माद्री युधाजितं पुत्रं ततो वै देवमीधुषम् अनमित्रम् अमित्राणां जेतारम् अपराजितम्
माध्रीने युधाजित आणि नंतर देवमिधुष या पुत्रांना जन्म दिला; अनमित्र हा शत्रूंना जिंकणारा, अजिंक्य होता.
अनमित्रसुतो निघ्नो निघ्नतो द्वौ बभूवतुः प्रसेनश् चाथ सत्राजिच् छत्रुसेनाजिताव् उभौ
अनमित्राचा मुलगा निग्न, त्याला दोन पुत्र — प्रसैन आणि सत्राजित, हे दोघेही शत्रूंना जिंकणारे होते.
प्रसेनो द्वारवत्यां तु निवसन् यो महामणिम् दिव्यं स्यमन्तकं नाम स सूर्याद् उपलब्धवान्
प्रसेन नावाचा राजा द्वारवतीमध्ये राहत होता. त्याला सूर्यदेवाकडून दिव्य, तेजस्वी स्यमन्तक मणी मिळाला.
तस्य सत्राजितः सूर्यः सखा प्राणसमो ऽभवत् स कदाचिन् निशापाये रथेन रथिनां वरः
सत्राजित हा सूर्याचा जिवलग मित्र होता. एकदा रात्रीच्या शेवटी, हा उत्तम रथी आपल्या रथावरून बाहेर पडला.
तोयकूलम् अपः स्प्रष्टुम् उपस्थातुं ययौ रविम् तस्योपतिष्ठतः सूर्यं विवस्वान् अग्रतः स्थितः
तो पाण्याच्या काठी पाणी स्पर्शायला गेला. तेव्हा त्याच्यासमोर सूर्यदेव विवस्वान प्रत्यक्ष उभे राहिले.
विस्पष्टमूर्तिर् भगवांस् तेजोमण्डलवान् विभुः अथ राजा विवस्वन्तम् उवाच स्थितम् अग्रतः
तेव्हा भगवंत तेजाने झळाळत, स्पष्ट स्वरूपात प्रकट झाले. मग राजा समोर उभ्या असलेल्या विवस्वानाला म्हणाला.
यथैव व्योम्नि पश्यामि सदा त्वां ज्योतिषां पते तेजोमण्डलिनं देवं तथैव पुरतः स्थितम्
"जसा मी नेहमी आकाशात तुला तेजाने झगमगताना पाहतो, तसाच तू आज माझ्यासमोर उभा आहेस."
को विशेषो ऽस्ति मे त्वत्तः सख्येनोपगतस्य वै एतच् छ्रुत्वा तु भगवान् मणिरत्नं स्यमन्तकम्
"मित्रत्वाने तुझ्याजवळ आलो असता, मला वेगळेपण काय आहे?" असे त्याने विचारले. हे ऐकून भगवंताने स्यमन्तक मणी घेतला.
स्वकण्ठाद् अवमुच्याथ एकान्ते न्यस्तवान् विभुः ततो विग्रहवन्तं तं ददर्श नृपतिस् तदा
मग विवस्वानाने आपल्या गळ्यातील स्यमन्तक मणी काढून एकांतात ठेवला. त्यानंतर राजाने त्यांना प्रत्यक्ष देहधारी रूपात पाहिले.
प्रीतिमान् अथ तं दृष्ट्वा मुहूर्तं कृतवान् कथाम् तम् अभिप्रस्थितं भूयो विवस्वन्तं स सत्रजित्
राजा त्यांना पाहून आनंदला आणि काही काळ त्यांच्याशी बोलला. निघताना सत्राजित पुन्हा विवस्वानाला म्हणाला.
लोकान् भासयसे सर्वान् येन त्वं सततं प्रभो तद् एतन् मणिरत्नं मे भगवन् दातुम् अर्हसि
"प्रभो, ज्या मण्यामुळे तू सर्व लोकांना प्रकाश देतोस, तो दिव्य मणी मला द्यावा, अशी माझी प्रार्थना आहे."
ततः स्यमन्तकमणिं दत्तवान् भास्करस् तदा स तम् आबध्य नगरीं प्रविवेश महीपतिः
मग त्यावेळी भास्कराने स्यमन्तक मणी दिला. राजा तो मणी गळ्यात घालून आपल्या नगरात गेला.
तं जनाः पर्यधावन्त सूर्यो ऽयं गच्छतीति ह स्वां पुरीं स विसिष्माय राजा त्व् अन्तःपुरं तथा
लोक म्हणू लागले, "सूर्य चालला आहे!" असे म्हणत त्याच्या मागे धावले. राजा आश्चर्यचकित होऊन आपल्या नगरीत आणि अंतःपुरात गेला.
तं प्रसेनजितं दिव्यं मणिरत्नं स्यमन्तकम् ददौ भ्रात्रे नरपतिः प्रेम्णा सत्राजिद् उत्तमम्
तो दिव्य स्यमन्तक मणी प्रसेनजित राजाने प्रेमाने आपल्या श्रेष्ठ भाऊ सत्राजिताला दिला.
स मणिः स्यन्दते रुक्मं वृष्ण्यन्धकनिवेशने कालवर्षी च पर्जन्यो न च व्याधिभयं ह्य् अभूत्
त्या मण्यामुळे वृष्णी आणि अंधकांच्या घरात सोनं निर्माण व्हायचं, वेळेवर पाऊस पडायचा आणि आजारांचा कोणताही धोका नव्हता.
लिप्सां चक्रे प्रसेनस्य मणिरत्ने स्यमन्तके गोविन्दो न च तं लेभे शक्तो ऽपि न जहार सः
गोविंदाला प्रसेनकडील स्यमन्तक मणी मिळवायची इच्छा होती, पण तो सहज मिळवू शकला असता तरी त्याने तो घेतला नाही.
कदाचिन् मृगयां यातः प्रसेनस् तेन भूषितः स्यमन्तककृते सिंहाद् वधं प्राप वनेचरात्
एकदा प्रसेन स्यमन्तक मणी घालून शिकार करायला गेला. त्या मण्यामुळे त्याला जंगलात सिंहाने मारले.
अथ सिंहं प्रधावन्तम् ऋक्षराजो महाबलः निहत्य मणिरत्नं तद् आदाय प्राविशद् गुहाम्
मग त्या धावणाऱ्या सिंहाला बलाढ्य रिक्षराजाने मारले, मणी घेतला आणि आपल्या गुहेत गेला.
ततो वृष्ण्यन्धकाः कृष्णं प्रसेनवधकारणात् प्रार्थनां तां मणेर् बद्ध्वा सर्व एव शशङ्किरे
नंतर वृष्णी आणि अंधकांनी प्रसेनच्या मृत्यूमुळे कृष्णावर संशय घेतला आणि सर्वांनी त्याच्यावर मणीसाठी आरोप केले.
स शङ्क्यमानो धर्मात्मा अकारी तस्य कर्मणः आहरिष्ये मणिम् इति प्रतिज्ञाय वनं ययौ
अशा प्रकारे संशय घेतल्यावर धर्मात्मा कृष्णाने, 'मी तो मणी परत आणीन,' अशी प्रतिज्ञा करून जंगलात गेला.
यत्र प्रसेनो मृगयां व्यचरत् तत्र चाप्य् अथ प्रसेनस्य पदं गृह्य पुरुषैर् आप्तकारिभिः
ज्या ठिकाणी प्रसेंन शिकार करायला गेला होता, तिथे त्याचे विश्वासू आणि कामात तरबेज माणसं प्रसेंनच्या पावलांचा माग काढत गेली.
ऋक्षवन्तं गिरिवरं विन्ध्यं च गिरिम् उत्तमम् अन्वेषयन् परिश्रान्तः स ददर्श महामनाः
काही काळाने, अस्वलांनी भरलेल्या डोंगरावर आणि उत्तम असा विंध्य पर्वत शोधता शोधता, तो महान मनाचा पुरुष थकून गेला.
साश्वं हतं प्रसेनं तु नाविन्दत च तन्मणिम् अथ सिंहः प्रसेनस्य शरीरस्याविदूरतः
त्याला मारलेला प्रसेंन आणि त्याचा घोडा, तसेच तो मौल्यवान दगड सापडला नाही; पण प्रसेंनच्या शरीराजवळ एक सिंह दिसला.
ऋक्षेण निहतो दृष्टः पदैर् ऋक्षस् तु सूचितः पदैस् तैर् अन्वियायाथ गुहाम् ऋक्षस्य माधवः
तो सिंह अस्वलाने मारलेला दिसला; अस्वलाच्या पावलांचे ठसे स्पष्ट होते, आणि माधवाने त्या पावलांचा माग घेत अस्वलाच्या गुहेपर्यंत पोहोचला.
स हि ऋक्षबिले वाणीं शुश्राव प्रमदेरिताम् धात्र्या कुमारम् आदाय सुतं जाम्बवतो द्विजाः
त्या अस्वलाच्या गुहेत त्याने एक स्त्री बोलताना ऐकले, जी जांबवन्ताचा मुलगा दुध पित असताना त्याची काळजी घेत होती, हे द्विजांनो.
क्रीडयन्त्या च मणिना मा रोदीर् इत्य् अथेरिताम्
ती दगडाशी खेळत असताना म्हणाली, 'रडू नकोस.'
सिंहः प्रसेनम् अवधीत् सिंहो जाम्बवता हतः सुकुमारक मा रोदीस् तव ह्य् एष स्यमन्तकः
'सिंहाने प्रसेंनला मारले; आणि तो सिंह जांबवन्ताने मारला. गोड मुला, तू रडू नकोस; हा स्यमंतक रत्न तुझाच आहे.'
व्यक्तितस् तस्य शब्दस्य तूर्णम् एव बिलं ययौ प्रविश्य तत्र भगवांस् तद् ऋक्षबिलम् अञ्जसा
ती आवाज स्पष्टपणे ऐकून, तो पटकन गुहेत गेला, आणि भगवंत सरळ त्या अस्वलाच्या गुहेत शिरला.
स्थापयित्वा बिलद्वारे यदूंल् लाङ्गलिना सह शार्ङ्गधन्वा बिलस्थं तु जाम्बवन्तं ददर्श सः
त्याने यदूंना, आणि हलधरासह, गुहेच्या दाराशी थांबवले, आणि मग गुहेत जांबवन्ताला पाहिले.
युयुधे वासुदेवस् तु बिले जाम्बवता सह बाहुभ्याम् एव गोविन्दो दिवसान् एकविंशतिम्
वासुदेव आणि जांबवन्त यांच्यात गुहेतच युद्ध झाले; गोविंदाने फक्त आपल्या बाहूंनी एकवीस दिवस झुंज दिली.