते तीर्थवरं सुपुण्यम् न चैव तस्मिन् द्विज संप्रचक्षते तत् क्षेत्रम् उग्रं त्व् अथ ब्रह्मवध्या
त्या वेळेपासून जलवाहक गंगा हे श्रेष्ठ, पुण्यवान तीर्थ कधीही सोडणार नाही. आणि, हे द्विज, कोणीही त्या स्थळाला आता भयंकर म्हणणार नाही, कारण इथेच ब्रह्महत्या क्षमिली जाते.
यदा न मोक्षत्य् अमरारिहन्ता तत् क्षेत्रमुख्यं महद् आप्तपुण्यम् तदा विमुक्तेति सुरै रहस्यं तीर्थं स्तुतं पुण्यदम् अव्ययाख्यम्
जेव्हा अमरारिंचा वध करणारा मुक्त होत नाही, तेव्हा हे तीर्थक्षेत्र, मोठ्या पुण्याचे, 'विमुक्त' म्हणून देवांनी गुप्त, पुण्यदायक आणि अविनाशी असे गौरविले जाईल.
कृत्वा तु पापानि नरो महान्ति तस्मिन् प्रविष्टः शुचिर् अप्रमादी यदा तु मां चिन्तयते स शुद्धः प्रयाति मोक्षं भगवत्प्रसादात्
कोणत्याही मोठ्या पापी माणसानेही, जर तो इथे शुद्ध आणि सावध राहून माझे स्मरण केले, तर तो शुद्ध होतो आणि भगवंताच्या कृपेने त्याला मुक्ती मिळते.
भूत्वा तस्मिन् रुद्रपिशाचसंज्ञो योन्यन्तरे दुःखम् उपाश्नुते ऽसौ विमुक्तपापो बहुवर्षपूगैर् उत्पत्तिम् आयास्यति विप्रगेहे
इथे रुद्रपिशाच्च म्हणून ओळखला गेलेला, दुसऱ्या गर्भात जन्म घेऊन दुःख भोगतो, पण असंख्य वर्षांनी पापमुक्त झाल्यावर, तो ब्राह्मणाच्या घरी जन्म घेतो.
शुचिर् यतात्मास्य ततो ऽन्तकाले रुद्रो हितं तारकम् अस्य कीर्तयेत् इत्य् एवम् उक्त्वा द्विजवर्य नारदं गतो ऽस्मि दुग्धार्णवम् आत्मगेहम्
जर तो शुद्ध आणि संयमी असेल, तर शेवटी रुद्र त्याच्यासाठी कल्याणकारी तारक मंत्र उच्चारतो. असे सांगून, मी श्रेष्ठ नारद ऋषीकडे बोलून, माझ्या दूधाच्या समुद्रातील निवासस्थानी गेलो.
स चापि विप्रस् त्रिदिवं चचार गन्धर्वराजेन समर्च्यमानः एतत् तवोक्तं ननु बोधनाय माया मदीया नहि शक्यते सा
आणि तो विप्र, गंधर्वराजाच्या सन्मानाने, स्वर्गात गेला. हे सर्व मी तुला समजावण्यासाठी सांगितले, पण माझी माया कुणालाही समजत नाही.
ज्ञातुं भवान् इच्छति चेत् ततो ऽद्य एवं विशस्वाप्सु च वेत्सि येन एवं द्विजातिर् हरिणा प्रबोधितो भाव्यर्थयोगान् निममज्ज तोये
जर तुला हे जाणून घ्यायचं असेल, तर आजच पाण्यात उतर. मग तुला कळेल की त्या द्विजाला हरिने कशा प्रकारे जागृत केलं आणि भविष्यातील हेतूंच्या योगाने तो पाण्यात कसा बुडाला.
कोकामुखे तात ततो हि कन्या चाण्डालवेश्मन्य् अभवद् द्विजः सः रूपान्विता शीलगुणोपपन्ना अवाप सा यौवनम् आससाद
मग, प्रिय, कोका नदीच्या तोंडाजवळ एका चांडाळाच्या घरी एक कन्या जन्माला आली. ती द्विज सुंदर आणि उत्तम स्वभावाची होती. ती वयात आली.
चाण्डालपुत्रेण सुबाहुनापि विवाहिता रूपविवर्जितेन पतिर् न तस्या हि मतो बभूव सा तस्य चैवाभिमता बभूव
तीला चांडाळाच्या मुलाशी लग्न लावून दिलं, तो बळकट होता पण त्याच्यात सौंदर्य नव्हतं. तिच्या मनाला तो नवरा आवडला नाही, पण ती त्याला आवडू लागली.
पुत्रद्वयं नेत्रहीनं बभूव कन्या च पश्चाद् बधिरा तथान्या पतिर् दरिद्रस् त्व् अथ सापि मुग्धा नदीगता रोदिति तत्र नित्यम्
तिच्या दोन मुलगे झाले, ते दोघेही आंधळे होते. नंतर एक मुलगी झाली, ती बहिरी होती. तिचा नवरा गरीब होता. ती निरागस स्त्री नदीकाठी जाऊन नेहमी रडत बसायची.
गता कदाचित् कलशं गृहीत्वा सान्तर् जलं स्नातुम् अथ प्रविष्टा यावद् द्विजो ऽसौ पुनर् एव तावज् जातः क्रियायोगरतः सुशीलः
एकदा तिने पाण्याने भरलेला कलश घेतला आणि स्नानासाठी नदीत गेली. तेव्हा तो द्विज पुन्हा जन्माला आला, आणि तो विधी-धर्मात रमणारा, चांगल्या स्वभावाचा झाला.
तस्याः स भर्ताथ चिरंगतेति द्रष्टुं जगामाथ नदीं सुपुण्याम् ददर्श कुम्भं न च तां तटस्थां ततो ऽतिदुःखात् प्ररुरोद नादयन्
तिचा नवरा, बऱ्याच दिवसांनी, तिला पाहायला त्या पुण्यवान नदीकाठी गेला. त्याला तिथे कलश दिसला, पण ती तिथे नव्हती. त्यामुळे तो फार दुःखी होऊन मोठ्याने रडू लागला.
ततो ऽन्धयुग्मं बधिरा च कन्या दुःखान्वितासौ समुपाजगाम ते वै रुदन्तं पितरं च दृष्ट्वा दुःखान्विता वै रुरुदुर् भृशार्ताः
मग ते दोन आंधळे मुलगे आणि बहिरी मुलगी, सगळे दुःखाने ग्रासलेले, तिथे आले. त्यांनी वडिलांना रडताना पाहिलं आणि तेही फार दुःखी होऊन मोठ्याने रडू लागले.
ततः स पप्रच्छ नदीतटस्थान् द्विजान् भवद्भिर् यदि योषिद् एका दृष्टा तु तोयार्थम् उपाद्रवन्ती आख्यात ते प्रोचुर् इमां प्रविष्टा
मग त्याने नदीच्या काठावर उभ्या असलेल्या द्विजांना विचारलं, 'इथे पाणी भरण्यासाठी कुठली स्त्री आली होती का? काहीतरी माहिती असेल तर सांगा.' त्यांनी सांगितलं, 'ती इथे आत गेली.'
नदीं न भूयस् तु समुत्ततार एतावद् एवेह समीहितं नः स तद्वचो घोरतरं निशम्य रुरोद शोकाश्रुपरिप्लुताक्षः
ती पुन्हा नदीतून बाहेर आली नाही; आम्हाला एवढंच माहीत आहे. त्यांच्या भीषण शब्दांनी त्याला फार दुःख झालं आणि त्याच्या डोळ्यातून शोकाचे अश्रू वाहू लागले.
तं वै रुदन्तं ससुतं सकन्यं दृष्ट्वाहम् आर्तः सुतरां बभूव आर्तिश् च मे ऽभूद् अथ संस्मृतिश् च चाण्डालयोषाहम् इति क्षितीश
तो आपल्या मुलांसह रडताना पाहून मलाही फार दुःख झालं. माझ्या मनातही वेदना दाटून आल्या आणि मग मला आठवलं, 'मीच ती चांडाळ स्त्री आहे, राजन.'
ततो ऽब्रवं तं नृपते मतङ्गं किमर्थम् आर्तेन हि रुद्यते त्वया तस्या न लाभो भवितातिमौर्ख्याद् आक्रन्दितेनेह वृथा हि किं ते
मग मी त्या मतंगाला म्हटलं, 'राजा, एवढं दुःख करून का रडतोस? तिचं पुन्हा मिळणं शक्य नाही. अती मूर्खपणाने इथे वाया रडण्यात काय अर्थ?'
स माम् उवाचात्मजयुग्मम् अन्धं कन्या चैका बधिरेयं तथैव कथं द्विजाते अधुनार्तम् एतम् आश्वासयिष्ये ऽप्य् अथ पोषयिष्ये
त्यावर तो म्हणाला, 'माझे दोन आंधळे मुलगे आणि एक बहिरी मुलगी आहे. या दुःखात मी त्यांना कसं सावरणार? आणि त्यांचं पालनपोषण कसं करणार?'
इत्य् एवम् उक्त्वा स सुतैश् च सार्धं फूत्कृत्य फूत्कृत्य च रोदिति स्म यथा यथा रोदिति स श्वपाकस् तथा तथा मे ह्य् अभवत् कृतापि
असं म्हणून तो आपल्या मुलांसह मोठ्याने हंबरडा फोडू लागला. जसा तो चांडाळ रडत होता, तसंच मलाही रडू आलं, प्रिय.
ततो ऽहम् आर्तं तु निवार्य तं वै स्ववंशवृत्तान्तम् अथाचचक्षे ततः स दुःखात् सह पुत्रकैः संविवेश कोकामुखम् आर्तरूपः
मग मी त्याला सावरलं आणि माझ्या स्वतःच्या वंशाची गोष्ट सांगितली. त्यानंतर तो फार दुःखी होऊन, आपल्या मुलांसह, कोका नदीच्या तोंडात गेला.
प्रविष्टमात्रे सलिले मतङ्गस् तीर्थप्रभावाच् च विमुक्तपापः विमानम् आरुह्य शशिप्रकाशं ययौ दिवं तात ममोपपश्यतः
मातंग पाण्यात शिरताच, त्या तीर्थाच्या प्रभावाने त्याचं सर्व पाप नष्ट झालं. तो चंद्रासारख्या तेजस्वी विमानावर बसून, माझ्या डोळ्यांसमोरच स्वर्गात गेला, प्रिय.
तस्मिन् प्रविष्टे सलिले मृते च ममार्तिर् आसीद् अतिमोहकर्त्री ततो ऽतिपुण्ये नृपवर्य कोका जले प्रविष्टस् त्रिदिवं गतश् च
तो पाण्यात शिरून मेला, तेव्हा माझं दुःख फारच वाढलं आणि मी गोंधळून गेले. मग, राजन, कोका नदीत प्रवेश करून स्वर्गात गेला.