चर्मकाशकुशैः कुर्यात् परिधानोत्तरीयके तद्वत् त्रिषवणं स्नानं शस्तम् अस्य द्विजोत्तमाः
त्याने वस्त्र म्हणून कातडी, वाळी किंवा कुशा यांचे वस्त्र वापरावे. तसेच, उत्तम द्विजांनो, दिवसातून तीन वेळा स्नान करणे त्याला योग्य आहे.
देवताभ्यर्चनं होमः सर्वाभ्यागतपूजनम् भिक्षा बलिप्रदानं तु शस्तम् अस्य प्रशस्यते
देवतांची पूजा, होम, आलेल्यांचे सत्कार, भिक्षा देणे आणि बलिदान करणे हे त्याच्यासाठी योग्य आणि प्रशंसनीय आहे.
वन्यस्नेहेन गात्राणाम् अभ्यङ्गश् चापि शस्यते तपस्या तस्य विप्रेन्द्राः शीतोष्णादिसहिष्णुता
हे श्रेष्ठ ब्राह्मणांनो, वनातील तेलांनी अंगाला अभ्यंग करणे आणि तप करताना उष्णता व थंडी सहन करणे हे देखील त्याला योग्य आहे.
यस् त्व् एता नियतश् चर्या वानप्रस्थश् चरेन् मुनिः स दहत्य् अग्निवद् दोषाञ् जयेल् लोकांश् च शाश्वतान्
जो वानप्रस्थ ऋषी या सर्व आचारांचे नियमाने पालन करतो, तो अग्नीप्रमाणे दोष जाळतो आणि शाश्वत लोकांना जिंकतो.
चतुर्थश् चाश्रमो भिक्षोः प्रोच्यते यो मनीषिभिः तस्य स्वरूपं गदतो बुध्यध्वं मम सत्तमाः
चौथा आश्रम म्हणजे भिक्षुकाचा, असे ज्ञानी लोक सांगतात. हे सज्जनहो, त्याचे स्वरूप मी सांगतो, ते लक्षपूर्वक ऐका.
पुत्रद्रव्यकलत्रेषु त्यजेत् स्नेहं द्विजोत्तमाः चतुर्थम् आश्रमस्थानं गच्छेन् निर्धूतमत्सरः
हे श्रेष्ठ द्विजांनो, पुत्र, संपत्ती आणि पत्नी यांच्याशी असलेले प्रेम सोडावे आणि मत्सररहित होऊन चौथ्या आश्रमात जावे.
त्रैवर्णिकांस् त्यजेत् सर्वान् आरम्भान् द्विजसत्तमाः मित्रादिषु समो मैत्रः समस्तेष्व् एव जन्तुषु
हे श्रेष्ठ द्विजांनो, त्याने तिन्ही वर्णांच्या सर्व कृत्यांचा त्याग करावा, मित्र आणि शत्रू यांच्याशी समभाव ठेवावा आणि सर्व प्राण्यांशी मैत्रीभाव असावा.
जरायुजाण्डजादीनां वाङ्मनःकर्मभिः क्वचित् युक्तः कुर्वीत न द्रोहं सर्वसङ्गांश् च वर्जयेत्
ज्या प्राण्यांचा जन्म गर्भातून, अंड्यातून किंवा अन्य प्रकारे झाला आहे, त्यांना कधीही वाणी, मन किंवा कृतीने त्रास देऊ नये आणि सर्व प्रकारच्या आसक्ती टाळाव्यात.
एकरात्रस्थितिर् ग्रामे पञ्चरात्रस्थितिः पुरे तथा प्रीतिर् न तिर्यक्षु द्वेषो वा नास्य जायते
त्याने गावात एक रात्र, शहरात पाच रात्री थांबावे आणि प्राण्यांप्रती न प्रेम ठेवावे, न द्वेष करावा.
प्राणयात्रानिमित्तं च व्यङ्गारे ऽभुक्तवज्जने काले प्रशस्तवर्णानां भिक्षार्थी पर्यटेद् गृहान्
फक्त प्राण टिकवण्यासाठी, योग्य वेळी, सदाचार असलेल्या लोकांच्या घरी जाऊन भिक्षा मागावी, जणू काही काहीच खाल्ले नाही असे समजून.
अलाभे न विषादी स्याल् लाभे नैव च हर्षयेत् प्राणयात्रिकमात्रः स्यान् मात्रासङ्गाद् विनिर्गतः
भिक्षा मिळाली नाही तर दुःखी होऊ नये, मिळाली तर आनंदी होऊ नये. फक्त प्राण टिकवण्यासाठी जे मिळेल त्यात समाधानी राहावे आणि मापाच्या आसक्तीपासून दूर रहावे.
अतिपूजितलाभांस् तु जुगुप्सं चैव सर्वतः अतिपूजितलाभैस् तु यतिर् मुक्तो ऽपि बध्यते
जर कुठे फार सन्मान किंवा जास्त मिळकत मिळाली, तर ती सर्व प्रकारे टाळावी; कारण फार सन्मानाने मिळालेल्या वस्तूंमुळे भिक्षुक जरी मुक्त असला तरी पुन्हा बांधला जातो.
कामः क्रोधस् तथा दर्पो लोभमोहादयश् च ये तांस् तु दोषान् परित्यज्य परिव्राण् निर्ममो भवेत्
काम, राग, अहंकार, लोभ, मोह आणि असे इतर दोष सोडून जो संन्यासी राहतो, तो सर्वस्वाचा त्याग करून निःस्पृह होतो.
अभयं सर्वसत्त्वेभ्यो दत्त्वा यश् चरते महीम् तस्य देहाद् विमुक्तस्य भयं नोत्पद्यते क्वचित्
जो सर्व प्राण्यांना निर्भयता देतो आणि पृथ्वीवर वावरतो, त्याचा देह सोडल्यावर त्याला कुठेही भीती उरत नाही.
कृत्वाग्निहोत्रं स्वशरीरसंस्थं शारीरम् अग्निं स्वमुखे जुहोति विप्रस् तु भिक्षोपगतैर् हविर्भिश् चिताग्निना स व्रजति स्म लोकान्
जो आपले शरीरच यज्ञकुंड मानून, भिक्षेने मिळालेल्या अन्नाने शरीरातील अग्नीत होम करतो, तो ब्राह्मण चितेच्या अग्नीतून विविध लोकांना पोहोचतो.
मोक्षाश्रमं यश् चरते यथोक्तं शुचिश् च संकल्पितबुद्धियुक्तः अनिन्धनं ज्योतिर् इव प्रशान्तं स ब्रह्मलोकं व्रजति द्विजातिः
जो शुद्ध मनाने, निश्चयपूर्वक सांगितलेल्या मुक्तीच्या आश्रमात वागतो, तो द्विज अग्निविना शांत असलेल्या ज्योतीसारखा ब्रह्मलोकाला पोहोचतो.
सर्वज्ञस् त्वं महाभाग सर्वभूतहिते रतः भूतं भव्यं भविष्यं च न ते ऽस्त्य् अविदितं मुने
तू सर्वज्ञ आहेस, महाभाग, सर्व प्राण्यांच्या कल्याणात रमलेला आहेस; भूत, भविष्य आणि वर्तमान — तुला काहीही अज्ञात नाही, हे मुनी.
कर्मणा केन वर्णानाम् अधमा जायते गतिः उत्तमा च भवेत् केन ब्रूहि तेषां महामते
कुठल्या कर्मामुळे कोणत्या वर्णाच्या माणसाला नीच अवस्था मिळते आणि कोणत्या कर्मामुळे श्रेष्ठत्व मिळते, हे सांग, हे महात्म्या.
शूद्रस् तु कर्मणा केन ब्राह्मणत्वं च गच्छति श्रोतुम् इच्छामहे केन ब्राह्मणः शूद्रताम् इयात्
शूद्र कोणत्या कर्मामुळे ब्राह्मणपद मिळवतो? आणि कोणत्या कर्मामुळे ब्राह्मण शूद्र होतो, हे आम्हाला ऐकायचे आहे.
हिमवच्छिखरे रम्ये नानाधातुविभूषिते नानाद्रुमलताकीर्णे नानाश्चर्यसमन्विते
हिमालयाच्या सुंदर शिखरावर, विविध धातूंनी सजलेल्या, अनेक झाडे व लता यांनी व्यापलेल्या आणि अनेक आश्चर्यांनी भरलेल्या ठिकाणी,
तत्र स्थितं महादेवं त्रिपुरघ्नं त्रिलोचनम् शैलराजसुता देवी प्रणिपत्य सुरेश्वरम्
तेथे त्रिपुराचा संहार करणारे, त्रिनेत्री महादेव उभे होते; पर्वतराजाच्या कन्या देवीने त्या देवाधिदेवाला वंदन केले.
इमं प्रश्नं पुरा विप्रा अपृच्छच् चारुलोचना तद् अहं संप्रवक्ष्यामि शृणुध्वं मम सत्तमाः
पूर्वी सुंदर डोळ्यांची ती देवी, हे प्रश्न ब्राह्मणांना विचारले होते; आता मी ते सांगतो, ऐका, हे उत्तम जीवांनो.
भगवन् भगनेत्रघ्न पूष्णो दन्तविनाशन दक्षक्रतुहर त्र्यक्ष संशयो मे महान् अयम्
भगवान, भगाचा डोळा फोडणारे, पूष्णाचे दात तोडणारे, दक्षाच्या यज्ञाचा नाश करणारे, त्रिनेत्री, मला हा मोठा संशय आहे.
चातुर्वर्ण्यं भगवता पूर्वं सृष्टं स्वयंभुवा केन कर्मविपाकेन वैश्यो गच्छति शूद्रताम्
भगवंताने पूर्वी चातुर्वर्ण्य निर्माण केले; कोणत्या कर्माच्या फळामुळे वैश्य शूद्र होतो?
वैश्यो वा क्षत्रियः केन द्विजो वा क्षत्रियो भवेत् प्रतिलोमे कथं देव शक्यो धर्मो निवर्तितुम्
किंवा कोणत्या कारणामुळे वैश्य किंवा क्षत्रिय द्विज क्षत्रिय होतो? उलट्या क्रमाने, हे देव, धर्म कसा बदलतो?
केन वा कर्मणा विप्रः शूद्रयोनौ प्रजायते क्षत्रियः शूद्रताम् एति केन वा कर्मणा विभो
कुठल्या कर्मामुळे, हे प्रभो, ब्राह्मण शूद्राच्या पोटी जन्मतो? आणि कोणत्या कर्मामुळे क्षत्रिय शूद्र होतो, हे महाबळ?
एतं मे संशयं देव वद भूतपते ऽनघ त्रयो वर्णाः प्रकृत्येह कथं ब्राह्मण्यम् आप्नुयुः
हे पापरहित भूतपती, माझा हा संशय दूर कर; इथे हे तीन वर्ण जन्मतः ब्राह्मणपद कसे मिळवतात?
ब्राह्मण्यं देवि दुष्प्रापं निसर्गाद् ब्राह्मणः शुभे क्षत्रियो वैश्यशूद्रौ वा निसर्गाद् इति मे मतिः
हे शुभे, ब्राह्मणपद सहज मिळत नाही; जन्मतःच कोणी ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य किंवा शूद्र असतो — माझे असे मत आहे.
कर्मणा दुष्कृतेनेह स्थानाद् भ्रश्यति स द्विजः श्रेष्ठं वर्णम् अनुप्राप्य तस्माद् आक्षिप्यते पुनः
इथे वाईट कर्म केल्याने द्विज आपल्या स्थानावरून खाली पडतो; श्रेष्ठ वर्ण मिळवूनही तो पुन्हा खाली फेकला जातो.
स्थितो ब्राह्मणधर्मेण ब्राह्मण्यम् उपजीवति क्षत्रियो वाथ वैश्यो वा ब्रह्मभूयं स गच्छति
जो ब्राह्मणाच्या धर्मात राहतो, तो ब्राह्मणत्व जगतो; क्षत्रिय किंवा वैश्य असला तरी तो ब्रह्मभूत होतो.