यन्त्रितः कार्यकरणैः षड्भागकृतलक्षणः ग्राम्यधर्मान् न सेवेत स्वच्छन्देनार्थकोविदः
जो कर्तव्याने आणि कर्माने बांधलेला आहे, सहाव्या भागाचा वाटा घेतो, तो गावातील रूढी पाळू नये, आणि स्वतंत्रपणे अर्थशास्त्र शिकावा.
ऋतुकाले तु धर्मात्मा पत्नीम् उपाश्रयेत् सदा सदोपवासी नियतः स्वाध्यायनिरतः शुचिः
जो योग्य वेळी पत्नीकडे जातो, नेहमी उपवास करतो, नियमीत राहतो, स्वाध्यायात रमतो आणि स्वच्छ असतो.
वहिस्कान्तरिते नित्यं शयानो ऽस्ति सदा गृहे सर्वातिथ्यं त्रिवर्गस्य कुर्वाणः सुमनाः सदा
जो नेहमी पत्नीपासून वेगळा झोपतो, घरातच राहतो, आणि नेहमी आनंदाने त्रिवर्गासाठी पाहुण्यांची सेवा करतो.
शूद्राणां चान्नकामानां नित्यं सिद्धम् इति ब्रुवन् स्वार्थाद् वा यदि वा कामान् न किंचिद् उपलक्षयेत्
शूद्रांना हवे असलेले शिजवलेले अन्न नेहमी तयार आहे असे सांगतो, मग ते स्वतःसाठी असो किंवा त्यांच्या इच्छेसाठी, आणि दुसरे काही लक्षात घेत नाही.
पितृदेवातिथिकृते साधनं कुरुते च यत् स्ववेश्मनि यथान्यायम् उपास्ते भैक्ष्यम् एव च
पितर, देव आणि पाहुण्यांसाठी जे आवश्यक आहे ते आपल्या घरी तयार करतो, आणि योग्यतेने भिक्षेवर जगतो.
द्विकालम् अग्निहोत्रं च जुह्वानो वै यथाविधि गोब्राह्मणहितार्थाय रणे चाभिमुखो हतः
तो दिवसातून दोन वेळा अग्निहोत्र करतो, आणि गायी व ब्राह्मणांच्या हितासाठी रणांगणात मृत्यूला सामोरा जातो.
त्रेताग्निमन्त्रपूतेन समाविश्य द्विजो भवेत् ज्ञानविज्ञानसंपन्नः संस्कृतो वेदपारगः
त्रेतायुगातील अग्निमंत्रांनी शुद्ध होऊन, जो ब्राह्मण होतो, तो ज्ञान आणि अनुभूतीने परिपूर्ण, संस्कारयुक्त आणि वेदांचा जाणकार असतो.
वैश्यो भवति धर्मात्मा क्षत्रियः स्वेन कर्मणा एतैः कर्मफलैर् देवि न्यूनजातिकुलोद्भवः
वैश्य धर्मशील होतो, क्षत्रिय स्वतःच्या कर्माने उन्नत होतो; या कर्मांच्या फळांनी, देवी, नीच जातीतील जन्मलेल्यालाही उन्नती मिळू शकते.
शूद्रो ऽप्य् आगमसंपन्नो द्विजो भवति संस्कृतः ब्राह्मणो वाप्य् असद्वृत्तः सर्वसंकरभोजनः
शूद्राने जर शास्त्रांचे ज्ञान मिळवले आणि संस्कार केले, तर तोही द्विज होतो; पण वाईट वर्तन करणारा, सर्वांसोबत जेवणारा ब्राह्मण आपली स्थिती गमावतो.
स ब्राह्मण्यं समुत्सृज्य शूद्रो भवति तादृशः कर्मभिः शुचिभिर् देवी शुद्धात्मा विजितेन्द्रियः
अशा वर्तनाने ब्राह्मणत्व सोडून तो शूद्र होतो; पण, देवी, शुद्ध कर्मांनी, शुद्ध अंतःकरण आणि इंद्रियांवर विजय मिळवणारा माणूस उन्नत होतो.
शूद्रो ऽपि द्विजवत् सेव्य इति ब्रह्माब्रवीत् स्वयम् स्वभावकर्मणा चैव यत्र शूद्रो ऽधितिष्ठति
शूद्रालाही द्विजासारखेच सन्मान द्यावा, असे ब्रह्मदेवांनी स्वतः सांगितले आहे; आणि जिथे शूद्र स्वतःच्या स्वभावानुसार वागतो.
विशुद्धः स द्विजातिभ्यो विज्ञेय इति मे मतिः न योनिर् नापि संस्कारो न श्रुतिर् न च संततिः
जो पूर्णपणे शुद्ध आहे, तो द्विजांपेक्षा श्रेष्ठ मानावा, हीच माझी मती आहे; जन्म, संस्कार, शिक्षण किंवा वंश हे कारण नाही.
कारणानि द्विजत्वस्य वृत्तम् एव तु कारणम् सर्वो ऽयं ब्राह्मणो लोके वृत्तेन तु विधीयते
द्विजत्वाचे खरे कारण म्हणजे वर्तनच आहे; या जगात सर्वांना वर्तनावरूनच ब्राह्मण म्हणतात.
वृत्ते स्थितश् च शूद्रो ऽपि ब्राह्मणत्वं च गच्छति ब्रह्मस्वभावः सुश्रोणि समः सर्वत्र मे मतः
शूद्राने जर उत्तम वर्तन पाळले, तर तोही ब्राह्मणत्व मिळवतो; सुंदर कटी असलेल्या देवी, ब्रह्मस्वभाव सर्वत्र सारखाच आहे, असे मला वाटते.
निर्गुणं निर्मलं ब्रह्म यत्र तिष्ठति स द्विजः एते ये विमला देवि स्थानभावनिदर्शकाः
जिथे निर्गुण, निर्मळ ब्रह्म वास करते, तोच खरा द्विज आहे; हेच, देवी, शुद्ध असून आपली स्थिती दाखवतात.
स्वयं च वरदेनोक्ता ब्रह्मणा सृजता प्रजाः ब्रह्मणो हि महत् क्षेत्रं लोके चरति पादवत्
हे सर्व वरदायक ब्रह्मदेवांनी, सृष्टीकर्त्याने स्वतः सांगितले; कारण ब्रह्माचे महान क्षेत्र जगात सर्वत्र पावलासारखे फिरते.
यत् तत्र बीजं पतति सा कृषिः प्रेत्य भाविनी संतुष्टेन सदा भाव्यं सत्पथालम्बिना सदा
जिथे जे बी पडते, तिथे तसाच पिकाचा परिणाम मृत्यूनंतर मिळतो; म्हणून नेहमी समाधानाने आणि सद्गतीच्या मार्गाने चालावे.
ब्राह्मं हि मार्गम् आक्रम्य वर्तितव्यं बुभूषता संहिताध्यायिना भाव्यं गृहे वै गृहमेधिना
जो ज्ञान मिळवू इच्छितो, त्याने ब्राह्मणांचा मार्ग धरावा; संहितेचा अभ्यास करणाऱ्या गृहस्थाने आपल्या घरी तसेच वागावे.
नित्यं स्वाध्याययुक्तेन न चाध्ययनजीविना एवंभूतो हि यो विप्रः सततं सत्पथे स्थितः
नेहमी स्वाध्यायात मग्न असावा, पण केवळ अभ्यासावर उपजीविका करू नये; असा जो ब्राह्मण, तो नेहमी सद्गतीच्या मार्गावर असावा.
आहिताग्निर् अधीयानो ब्रह्मभूयाय कल्पते ब्राह्मण्यं देवि संप्राप्य रक्षितव्यं यतात्मना
जो अग्निहोत्र करतो आणि वेदांचा अभ्यास करतो, तो ब्रह्मत्वासाठी पात्र होतो; देवी, ब्राह्मणत्व मिळवल्यावर, संयमाने ते जपावे.
योनिप्रतिग्रहादानैः कर्मभिश् च शुचिस्मिते एतत् ते गुह्यम् आख्यातं यथा शूद्रो भवेद् द्विजः ब्राह्मणो वा च्युतो धर्माद् यथा शूद्रत्वम् आप्नुयात्
जन्म, दान आणि कर्म यांच्या माध्यमातून, हसऱ्या मुखाच्या देवी, तुला हे गुपित सांगितले आहे—शूद्र कसा द्विज होतो आणि ब्राह्मण धर्मच्युत झाल्यावर कसा शूद्र बनतो.
भगवन् सर्वभूतेश सुरासुरनमस्कृत धर्माधर्मे नृणां देव ब्रूहि मे संशयं विभो
भगवंत, सर्व जीवांचे स्वामी, देव आणि दानवांनी पूजलेले, मानवांमधील धर्म आणि अधर्म याबद्दल माझ्या मनातील शंका कृपया दूर करा.
कर्मणा मनसा वाचा त्रिविधैर् देहिनः सदा बध्यन्ते बन्धनैः कैर् वा मुच्यन्ते वा कथं वद
कर्म, मन आणि वाणी या तिघांच्या बंधनांनी सर्व जीव नेहमी बांधलेले असतात; त्यातून कोणत्या मार्गाने आणि कसे मुक्त होता येईल, ते मला सांगा.
केन शीलेन वै देव कर्मणा कीदृशेन वा समाचारैर् गुणैः कैर् वा स्वर्गं यान्तीह मानवाः
कशा स्वभावाने, कोणत्या कर्माने किंवा कोणत्या आचार-विचारांनी आणि गुणांनी माणसे या जगात स्वर्ग मिळवतात, हे मला सांगा.
देवि धर्मार्थतत्त्वज्ञे धर्मनित्ये उमे सदा सर्वप्राणिहितः प्रश्नः श्रूयतां बुद्धिवर्धनः
देवी, धर्म आणि अर्थ यांचा खरा अर्थ जाणणारी, नेहमी धर्मात स्थिर असणारी, सर्व जीवांच्या कल्याणाचा नेहमी विचार करणारी उमा, हा बुद्धी वाढवणारा प्रश्न ऐक.
सत्यधर्मरताः शान्ताः सर्वलिङ्गविवर्जिताः नाधर्मेण न धर्मेण बध्यन्ते छिन्नसंशयाः
जे सत्य आणि धर्मात आनंद मानतात, शांत असतात, सर्व भेदभाव सोडले आहेत, त्यांचे सर्व संशय नाहीसे झाले आहेत, ते ना अधर्माने ना धर्माने बांधले जात नाहीत.
प्रलयोत्पत्तितत्त्वज्ञाः सर्वज्ञाः सर्वदर्शिनः वीतरागा विमुच्यन्ते पुरुषाः कर्मबन्धनैः
जे सृष्टी आणि प्रलयाचा खरा अर्थ जाणतात, सर्वज्ञ आहेत, सर्वकाही पाहू शकतात, ज्यांना आसक्ती नाही, असे पुरुष कर्माच्या बंधनातून मुक्त होतात.
कर्मणा मनसा वाचा ये न हिंसन्ति किंचन ये न मज्जन्ति कस्मिंश्चित् ते न बध्नन्ति कर्मभिः
जे आपल्या कृतीने, मनाने किंवा वाणीने कोणालाही त्रास देत नाहीत, जे कोणत्याही गोष्टीत गुंतत नाहीत, त्यांना कर्म बांधू शकत नाही.
प्राणातिपाताद् विरताः शीलवन्तो दयान्विताः तुल्यद्वेष्यप्रिया दान्ता मुच्यन्ते कर्मबन्धनैः
जे प्राणहिंसेपासून दूर राहतात, चांगले आचरण करतात, दयाळू आहेत, प्रिय आणि अप्रिय दोघांशी सारखे वागतात, आणि संयमी आहेत, ते कर्माच्या बंधनातून मुक्त होतात.
सर्वभूतदयावन्तो विश्वास्याः सर्वजन्तुषु त्यक्तहिंस्रसमाचारास् ते नराः स्वर्गगामिनः
जे सर्व जीवांवर दया करतात, सर्व प्राण्यांमध्ये विश्वासार्ह आहेत, ज्यांनी हिंसक वर्तन सोडले आहे, असे लोक स्वर्गाला जातात.