तं व्रजन्तं पथि नरः प्राह भद्र क्व गच्छसि स तथाकथयत् सर्वं सो ऽप्य् एनं पुनर् अब्रवीत्
तो रस्त्याने चालत असताना, एक माणूस त्याला म्हणाला, 'भद्र, कुठे चाललास?' त्याने सर्व काही सांगितले, आणि त्या माणसाने पुन्हा त्याला विचारले.
धर्मार्थकाममोक्षाणां शरीरं साधनं यतः महता तु प्रयत्नेन शरीरं पालयेद् बुधः
धर्म, संपत्ती, काम आणि मोक्ष मिळवण्यासाठी शरीर हे साधन आहे, म्हणून ज्ञानी माणसाने मोठ्या प्रयत्नाने शरीराची काळजी घ्यावी.
जीवधर्मार्थसुखं नरस् तथाप्नोति मोक्षगतिम् अग्र्याम् जीवन् कीर्तिम् उपैति च भवति मृतस्य का कथा लोके
माणूस जिवंत असताना धर्म, संपत्ती, सुख आणि श्रेष्ठ मोक्ष मिळवतो; जिवंत असताना कीर्ती मिळते, मृत झाल्यावर जगात कोण काय बोलतो?
मातङ्गस् तद् वचः श्रुत्वा प्रत्युवाचाथ हेतुमत्
मातंगाने ती वचने ऐकून कारणासहित उत्तर दिले.
भद्र सत्यं पुरस्कृत्य गच्छामि शपथाः कृताः
भद्र, मी सत्याला पुढे ठेवून जात आहे; मी शपथा घेतल्या आहेत.
तं भूयः प्रत्युवाचाथ किम् एवं मूढधीर् भवान् किं न श्रुतं त्वया साधो मनुना यद् उदीरितम्
त्याने पुन्हा विचारले, 'भवंत इतका मूढ का आहेस? साधो, तुला मनूने सांगितलेलं काही ऐकू आलं नाही का?'
गोस्त्रीद्विजानां परिरक्षणार्थं विवाहकाले सुरतप्रसङ्गे प्राणात्यये सर्वधनापहारे पञ्चानृतान्य् आहुर् अपातकानि
गायी, स्त्रिया आणि द्विज यांच्या रक्षणासाठी, विवाहाच्या वेळी, संभोगाच्या वेळी, प्राण संकटात, सर्व संपत्ती गेल्यावर, या पाच प्रसंगी खोटं बोलणं पाप मानलं जात नाही.
धर्मवाक्यं न च स्त्रीषु न विवाहे तथा रिपौ वञ्चने चार्थहानौ च स्वनाशे ऽनृतके तथा एवं तद् वाक्यम् आकर्ण्य मातङ्गः प्रत्युवाच ह
धर्माची वचने स्त्रियांमध्ये, विवाहात, शत्रूला फसवताना, संपत्ती गेल्यावर, स्वतःच्या नाशाच्या वेळी आणि खोटं बोलताना लागू पडत नाहीत; हे ऐकून मातंगाने उत्तर दिले.
मैवं वदस्व भद्रं ते सत्यं लोकेषु पूज्यते सत्येनावाप्यते सौख्यं यत् किंचिज् जगतीगतम्
असं बोलू नकोस; सत्य लोकांमध्ये पूज्य आहे. सत्यामुळेच जगातलं सुख मिळतं.
सत्येनार्कः प्रतपति सत्येनापो रसात्मिकाः ज्वलत्य् अग्निश् च सत्येन वाति सत्येन मारुतः
सत्यामुळे सूर्य तळपत राहतो, सत्यामुळे पाण्यात रस असतो, सत्यामुळे अग्नी जळतो आणि सत्यामुळे वारा वाहतो.
धर्मार्थकामसंप्राप्तिर् मोक्षप्राप्तिश् च दुर्लभा सत्येन जायते पुंसां तस्मात् सत्यं न संत्यजेत्
धर्म, संपत्ती, काम आणि दुर्मिळ मोक्ष हे सर्व सत्यामुळे मिळतात; म्हणून सत्य कधीही सोडू नये.
सत्यं ब्रह्म परं लोके सत्यं यज्ञेषु चोत्तमम् सत्यं स्वर्गसमायातं तस्मात् सत्यं न संत्यजेत्
सत्य हे जगात परम ब्रह्म आहे, यज्ञातही ते श्रेष्ठ आहे, आणि सत्यामुळेच स्वर्ग मिळतो; म्हणून सत्य कधीही सोडू नये.
इत्य् उक्त्वा सो ऽथ मातङ्गस् तं प्रक्षिप्य नरोत्तमम् जगाम तत्र यत्रास्ते प्राणिहा ब्रह्मराक्षसः
हे बोलून मग मातंगाने त्या उत्तम पुरुषाला तिथे टाकलं आणि जिथे प्राणघातक ब्रह्मराक्षस आहे तिथे तो गेला.
तम् आगतं समीक्ष्यासौ चाण्डालं ब्रह्मराक्षसः विस्मयोत्फुल्लनयनः शिरःकम्पं तम् अब्रवीत्
तो चांडाळ जवळ येताना पाहून ब्रह्मराक्षसाने आश्चर्याने डोळे मोठे केले, डोकं हलवत त्याला बोलला.
साधु साधु महाभाग सत्यवाक्यानुपालक न मातङ्गम् अहं मन्ये भवन्तं सत्यलक्षणम्
वा! वा! भाग्यवान आहेस, सत्य बोलणारा आहेस. मला तू मातंग वाटत नाहीस; तुझ्यात सत्याचेच लक्षण आहे.
कर्मणानेन मन्ये त्वां ब्राह्मणं शुचिम् अव्ययम् यत् किंचित् त्वां भद्रमुखं प्रवक्ष्ये धर्मसंश्रयम् किं तत्र भवता रात्रौ कृतं विष्णुगृहे वद
या कृत्यामुळे मला तू शुद्ध आणि नाश न होणारा ब्राह्मणच वाटतोस. मी तुला एक धर्माशी संबंधित प्रश्न विचारतो—रात्री विष्णूच्या मंदिरात तू काय केलंस, ते सांग.
तम् अभ्युवाच मातङ्गः शृणु विष्णुगृहे मया यत् कृतं रजनीभागे यथातथ्यं वदामि ते
मातंग म्हणाला, 'ऐक, विष्णूच्या मंदिरात रात्री मी जे केलं ते मी तुला तंतोतंत सांगतो.'
विष्णोर् देवकुलस्याधः स्थितेनानम्रमूर्तिना प्रजागरः कृतो रात्रौ गायता विष्णुगीतिकाम्
'विष्णूच्या देवळाखाली नम्रपणे उभा राहून मी संपूर्ण रात्र जागरण केलं आणि विष्णूच्या गीती गात राहिलो.'
तं ब्रह्मराक्षसः प्राह कियन्तं कालम् उच्यताम् प्रजागरो विष्णुगृहे कृतं भक्तिमता वद
ब्रह्मराक्षस म्हणाला, 'विष्णूच्या मंदिरात भक्तीने जागरण किती काळ केलंस, ते सांग.'
तम् अभ्युवाच प्रहसन् विंशत्य् अब्दानि राक्षस एकादश्यां मासि मासि कृतस् तत्र प्रजागरः मातङ्गवचनं श्रुत्वा प्रोवाच ब्रह्मराक्षसः
तो हसत म्हणाला, 'वीस वर्षं, प्रत्येक एकादशीला मी तिथे जागरण केलं.' मातंगाचं उत्तर ऐकून ब्रह्मराक्षस बोलला.
यद् अद्य त्वां प्रवक्ष्यामि तद् भवान् वक्तुम् अर्हति एकरात्रिकृतं साधो मम देहि प्रजागरम्
‘आता मी जे विचारतो ते तू मला द्यावं—एक रात्रीचं जागरण मला दे, हे सज्जना.’
एवं त्वां मोक्षयिष्यामि मोक्षयिष्यामि नान्यथा त्रिः सत्येन महाभाग इत्य् उक्त्वा विरराम ह
‘असं केलंस तर मी तुला मुक्त करीन, दुसऱ्या प्रकारे नाही. मी सत्याने तीनदा शपथ घेतो, हे भाग्यवान.’ असं म्हणून तो गप्प बसला.
मातङ्गस् तम् उवाचाथ मयात्मा ते निशाचर निवेदितः किम् उक्तेन खादस्व स्वेच्छयापि माम्
मग मातंग म्हणाला, 'राक्षसा, मी आधीच माझं शरीर तुला अर्पण केलं आहे. शब्दांचा काय उपयोग? हवं तसं मला खा.'
तम् आह राक्षसो भूयो यामद्वयप्रजागरम् सगीतं मे प्रयच्छस्व कृपां कर्तुं त्वम् अर्हसि
राक्षस पुन्हा म्हणाला, 'माझ्यावर दया कर आणि दोन यामांचं, गाण्यांसह जागरण मला दे.'
मातङ्गो राक्षसं प्राह किम् असंबद्धम् उच्यते खादस्व स्वेच्छया मां त्वं न प्रदास्ये प्रजागरम् मातङ्गवचनं श्रुत्वा प्राह तं ब्रह्मराक्षसः
मातंग म्हणाला, 'हे काय असंबद्ध बोलतोस? मला हवं तसं खा, पण मी तुला जागरण देणार नाही.' मातंगाचं उत्तर ऐकून ब्रह्मराक्षस बोलला.
को हि दुष्टमतिर् मन्दो भवन्तं द्रष्टुम् उत्सहेत् धर्षयितुं पीडयितुं रक्षितं धर्मकर्मणा
'दुष्ट मनाचा किंवा मूर्ख माणूसच तुझ्यासारख्या धर्मकर्माने रक्षित असलेल्या माणसाला त्रास द्यायला धजावेल.'
दीनस्य पापग्रस्तस्य विषयैर् मोहितस्य च नरकार्तस्य मूढस्य साधवः स्युर् दयान्विताः
'जे पापांनी ग्रासलेले, विषयांच्या मोहात पडलेले, नरकाला जाणारे, अज्ञानात हरवलेले आणि दुःखी आहेत, त्यांच्यावर सज्जन माणसं नेहमी दया करतात.'
तन् मम त्वं महाभाग कृपां कृत्वा प्रजागरम् यामस्यैकस्य मे देहि गच्छ वा निलयं स्वकम्
'म्हणून, हे भाग्यवान, माझ्यावर दया कर आणि एका यामाचं जागरण मला दे, नाहीतर आपल्या घरी परत जा.'
तं पुनः प्राह चाण्डालो न यास्यामि निजं गृहम् न चापि तव दास्यामि कथंचिद् यामजागरम् तं प्रहस्याथ चाण्डालं प्रोवाच ब्रह्मराक्षसः
पुन्हा चांडाळ म्हणाला, 'मी माझ्या घरी जाणार नाही आणि काहीही झालं तरी मी तुला यामाचं जागरण देणार नाही.' मग ब्रह्मराक्षस हसत चांडाळाला म्हणाला.
रात्र्यवसाने या गीता गीतिका कौतुकाश्रया तस्याः फलं प्रयच्छस्व त्राहि पापात् समुद्धर
'रात्रीच्या शेवटी आनंदाने गायलेली गीतीचं फळ मला दे. मला पापातून वाचव, वर काढ.'