प्राग् आसीन् नृपतिः श्रीमान् आग्नीध्र इति विश्रुतः नगरे कामदमनस् तस्याथ तनयः शुचिः
पूर्वी कामदमन या नगरीत अग्नीध्र नावाचा एक प्रसिद्ध आणि श्रीमंत राजा होता. त्याला एक शुद्धस्वभावाचा मुलगा होता.
धर्मारामः क्षमाशीलः पितृशुश्रूषणे रतः प्रजानुरञ्जको दक्षः श्रुतिशास्त्रकृतश्रमः
तो धर्मात रमणारा, संयमी, वडिलांची सेवा करणारा, प्रजेला आनंद देणारा, आणि वेद-शास्त्रांचा अभ्यास करणारा होता.
पितास्य त्व् अकरोद् यत्नं विवाहाय न चैच्छत तं पिता प्राह किम् इति नेच्छसे दारसंग्रहम्
त्याच्या वडिलांनी त्याच्या विवाहासाठी प्रयत्न केले, पण त्याला लग्न करायचे नव्हते. वडिलांनी विचारले, 'तुला पत्नी का नको आहे?'
सर्वम् एतत् सुखार्थं हि वाञ्छन्ति मनुजाः किल सुखमूला हि दाराश् च तस्मात् तं त्वं समाचर
खरं तर, सर्व लोक सुखासाठीच हे सर्व इच्छितात; पत्नी हे सुखाचे मूळ आहे, म्हणून तू हे कर.
स पितुर् वचनं श्रुत्वा तूष्णीम् आस्ते च गौरवात् मुहुर् मुहुस् तं च पिता चोदयाम् आस भो द्विजाः
वडिलांचे शब्द ऐकून, तो आदराने गप्प बसला; पुन्हा पुन्हा वडील त्याला समजावत होते, हे ब्राह्मणहो.
अथासौ पितरं प्राह तात नामानुरूपता मया समाश्रिता व्यक्ता वैष्णवी परिपालिनी
मग त्याने वडिलांना सांगितले: 'बाबा, मी वैष्णवांना शोभेल असे नाव आणि वर्तन स्वीकारले आहे, जे स्पष्टपणे रक्षण करणारे आहे.'
तं पिता प्राह संगम्य नैष धर्मो ऽस्ति पुत्रक न विधारयितव्या स्यात् पुरुषेण विपश्चिता
वडील त्याच्याजवळ जाऊन म्हणाले: 'बाळा, हे योग्य नाही; सुज्ञ पुरुषाने हे पाळू नये.'
कुरु मद्वचनं पुत्र प्रभुर् अस्मि पिता तव मा निमज्ज कुलं मह्यं नरके संततिक्षयात्
माझे ऐक, मुला, मी तुझा वडील आणि स्वामी आहे; संतती संपल्यामुळे माझ्या कुळाला नरकात नेऊ नकोस.
स हि तं पितुर् आदेशं श्रुत्वा प्राह सुतो वशी प्रीतः संस्मृत्य पौराणीं संसारस्य विचित्रताम्
त्याने वडिलांचा आदेश ऐकून, आनंदाने आणि नम्रपणे, मनात जुन्या कथा आणि या जगाच्या रंगीबेरंगी स्वरूपाची आठवण काढत, उत्तर दिलं.
शृणु तात वचो मह्यं तत्त्ववाक्यं सहेतुकम् नामानुरूपं कर्तव्यं सत्यं भवति पार्थिव
बाबा, माझं बोलणं ऐका—हे खरं आणि विचारपूर्वक सांगतो. ज्याचं नाव जसं आहे, तसं वागणं योग्यच असतं; हेच खरं आहे, राजन.
मया जन्मसहस्राणि जरामृत्युशतानि च प्राप्तानि दारसंयोगवियोगानि च सर्वशः
मी हजारो जन्म घेतले, शेकडो वेळा म्हातारपण आणि मृत्यू अनुभवले, आणि पत्नीशी मिळणं-विरह अशा सगळ्या गोष्टी वारंवार घडल्या.
तृणगुल्मलतावल्लीसरीसृपमृगद्विजाः पशुस्त्रीपुरुषाद्यानि प्राप्तानि शतशो मया
गवत, झुडुपं, वेलीं, सरपटणारे प्राणी, जनावरं, पक्षी, पशू, स्त्रिया, पुरुष—अशा असंख्य रूपांत मी जन्म घेतला.
गणकिंनरगन्धर्वविद्याधरमहोरगाः यक्षगुह्यकरक्षांसि दानवाप्सरसः सुराः
गण, किन्नर, गंधर्व, विद्याधर, मोठे सर्प, यक्ष, गुह्यक, राक्षस, दानव, अप्सरा आणि देव—अशा अनेक जन्मांत मी होतो.
नदीश्वरसहस्रं च प्राप्तं तात पुनः पुनः सृष्टस् तु बहुशः सृष्टौ संहारे चापि संहृतः
नदींचे हजारो अधिपतीपण मी वारंवार मिळवले, बाबा. सृष्टीच्या वेळी पुन्हा पुन्हा निर्माण झालो आणि संहाराच्या वेळी नष्टही झालो.
दारसंयोगयुक्तस्य तातेदृङ् मे विडम्बना इतस् तृतीये यद् वृत्तं मम जन्मनि तच् छृणु कथयामि समासेन तीर्थमाहात्म्यसंभवम्
लग्न झालेल्याच्या आयुष्यात अशीच थट्टा होते, बाबा. आता माझ्या तिसऱ्या जन्मात काय घडलं ते ऐका; मी थोडक्यात सांगतो, त्या तीर्थाचं महात्म्य कसं निर्माण झालं.
अतीत्य जन्मानि बहूनि तात नृदेवगन्धर्वमहोरगाणाम् विद्याधराणां खगकिंनराणां जातो हि वंशे सुतपा महर्षिः
माणूस, देव, गंधर्व, मोठे सर्प, विद्याधर, पक्षी, किन्नर—अशा अनेक जन्मांनंतर मी सुतपा या महर्षींच्या कुळात जन्म घेतला.
ततो महाभूद् अचला हि भक्तिर् जनार्दने लोकपतौ मधुघ्ने व्रतोपवासैर् विविधैश् च भक्त्या संतोषितश् चक्रगदास्त्रधारी
मग माझ्या मनात जनार्दन, जगाचा स्वामी, मधूचा वध करणारा याच्याविषयी अढळ भक्ती निर्माण झाली. मी विविध व्रत आणि उपवासांनी, भक्तीने, चक्र-गदा धारण करणाऱ्या त्याला प्रसन्न केलं.
तुष्टो ऽभ्यगात् पक्षिपतिं महात्मा विष्णुः समारुह्य वरप्रदो मे प्राहोच्चशब्दं व्रियतां द्विजाते वरो हि यं वाञ्छसि तं प्रदास्ये
तो महान आत्मा, वर देणारा विष्णू, पक्षीराजावर बसून आला आणि मोठ्या आवाजात म्हणाला—‘द्विजा, तुला जो वर हवा तो माग; मी तो नक्की देईन.’
ततो ऽहम् ऊचे हरिम् ईशितारं तुष्टो ऽसि चेत् केशव तद् वृणोमि या सा त्वदीया परमा हि माया तां वेत्तुम् इच्छामि जनार्दनो ऽहम्
मग मी त्या ईश्वराला म्हणालो—‘केशवा, जर तुम्ही प्रसन्न असाल तर मी तुमची ती श्रेष्ठ माया जाणून घ्यायचा वर मागतो; जनार्दना, मला ती समजून घ्यायची आहे.’
अथाब्रवीन् मे मधुकैटभारिः किं ते तया ब्रह्मन् मायया वै धर्मार्थकामानि ददानि तुभ्यं पुत्राणि मुख्यानि निरामयत्वम्
मग मधु-कैटभाचा वध करणाऱ्या त्याने मला विचारलं—‘ब्रह्मन्, तुला त्या मायेनं काय करायचं आहे? मी तुला धर्म, अर्थ, काम, उत्तम पुत्र आणि आजारमुक्ती देतो.’
ततो मुरारिं पुनर् उक्तवान् अहं भूयो ऽर्थधर्मार्थजिगीषितैव यत् माया तवेमाम् इह वेत्तुम् इच्छे ममाद्य तां दर्शय पुष्कराक्ष
मग मी पुन्हा मुरारीला म्हणालो—‘माझी इच्छा फक्त तुझी ती माया जाणून घेण्याची आहे, जी धन आणि धर्मासाठी धडपडते. आज ती मला दाखवा, कमलनयन.’
पूर्वं सुरर्षिर् द्विज नारदाख्यो ब्रह्मात्मजो ऽभून् मम भक्तियुक्तः तेनापि पूर्वं भवता यथैव संतोषितो भक्तिमता हि तद्वत्
पूर्वी, द्विजा, ब्रह्माचा पुत्र नारद नावाचा दिव्य ऋषी माझा भक्त होता. त्यानेही, जशी तू भक्ती केलीस तशीच, मला भक्तीने प्रसन्न केलं.
वरं च दत्तं गतवान् अहं च स चापि वव्रे वरम् एतद् एव निवारितो माम् अतिमूढभावाद् भवान् यथैवं वृतवान् वरं च
मी त्याला वर दिला आणि तो निघून गेला; त्यानेही हाच वर मागितला. मी त्याला फारच मोह झाला म्हणून थांबवलं, जसं तू मागितलंस तसाच वर त्याला दिला.
ततो मयोक्तो ऽम्भसि नारद त्वं मायां हि मे वेत्स्यसि संनिमग्नः ततो निमग्नो ऽम्भसि नारदो ऽसौ कन्या बभौ काशिपतेः सुशीला
मग मी म्हटलं—‘नारदा, तू माझी माया पाण्यात बुडून जाणून घेशील.’ मग नारद पाण्यात बुडाला आणि काशीपतीची सुंदर कन्या म्हणून प्रकट झाला.
तां यौवनाढ्याम् अथ चारुधर्मिणे विदर्भराज्ञस् तनयाय वै ददौ स्वधर्मणे सो ऽपि तया समेतः सिषेव कामान् अतुलान् महर्षिः
ती तरुण, गुणी मुलगी विदर्भराजाच्या धर्मनिष्ठ मुलाला दिली गेली. त्या दोघांनी एकत्र येऊन, त्या महर्षींनी अपूर्व सुखांचा अनुभव घेतला.
स्वर्गे गते ऽसौ पितरि प्रतापवान् राज्यं क्रमायातम् अवाप्य हृष्टः विदर्भराष्ट्रं परिपालयानः पुत्रैः सपौत्रैर् बहुभिर् वृतो ऽभूत्
वडील स्वर्गवासी झाल्यावर, तो पराक्रमी मुलगा योग्य वेळी राज्यावर आला आणि आनंदी झाला. त्याने विदर्भ देश उत्तमपणे सांभाळला आणि अनेक मुलं, नातवंडं यांच्यात वेढला गेला.
अथाभवद् भूमिपतेः सुधर्मणः काशीश्वरेणाथ समं सुयुद्धम् तत्र क्षयं प्राप्य सपुत्रपौत्रं विदर्भराट् काशिपतिश् च युद्धे
नंतर पृथ्वीच्या राजाचा आणि काशीच्या राजाचा एक मोठा, न्याय्य युद्ध झाले. त्या लढाईत विदर्भाचा राजा आणि काशीचा राजा, त्यांचे पुत्र आणि नातवांसह, पूर्णपणे नष्ट झाले.
ततः सुशीला पितरं सपुत्रं ज्ञात्वा पतिं चापि सपुत्रपौत्रम् पुराद् विनिःसृत्य रणावनिं गता दृष्ट्वा सुशीला कदनं महान्तम्
त्यानंतर सुशीला, वडील आणि त्यांचे पुत्र तसेच पती आणि त्यांचे पुत्र-नातवांचा मृत्यू झाल्याचे समजून, ती नगरातून बाहेर पडली आणि रणभूमीवर गेली. तिथे मोठा संहार पाहून सुशीला अत्यंत व्याकुळ झाली.
भर्तुर् बले तत्र पितुर् बले च दुःखान्विता सा सुचिरं विलप्य जगाम सा मातरम् आर्तरूपा भ्रातॄन् सुतान् भ्रातृसुतान् सपौत्रान्
पतीच्या आणि वडिलांच्या सैन्यात सुशीला दुःखाने भरून गेली. बराच वेळ रडून, ती दुःखी अवस्थेत आईकडे, भावांकडे, मुलांकडे, भाचांकडे आणि नातवांकडे गेली.
भर्तारम् एषा पितरं च गृह्य महाश्मशाने च महाचितिं सा कृत्वा हुताशं प्रददौ स्वयं च यदा समिद्धो हुतभुग् बभूव
तिने पती आणि वडिलांना घेऊन मोठ्या स्मशानभूमीत मोठी चिता तयार केली आणि त्यांना अग्नीत अर्पण केले. नंतर अग्नी प्रज्वलित झाल्यावर ती स्वतःही त्या ज्वाळेत उतरली.