तत्र स्थितं महादेवं त्रिपुरघ्नं त्रिलोचनम् शैलराजसुता देवी प्रणिपत्य सुरेश्वरम्
तेथे त्रिपुराचा संहार करणारे, त्रिनेत्री महादेव उभे होते; पर्वतराजाच्या कन्या देवीने त्या देवाधिदेवाला वंदन केले.
इमं प्रश्नं पुरा विप्रा अपृच्छच् चारुलोचना तद् अहं संप्रवक्ष्यामि शृणुध्वं मम सत्तमाः
पूर्वी सुंदर डोळ्यांची ती देवी, हे प्रश्न ब्राह्मणांना विचारले होते; आता मी ते सांगतो, ऐका, हे उत्तम जीवांनो.
भगवन् भगनेत्रघ्न पूष्णो दन्तविनाशन दक्षक्रतुहर त्र्यक्ष संशयो मे महान् अयम्
भगवान, भगाचा डोळा फोडणारे, पूष्णाचे दात तोडणारे, दक्षाच्या यज्ञाचा नाश करणारे, त्रिनेत्री, मला हा मोठा संशय आहे.
चातुर्वर्ण्यं भगवता पूर्वं सृष्टं स्वयंभुवा केन कर्मविपाकेन वैश्यो गच्छति शूद्रताम्
भगवंताने पूर्वी चातुर्वर्ण्य निर्माण केले; कोणत्या कर्माच्या फळामुळे वैश्य शूद्र होतो?
वैश्यो वा क्षत्रियः केन द्विजो वा क्षत्रियो भवेत् प्रतिलोमे कथं देव शक्यो धर्मो निवर्तितुम्
किंवा कोणत्या कारणामुळे वैश्य किंवा क्षत्रिय द्विज क्षत्रिय होतो? उलट्या क्रमाने, हे देव, धर्म कसा बदलतो?
केन वा कर्मणा विप्रः शूद्रयोनौ प्रजायते क्षत्रियः शूद्रताम् एति केन वा कर्मणा विभो
कुठल्या कर्मामुळे, हे प्रभो, ब्राह्मण शूद्राच्या पोटी जन्मतो? आणि कोणत्या कर्मामुळे क्षत्रिय शूद्र होतो, हे महाबळ?
एतं मे संशयं देव वद भूतपते ऽनघ त्रयो वर्णाः प्रकृत्येह कथं ब्राह्मण्यम् आप्नुयुः
हे पापरहित भूतपती, माझा हा संशय दूर कर; इथे हे तीन वर्ण जन्मतः ब्राह्मणपद कसे मिळवतात?
ब्राह्मण्यं देवि दुष्प्रापं निसर्गाद् ब्राह्मणः शुभे क्षत्रियो वैश्यशूद्रौ वा निसर्गाद् इति मे मतिः
हे शुभे, ब्राह्मणपद सहज मिळत नाही; जन्मतःच कोणी ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य किंवा शूद्र असतो — माझे असे मत आहे.
कर्मणा दुष्कृतेनेह स्थानाद् भ्रश्यति स द्विजः श्रेष्ठं वर्णम् अनुप्राप्य तस्माद् आक्षिप्यते पुनः
इथे वाईट कर्म केल्याने द्विज आपल्या स्थानावरून खाली पडतो; श्रेष्ठ वर्ण मिळवूनही तो पुन्हा खाली फेकला जातो.
स्थितो ब्राह्मणधर्मेण ब्राह्मण्यम् उपजीवति क्षत्रियो वाथ वैश्यो वा ब्रह्मभूयं स गच्छति
जो ब्राह्मणाच्या धर्मात राहतो, तो ब्राह्मणत्व जगतो; क्षत्रिय किंवा वैश्य असला तरी तो ब्रह्मभूत होतो.
यश् च विप्रत्वम् उत्सृज्य क्षत्रधर्मान् निषेवते ब्राह्मण्यात् स परिभ्रष्टः क्षत्रयोनौ प्रजायते
जो ब्राह्मणपद सोडून क्षत्रियाचे कर्तव्य स्वीकारतो, तो ब्राह्मणत्वातून खाली पडतो आणि पुढच्या जन्मी क्षत्रियाच्या पोटी जन्म घेतो.
वैश्यकर्म च यो विप्रो लोभमोहव्यपाश्रयः ब्राह्मण्यं दुर्लभं प्राप्य करोत्य् अल्पमतिः सदा
जो ब्राह्मण लोभ आणि मोहामुळे वैश्याचे काम करतो, त्याने मिळवलेले दुर्मिळ ब्राह्मणत्व तो नेहमीच मूर्खपणाने वागून वाया घालवतो.
स द्विजो वैश्यताम् एति वैश्यो वा शूद्रताम् इयात् स्वधर्मात् प्रच्युतो विप्रस् ततः शूद्रत्वम् आप्नुयात्
असा द्विज वैश्य होतो, आणि वैश्य शूद्र बनतो; स्वतःच्या धर्मापासून दूर गेलेला ब्राह्मण शेवटी शूद्रत्व प्राप्त करतो.
तत्रासौ निरयं प्राप्तो वर्णभ्रष्टो बहिष्कृतः ब्रह्मलोकात् परिभ्रष्टः शूद्रयोनौ प्रजायते
अशा अवस्थेत तो नरकात पडतो, वर्णभ्रष्ट म्हणून बाहेर टाकला जातो; ब्रह्मलोकातून खाली पडून तो शूद्राच्या पोटी जन्म घेतो.
क्षत्रियो वा महाभागे वैश्यो वा धर्मचारिणि स्वानि कर्माण्य् अपाकृत्य शूद्रकर्म निषेवते
म्हणून, हे महाभागे, जो क्षत्रिय किंवा वैश्य स्वतःचे कर्तव्य सोडून शूद्राचे काम करतो—
स्वस्थानात् स परिभ्रष्टो वर्णसंकरतां गतः ब्राह्मणः क्षत्रियो वैश्यः शूद्रत्वं याति तादृशः
तो स्वतःच्या स्थानातून खाली पडतो आणि वर्णसंकर अवस्थेत जातो; असा ब्राह्मण, क्षत्रिय किंवा वैश्य शूद्रत्व प्राप्त करतो.
यस् तु शूद्रः स्वधर्मेण ज्ञानविज्ञानवाञ् शुचिः धर्मज्ञो धर्मनिरतः स धर्मफलम् अश्नुते
पण जो शूद्र आपल्या धर्माने ज्ञान आणि विवेकाने युक्त, पवित्र, धर्म जाणणारा आणि धर्मात रमणारा असतो, तो धर्माचे फळ मिळवतो.
इदं चैवापरं देवि ब्रह्मणा समुदाहृतम् अध्यात्मं नैष्ठिकी सिद्धिर् धर्मकामैर् निषेव्यते
हे देवी, हे देखील ब्रह्मदेवाने सांगितले आहे—जो धर्माची इच्छा करतो, तोच सर्वोच्च आत्मिक सिद्धी मिळवतो.
उग्रान्नं गर्हितं देवि गणान्नं श्राद्धसूतकम् घुष्टान्नं नैव भोक्तव्यं शूद्रान्नं नैव वा क्वचित्
हे देवी, जे जे अन्न कडू, निंदा केलेले, एकत्र खाल्लेले, श्राद्ध किंवा सूतकाचे, किंवा अपवित्र म्हणून जाहीर केलेले, किंवा शूद्राचे अन्न, असे अन्न कुठेही खाऊ नये.
शूद्रान्नं गर्हितं देवि सदा देवैर् महात्मभिः पितामहमुखोत्सृष्टं प्रमाणम् इति मे मतिः
हे देवी, शूद्राचे अन्न नेहमीच देव आणि महात्म्यांनी निंदले आहे; पितामहांनी सांगितलेले हेच प्रमाण आहे, असे माझे मत आहे.
शूद्रान्नेनावशेषेण जठरे म्रियते द्विजः आहिताग्निस् तथा यज्वा स शूद्रगतिभाग् भवेत्
जर द्विज, अग्निहोत्र करणारा किंवा यज्ञ करणारा, शूद्राचे अन्न पोटात राहून मरण पावला, तर तो शूद्राच्या गतिला पोहोचतो.
तेन शूद्रान्नशेषेण ब्रह्मस्थानाद् अपाकृतः ब्राह्मणः शूद्रताम् एति नास्ति तत्र विचारणा
म्हणून, शूद्राच्या उरलेल्या अन्नामुळे ब्राह्मण ब्राह्मणत्वातून खाली पडतो आणि शूद्र होतो; यात काहीच शंका नाही.
यस्यान्नेनावशेषेण जठरे म्रियते द्विजः तां तां योनिं व्रजेद् विप्रो यस्यान्नम् उपजीवति
ज्याच्या अन्नामुळे, जर द्विजाच्या पोटात उरलेले अन्न राहून तो मरण पावला, तर ब्राह्मण त्या त्या व्यक्तीच्या गर्भात जन्म घेतो, ज्याचे अन्न त्याने खाल्ले.
ब्राह्मणत्वं सुखं प्राप्य दुर्लभं यो ऽवमन्यते अभोज्यान्नानि वाश्नाति स द्विजत्वात् पतेत वै
जो ब्राह्मणत्व सहज मिळवूनही त्याची अवहेलना करतो किंवा निषिद्ध अन्न खातो, तो नक्कीच द्विजपदातून खाली पडतो.
सुरापो ब्रह्महा स्तेयी चौरो भग्नव्रतो ऽशुचिः स्वाध्यायवर्जितः पापो लुब्धो नैकृतिकः शठः
जो मद्यपान करणारा, ब्राह्मणहत्यारा, चोर, दरोडेखोर, व्रतभंग करणारा, अपवित्र, अध्ययन टाळणारा, पापी, लोभी, कपटी किंवा दुष्ट आहे—
अव्रती वृषलीभर्ता कुण्डाशी सोमविक्रयी विहीनसेवी विप्रो हि पतते ब्रह्मयोनितः
जो व्रत न पाळणारा, वाईट स्त्रीशी संबंध ठेवणारा, एकत्र भांडीतील अन्न खाणारा, सोम विकणारा किंवा अयोग्यांची सेवा करणारा आहे, असा ब्राह्मण ब्राह्मणवंशातून खाली पडतो.
गुरुतल्पी गुरुद्वेषी गुरुकुत्सारतिश् च यः ब्रह्मद्विड् वापि पतति ब्राह्मणो ब्रह्मयोनितः
जो गुरुच्या पत्नीस स्पर्श करणारा, गुरूचा द्वेष करणारा, गुरूची टिंगल करणारा किंवा ब्रह्माचा द्वेष करणारा आहे, असा ब्राह्मण ब्राह्मणवंशातून खाली पडतो.
एभिस् तु कर्मभिर् देवि शुभैर् आचरितैस् तथा शूद्रो ब्राह्मणतां गच्छेद् वैश्यः क्षत्रियतां व्रजेत्
पण, हे देवी, या चांगल्या कर्मांनी शूद्र ब्राह्मणपद मिळवू शकतो आणि वैश्य क्षत्रिय होऊ शकतो.
शूद्रः कर्माणि सर्वाणि यथान्यायं यथाविधि सर्वातिथ्यम् उपातिष्ठञ् शेषान्नकृतभोजनः
शूद्राने सर्व कामे योग्यतेने आणि नियमाने करावीत, सर्व पाहुण्यांची सेवा करावी, आणि उरलेले अन्नच खावे.
शुश्रूषां परिचर्यां यो ज्येष्ठवर्णे प्रयत्नतः कुर्याद् अविमनाः श्रेष्ठः सततं सत्पथे स्थितः
जो शूद्र मोठ्या वर्णातील लोकांची मनापासून आणि मनात खंत न ठेवता सेवा करतो, तो नेहमी उत्तम मार्गावर असतो.