शूद्रान्नेनावशेषेण जठरे म्रियते द्विजः आहिताग्निस् तथा यज्वा स शूद्रगतिभाग् भवेत्
जर द्विज, अग्निहोत्र करणारा किंवा यज्ञ करणारा, शूद्राचे अन्न पोटात राहून मरण पावला, तर तो शूद्राच्या गतिला पोहोचतो.
तेन शूद्रान्नशेषेण ब्रह्मस्थानाद् अपाकृतः ब्राह्मणः शूद्रताम् एति नास्ति तत्र विचारणा
म्हणून, शूद्राच्या उरलेल्या अन्नामुळे ब्राह्मण ब्राह्मणत्वातून खाली पडतो आणि शूद्र होतो; यात काहीच शंका नाही.
यस्यान्नेनावशेषेण जठरे म्रियते द्विजः तां तां योनिं व्रजेद् विप्रो यस्यान्नम् उपजीवति
ज्याच्या अन्नामुळे, जर द्विजाच्या पोटात उरलेले अन्न राहून तो मरण पावला, तर ब्राह्मण त्या त्या व्यक्तीच्या गर्भात जन्म घेतो, ज्याचे अन्न त्याने खाल्ले.
ब्राह्मणत्वं सुखं प्राप्य दुर्लभं यो ऽवमन्यते अभोज्यान्नानि वाश्नाति स द्विजत्वात् पतेत वै
जो ब्राह्मणत्व सहज मिळवूनही त्याची अवहेलना करतो किंवा निषिद्ध अन्न खातो, तो नक्कीच द्विजपदातून खाली पडतो.
सुरापो ब्रह्महा स्तेयी चौरो भग्नव्रतो ऽशुचिः स्वाध्यायवर्जितः पापो लुब्धो नैकृतिकः शठः
जो मद्यपान करणारा, ब्राह्मणहत्यारा, चोर, दरोडेखोर, व्रतभंग करणारा, अपवित्र, अध्ययन टाळणारा, पापी, लोभी, कपटी किंवा दुष्ट आहे—
अव्रती वृषलीभर्ता कुण्डाशी सोमविक्रयी विहीनसेवी विप्रो हि पतते ब्रह्मयोनितः
जो व्रत न पाळणारा, वाईट स्त्रीशी संबंध ठेवणारा, एकत्र भांडीतील अन्न खाणारा, सोम विकणारा किंवा अयोग्यांची सेवा करणारा आहे, असा ब्राह्मण ब्राह्मणवंशातून खाली पडतो.
गुरुतल्पी गुरुद्वेषी गुरुकुत्सारतिश् च यः ब्रह्मद्विड् वापि पतति ब्राह्मणो ब्रह्मयोनितः
जो गुरुच्या पत्नीस स्पर्श करणारा, गुरूचा द्वेष करणारा, गुरूची टिंगल करणारा किंवा ब्रह्माचा द्वेष करणारा आहे, असा ब्राह्मण ब्राह्मणवंशातून खाली पडतो.
एभिस् तु कर्मभिर् देवि शुभैर् आचरितैस् तथा शूद्रो ब्राह्मणतां गच्छेद् वैश्यः क्षत्रियतां व्रजेत्
पण, हे देवी, या चांगल्या कर्मांनी शूद्र ब्राह्मणपद मिळवू शकतो आणि वैश्य क्षत्रिय होऊ शकतो.
शूद्रः कर्माणि सर्वाणि यथान्यायं यथाविधि सर्वातिथ्यम् उपातिष्ठञ् शेषान्नकृतभोजनः
शूद्राने सर्व कामे योग्यतेने आणि नियमाने करावीत, सर्व पाहुण्यांची सेवा करावी, आणि उरलेले अन्नच खावे.
शुश्रूषां परिचर्यां यो ज्येष्ठवर्णे प्रयत्नतः कुर्याद् अविमनाः श्रेष्ठः सततं सत्पथे स्थितः
जो शूद्र मोठ्या वर्णातील लोकांची मनापासून आणि मनात खंत न ठेवता सेवा करतो, तो नेहमी उत्तम मार्गावर असतो.
देवद्विजातिसत्कर्ता सर्वातिथ्यकृतव्रतः ऋतुकालाभिगामी च नियतो नियताशनः
जो देव, द्विज आणि पाहुण्यांचा सन्मान करतो, पाहुण्यांची सेवा व्रत म्हणून करतो, योग्य वेळीच जवळ जातो, आणि जेवणात संयम ठेवतो.
दक्षः शिष्टजनान्वेषी शेषान्नकृतभोजनः वृथा मांसं न भुञ्जीत शूद्रो वैश्यत्वम् ऋच्छति
जो कुशल आहे, सज्जन लोकांचा शोध घेतो, उरलेले अन्न खातो, आणि कारण नसताना मांस खात नाही, असा शूद्र वैश्यपद मिळवतो.
ऋतवाग् अनहंवादी निर्द्वंद्वः सामकोविदः यजते नित्ययज्ञैश् च स्वाध्यायपरमः शुचिः
जो नेहमी सत्य बोलतो, अहंकार ठेवत नाही, द्वंद्वात अडकत नाही, सामगान जाणतो, रोज यज्ञ करतो, स्वाध्यायात मग्न असतो आणि स्वच्छ असतो.
दान्तो ब्राह्मणसत्कर्ता सर्ववर्णानसूयकः गृहस्थव्रतम् आतिष्ठन् द्विकालकृतभोजनः
जो संयमी आहे, ब्राह्मणांचा सन्मान करतो, कोणत्याही वर्णाचा तिरस्कार करत नाही, गृहस्थधर्म पाळतो आणि दिवसातून दोन वेळा जेवतो.
शेषाशी विजिताहारो निष्कामो निरहंवदः अग्निहोत्रम् उपासीनो जुह्वानश् च यथाविधि
जो उरलेले अन्न खातो, खाण्यावर विजय मिळवतो, इच्छा आणि अहंकार सोडतो, अग्निसमोर बसतो आणि नियमानुसार होम करतो.
सर्वातिथ्यम् उपातिष्ठञ् शेषान्नकृतभोजनः त्रेताग्निमात्रविहितं वैश्यो भवति च द्विजः
जो सर्व पाहुण्यांची सेवा करतो, उरलेले अन्न खातो, आणि त्रेताग्नीचे विधी पाळतो, असा वैश्य द्विज होतो.
स वैश्यः क्षत्रियकुले शुचिर् महति जायते स वैश्यः क्षत्रियो जातो जन्मप्रभृति संस्कृतः
असा शुद्ध वैश्य मोठ्या क्षत्रिय कुळात जन्म घेतो; आणि असा वैश्य क्षत्रिय म्हणून जन्माला येतो तेव्हाच संस्कारित होतो.
उपनीतो व्रतपरो द्विजो भवति संस्कृतः ददाति यजते यज्ञैः समृद्धैर् आप्तदक्षिणैः
जो उपनयन करून व्रत पाळतो, तो द्विज म्हणून संस्कारित होतो, दान देतो, यज्ञ करतो आणि योग्य दक्षिणा देतो.
अधीत्य स्वर्गम् अन्विच्छंस् त्रेताग्निशरणः सदा आर्द्रहस्तप्रदो नित्यं प्रजा धर्मेण पालयन्
जो वेद शिकतो, स्वर्गाची इच्छा करतो, नेहमी त्रेताग्नीचे आश्रय घेतो, ओले हाताने नेहमी दान देतो, आणि धर्माने प्रजांचे पालन करतो.
सत्यः सत्यानि कुरुते नित्यं यः शुद्धिदर्शनः धर्मदण्डेन निर्दग्धो धर्मकामार्थसाधकः
जो सत्य बोलतो, नेहमी सत्य कर्म करतो, शुद्धतेचे दर्शन घडवतो, धर्मदंडाने तप्त झालेला आहे, आणि धर्म, काम, अर्थ या उद्दिष्टांची पूर्तता करतो.
यन्त्रितः कार्यकरणैः षड्भागकृतलक्षणः ग्राम्यधर्मान् न सेवेत स्वच्छन्देनार्थकोविदः
जो कर्तव्याने आणि कर्माने बांधलेला आहे, सहाव्या भागाचा वाटा घेतो, तो गावातील रूढी पाळू नये, आणि स्वतंत्रपणे अर्थशास्त्र शिकावा.
ऋतुकाले तु धर्मात्मा पत्नीम् उपाश्रयेत् सदा सदोपवासी नियतः स्वाध्यायनिरतः शुचिः
जो योग्य वेळी पत्नीकडे जातो, नेहमी उपवास करतो, नियमीत राहतो, स्वाध्यायात रमतो आणि स्वच्छ असतो.
वहिस्कान्तरिते नित्यं शयानो ऽस्ति सदा गृहे सर्वातिथ्यं त्रिवर्गस्य कुर्वाणः सुमनाः सदा
जो नेहमी पत्नीपासून वेगळा झोपतो, घरातच राहतो, आणि नेहमी आनंदाने त्रिवर्गासाठी पाहुण्यांची सेवा करतो.
शूद्राणां चान्नकामानां नित्यं सिद्धम् इति ब्रुवन् स्वार्थाद् वा यदि वा कामान् न किंचिद् उपलक्षयेत्
शूद्रांना हवे असलेले शिजवलेले अन्न नेहमी तयार आहे असे सांगतो, मग ते स्वतःसाठी असो किंवा त्यांच्या इच्छेसाठी, आणि दुसरे काही लक्षात घेत नाही.
पितृदेवातिथिकृते साधनं कुरुते च यत् स्ववेश्मनि यथान्यायम् उपास्ते भैक्ष्यम् एव च
पितर, देव आणि पाहुण्यांसाठी जे आवश्यक आहे ते आपल्या घरी तयार करतो, आणि योग्यतेने भिक्षेवर जगतो.
द्विकालम् अग्निहोत्रं च जुह्वानो वै यथाविधि गोब्राह्मणहितार्थाय रणे चाभिमुखो हतः
तो दिवसातून दोन वेळा अग्निहोत्र करतो, आणि गायी व ब्राह्मणांच्या हितासाठी रणांगणात मृत्यूला सामोरा जातो.
त्रेताग्निमन्त्रपूतेन समाविश्य द्विजो भवेत् ज्ञानविज्ञानसंपन्नः संस्कृतो वेदपारगः
त्रेतायुगातील अग्निमंत्रांनी शुद्ध होऊन, जो ब्राह्मण होतो, तो ज्ञान आणि अनुभूतीने परिपूर्ण, संस्कारयुक्त आणि वेदांचा जाणकार असतो.
वैश्यो भवति धर्मात्मा क्षत्रियः स्वेन कर्मणा एतैः कर्मफलैर् देवि न्यूनजातिकुलोद्भवः
वैश्य धर्मशील होतो, क्षत्रिय स्वतःच्या कर्माने उन्नत होतो; या कर्मांच्या फळांनी, देवी, नीच जातीतील जन्मलेल्यालाही उन्नती मिळू शकते.
शूद्रो ऽप्य् आगमसंपन्नो द्विजो भवति संस्कृतः ब्राह्मणो वाप्य् असद्वृत्तः सर्वसंकरभोजनः
शूद्राने जर शास्त्रांचे ज्ञान मिळवले आणि संस्कार केले, तर तोही द्विज होतो; पण वाईट वर्तन करणारा, सर्वांसोबत जेवणारा ब्राह्मण आपली स्थिती गमावतो.
स ब्राह्मण्यं समुत्सृज्य शूद्रो भवति तादृशः कर्मभिः शुचिभिर् देवी शुद्धात्मा विजितेन्द्रियः
अशा वर्तनाने ब्राह्मणत्व सोडून तो शूद्र होतो; पण, देवी, शुद्ध कर्मांनी, शुद्ध अंतःकरण आणि इंद्रियांवर विजय मिळवणारा माणूस उन्नत होतो.