अलाभे न विषादी स्याल् लाभे नैव च हर्षयेत् प्राणयात्रिकमात्रः स्यान् मात्रासङ्गाद् विनिर्गतः
भिक्षा मिळाली नाही तर दुःखी होऊ नये, मिळाली तर आनंदी होऊ नये. फक्त प्राण टिकवण्यासाठी जे मिळेल त्यात समाधानी राहावे आणि मापाच्या आसक्तीपासून दूर रहावे.
अतिपूजितलाभांस् तु जुगुप्सं चैव सर्वतः अतिपूजितलाभैस् तु यतिर् मुक्तो ऽपि बध्यते
जर कुठे फार सन्मान किंवा जास्त मिळकत मिळाली, तर ती सर्व प्रकारे टाळावी; कारण फार सन्मानाने मिळालेल्या वस्तूंमुळे भिक्षुक जरी मुक्त असला तरी पुन्हा बांधला जातो.
कामः क्रोधस् तथा दर्पो लोभमोहादयश् च ये तांस् तु दोषान् परित्यज्य परिव्राण् निर्ममो भवेत्
काम, राग, अहंकार, लोभ, मोह आणि असे इतर दोष सोडून जो संन्यासी राहतो, तो सर्वस्वाचा त्याग करून निःस्पृह होतो.
अभयं सर्वसत्त्वेभ्यो दत्त्वा यश् चरते महीम् तस्य देहाद् विमुक्तस्य भयं नोत्पद्यते क्वचित्
जो सर्व प्राण्यांना निर्भयता देतो आणि पृथ्वीवर वावरतो, त्याचा देह सोडल्यावर त्याला कुठेही भीती उरत नाही.
कृत्वाग्निहोत्रं स्वशरीरसंस्थं शारीरम् अग्निं स्वमुखे जुहोति विप्रस् तु भिक्षोपगतैर् हविर्भिश् चिताग्निना स व्रजति स्म लोकान्
जो आपले शरीरच यज्ञकुंड मानून, भिक्षेने मिळालेल्या अन्नाने शरीरातील अग्नीत होम करतो, तो ब्राह्मण चितेच्या अग्नीतून विविध लोकांना पोहोचतो.
मोक्षाश्रमं यश् चरते यथोक्तं शुचिश् च संकल्पितबुद्धियुक्तः अनिन्धनं ज्योतिर् इव प्रशान्तं स ब्रह्मलोकं व्रजति द्विजातिः
जो शुद्ध मनाने, निश्चयपूर्वक सांगितलेल्या मुक्तीच्या आश्रमात वागतो, तो द्विज अग्निविना शांत असलेल्या ज्योतीसारखा ब्रह्मलोकाला पोहोचतो.
सर्वज्ञस् त्वं महाभाग सर्वभूतहिते रतः भूतं भव्यं भविष्यं च न ते ऽस्त्य् अविदितं मुने
तू सर्वज्ञ आहेस, महाभाग, सर्व प्राण्यांच्या कल्याणात रमलेला आहेस; भूत, भविष्य आणि वर्तमान — तुला काहीही अज्ञात नाही, हे मुनी.
कर्मणा केन वर्णानाम् अधमा जायते गतिः उत्तमा च भवेत् केन ब्रूहि तेषां महामते
कुठल्या कर्मामुळे कोणत्या वर्णाच्या माणसाला नीच अवस्था मिळते आणि कोणत्या कर्मामुळे श्रेष्ठत्व मिळते, हे सांग, हे महात्म्या.
शूद्रस् तु कर्मणा केन ब्राह्मणत्वं च गच्छति श्रोतुम् इच्छामहे केन ब्राह्मणः शूद्रताम् इयात्
शूद्र कोणत्या कर्मामुळे ब्राह्मणपद मिळवतो? आणि कोणत्या कर्मामुळे ब्राह्मण शूद्र होतो, हे आम्हाला ऐकायचे आहे.
हिमवच्छिखरे रम्ये नानाधातुविभूषिते नानाद्रुमलताकीर्णे नानाश्चर्यसमन्विते
हिमालयाच्या सुंदर शिखरावर, विविध धातूंनी सजलेल्या, अनेक झाडे व लता यांनी व्यापलेल्या आणि अनेक आश्चर्यांनी भरलेल्या ठिकाणी,
तत्र स्थितं महादेवं त्रिपुरघ्नं त्रिलोचनम् शैलराजसुता देवी प्रणिपत्य सुरेश्वरम्
तेथे त्रिपुराचा संहार करणारे, त्रिनेत्री महादेव उभे होते; पर्वतराजाच्या कन्या देवीने त्या देवाधिदेवाला वंदन केले.
इमं प्रश्नं पुरा विप्रा अपृच्छच् चारुलोचना तद् अहं संप्रवक्ष्यामि शृणुध्वं मम सत्तमाः
पूर्वी सुंदर डोळ्यांची ती देवी, हे प्रश्न ब्राह्मणांना विचारले होते; आता मी ते सांगतो, ऐका, हे उत्तम जीवांनो.
भगवन् भगनेत्रघ्न पूष्णो दन्तविनाशन दक्षक्रतुहर त्र्यक्ष संशयो मे महान् अयम्
भगवान, भगाचा डोळा फोडणारे, पूष्णाचे दात तोडणारे, दक्षाच्या यज्ञाचा नाश करणारे, त्रिनेत्री, मला हा मोठा संशय आहे.
चातुर्वर्ण्यं भगवता पूर्वं सृष्टं स्वयंभुवा केन कर्मविपाकेन वैश्यो गच्छति शूद्रताम्
भगवंताने पूर्वी चातुर्वर्ण्य निर्माण केले; कोणत्या कर्माच्या फळामुळे वैश्य शूद्र होतो?
वैश्यो वा क्षत्रियः केन द्विजो वा क्षत्रियो भवेत् प्रतिलोमे कथं देव शक्यो धर्मो निवर्तितुम्
किंवा कोणत्या कारणामुळे वैश्य किंवा क्षत्रिय द्विज क्षत्रिय होतो? उलट्या क्रमाने, हे देव, धर्म कसा बदलतो?
केन वा कर्मणा विप्रः शूद्रयोनौ प्रजायते क्षत्रियः शूद्रताम् एति केन वा कर्मणा विभो
कुठल्या कर्मामुळे, हे प्रभो, ब्राह्मण शूद्राच्या पोटी जन्मतो? आणि कोणत्या कर्मामुळे क्षत्रिय शूद्र होतो, हे महाबळ?
एतं मे संशयं देव वद भूतपते ऽनघ त्रयो वर्णाः प्रकृत्येह कथं ब्राह्मण्यम् आप्नुयुः
हे पापरहित भूतपती, माझा हा संशय दूर कर; इथे हे तीन वर्ण जन्मतः ब्राह्मणपद कसे मिळवतात?
ब्राह्मण्यं देवि दुष्प्रापं निसर्गाद् ब्राह्मणः शुभे क्षत्रियो वैश्यशूद्रौ वा निसर्गाद् इति मे मतिः
हे शुभे, ब्राह्मणपद सहज मिळत नाही; जन्मतःच कोणी ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य किंवा शूद्र असतो — माझे असे मत आहे.
कर्मणा दुष्कृतेनेह स्थानाद् भ्रश्यति स द्विजः श्रेष्ठं वर्णम् अनुप्राप्य तस्माद् आक्षिप्यते पुनः
इथे वाईट कर्म केल्याने द्विज आपल्या स्थानावरून खाली पडतो; श्रेष्ठ वर्ण मिळवूनही तो पुन्हा खाली फेकला जातो.
स्थितो ब्राह्मणधर्मेण ब्राह्मण्यम् उपजीवति क्षत्रियो वाथ वैश्यो वा ब्रह्मभूयं स गच्छति
जो ब्राह्मणाच्या धर्मात राहतो, तो ब्राह्मणत्व जगतो; क्षत्रिय किंवा वैश्य असला तरी तो ब्रह्मभूत होतो.
यश् च विप्रत्वम् उत्सृज्य क्षत्रधर्मान् निषेवते ब्राह्मण्यात् स परिभ्रष्टः क्षत्रयोनौ प्रजायते
जो ब्राह्मणपद सोडून क्षत्रियाचे कर्तव्य स्वीकारतो, तो ब्राह्मणत्वातून खाली पडतो आणि पुढच्या जन्मी क्षत्रियाच्या पोटी जन्म घेतो.
वैश्यकर्म च यो विप्रो लोभमोहव्यपाश्रयः ब्राह्मण्यं दुर्लभं प्राप्य करोत्य् अल्पमतिः सदा
जो ब्राह्मण लोभ आणि मोहामुळे वैश्याचे काम करतो, त्याने मिळवलेले दुर्मिळ ब्राह्मणत्व तो नेहमीच मूर्खपणाने वागून वाया घालवतो.
स द्विजो वैश्यताम् एति वैश्यो वा शूद्रताम् इयात् स्वधर्मात् प्रच्युतो विप्रस् ततः शूद्रत्वम् आप्नुयात्
असा द्विज वैश्य होतो, आणि वैश्य शूद्र बनतो; स्वतःच्या धर्मापासून दूर गेलेला ब्राह्मण शेवटी शूद्रत्व प्राप्त करतो.
तत्रासौ निरयं प्राप्तो वर्णभ्रष्टो बहिष्कृतः ब्रह्मलोकात् परिभ्रष्टः शूद्रयोनौ प्रजायते
अशा अवस्थेत तो नरकात पडतो, वर्णभ्रष्ट म्हणून बाहेर टाकला जातो; ब्रह्मलोकातून खाली पडून तो शूद्राच्या पोटी जन्म घेतो.
क्षत्रियो वा महाभागे वैश्यो वा धर्मचारिणि स्वानि कर्माण्य् अपाकृत्य शूद्रकर्म निषेवते
म्हणून, हे महाभागे, जो क्षत्रिय किंवा वैश्य स्वतःचे कर्तव्य सोडून शूद्राचे काम करतो—
स्वस्थानात् स परिभ्रष्टो वर्णसंकरतां गतः ब्राह्मणः क्षत्रियो वैश्यः शूद्रत्वं याति तादृशः
तो स्वतःच्या स्थानातून खाली पडतो आणि वर्णसंकर अवस्थेत जातो; असा ब्राह्मण, क्षत्रिय किंवा वैश्य शूद्रत्व प्राप्त करतो.
यस् तु शूद्रः स्वधर्मेण ज्ञानविज्ञानवाञ् शुचिः धर्मज्ञो धर्मनिरतः स धर्मफलम् अश्नुते
पण जो शूद्र आपल्या धर्माने ज्ञान आणि विवेकाने युक्त, पवित्र, धर्म जाणणारा आणि धर्मात रमणारा असतो, तो धर्माचे फळ मिळवतो.
इदं चैवापरं देवि ब्रह्मणा समुदाहृतम् अध्यात्मं नैष्ठिकी सिद्धिर् धर्मकामैर् निषेव्यते
हे देवी, हे देखील ब्रह्मदेवाने सांगितले आहे—जो धर्माची इच्छा करतो, तोच सर्वोच्च आत्मिक सिद्धी मिळवतो.
उग्रान्नं गर्हितं देवि गणान्नं श्राद्धसूतकम् घुष्टान्नं नैव भोक्तव्यं शूद्रान्नं नैव वा क्वचित्
हे देवी, जे जे अन्न कडू, निंदा केलेले, एकत्र खाल्लेले, श्राद्ध किंवा सूतकाचे, किंवा अपवित्र म्हणून जाहीर केलेले, किंवा शूद्राचे अन्न, असे अन्न कुठेही खाऊ नये.
शूद्रान्नं गर्हितं देवि सदा देवैर् महात्मभिः पितामहमुखोत्सृष्टं प्रमाणम् इति मे मतिः
हे देवी, शूद्राचे अन्न नेहमीच देव आणि महात्म्यांनी निंदले आहे; पितामहांनी सांगितलेले हेच प्रमाण आहे, असे माझे मत आहे.