इत्य् एते कथिता विप्रा वर्णधर्मा मयाद्य वै धर्मम् आश्रमिणां सम्यग् ब्रुवतो ऽपि निबोधत
म्हणून, हे विप्रांनो, आज मी वर्णधर्म सांगितले; आता मी आश्रमधर्म सांगतो, ते नीट ऐका.
बालः कृतोपनयनो वेदाहरणतत्परः गुरोर् गेहे वसन् विप्रा ब्रह्मचारी समाहितः
जो मुलगा उपनयन झालेला आहे, वेदपठणात मन लावतो, गुरूच्या घरी राहतो, तो ब्रह्मचारी एकाग्र असतो, हे विप्रांनो.
शौचाचाररतस् तत्र कार्यं शुश्रूषणं गुरोः व्रतानि चरता ग्राह्यो वेदश् च कृतबुद्धिना
तेथे त्याने स्वच्छता आणि चांगले वर्तन यांत रमावे, गुरूची सेवा करावी, व्रते पाळावीत आणि ठाम बुद्धीने वेद शिकावा.
उभे संध्ये रविं विप्रास् तथैवाग्निं समाहितः उपतिष्ठेत् तथा कुर्याद् गुरोर् अप्य् अभिवादनम्
प्रत्येक संध्याकाळी, हे विप्रांनो, त्याने एकाग्रतेने सूर्य आणि अग्नीची पूजा करावी, आणि गुरूला नमस्कार करावा.
स्थिते तिष्ठेद् व्रजेद् याति नीचैर् आसीत चासिते शिष्यो गुरौ द्विजश्रेष्ठाः प्रतिकूलं च संत्यजेत्
गुरू उभा राहिला तर तोही उभा राहावा; गुरू गेला तर त्याने मागे जावे; गुरू बसला तर तो खाली बसावा; हे द्विजश्रेष्ठांनो, शिष्याने गुरूविरुद्ध काहीही करू नये.
तेनैवोक्तं पठेद् वेदं नान्यचित्तः पुरस्थितः अनुज्ञातं च भिक्षान्नम् अश्नीयाद् गुरुणा ततः
गुरूने सांगितले तसे वेद वाचावे, मन एकाग्र ठेवावे, गुरूसमोर बसावे आणि गुरूने दिलेले अन्नच खावे.
अवगाहेद् अपः पूर्वम् आचार्येणावगाहिताः समिज्जलादिकं चास्य कल्यकल्यम् उपानयेत्
गुरूने आंघोळ केल्यावरच शिष्याने आंघोळ करावी, आणि गुरूसाठी पाणी व इतर आवश्यक वस्तू योग्य वेळी आणाव्यात.
गृहीतग्राह्यवेदश् च ततो ऽनुज्ञाम् अवाप्य वै गार्हस्थ्यम् आवसेत् प्राज्ञो निष्पन्नगुरुनिष्कृतिः
वेद शिकून, गुरूची परवानगी घेऊन, आणि गुरूचे ऋण फेडून, ज्ञानी गृहस्थाश्रमात प्रवेश करावा.
विधिनावाप्तदारस् तु धनं प्राप्य स्वकर्मणा गृहस्थकार्यम् अखिलं कुर्याद् विप्राः स्वशक्तितः
विधिपूर्वक पत्नी मिळवून, स्वतःच्या कर्तव्याने संपत्ती मिळवून, ब्राह्मणाने आपल्या शक्तीनुसार सर्व गृहस्थधर्म पाळावेत.
निर्वापेण पितॄन् अर्च्य यज्ञैर् देवांस् तथातिथीन् अन्नैर् मुनींश् च स्वाध्यायैर् अपत्येन प्रजापतिम्
पितरांना पिंडदानाने, देवांना यज्ञाने, पाहुण्यांना अन्नाने, ऋषींना स्वाध्यायाने आणि प्रजापतीला संततीने पूजावे.
बलिकर्मणा भूतानि वाक्सत्येनाखिलं जगत् प्राप्नोति लोकान् पुरुषो निजकर्मसमार्जितान्
भूतांना बलिदान देऊन आणि सत्य बोलून, मनुष्य सर्व लोकांना प्राप्त करतो; प्रत्येकाला स्वतःच्या कर्माने मिळणारे लोक मिळतात.
भिक्षाभुजश् च ये केचित् परिव्राड् ब्रह्मचारिणः ते ऽप्य् अत्र प्रतितिष्ठन्ति गार्हस्थ्यं तेन वै परम्
भिक्षा मागून जगणारे, भटकंती करणारे किंवा ब्रह्मचारी असलेले, हे सर्वही गृहस्थाश्रमातच स्थिर होतात, कारण तोच श्रेष्ठ मानला जातो.
वेदाहरणकार्येण तीर्थस्नानाय च द्विजाः अटन्ति वसुधां विप्राः पृथिवीदर्शनाय च
वेदपठणासाठी आणि तीर्थस्नानासाठी, तसेच पृथ्वीचे दर्शन करण्यासाठी, हे विप्रांनो, ब्राह्मण पृथ्वीवर भ्रमण करतात.
अनिकेता ह्य् अनाहारा ये तु सायंगृहास् तु ते तेषां गृहस्थः सततं प्रतिष्ठा योनिर् उच्यते
जे घर नसलेले आणि अन्न नसलेले आहेत, आणि जे संध्याकाळी घरी येतात — त्यांच्यात गृहस्थच नेहमी स्थिर आणि मुख्य मानला जातो.
तेषां स्वागतदानानि वक्तव्यं मधुरं सदा गृहागतानां दद्याच् च शयनासनभोजनम्
घरात आलेल्या पाहुण्यांना नेहमी गोड शब्दांनी स्वागत करावे, त्यांना काहीतरी द्यावे, आणि झोपायची जागा, बसायला आसन, जेवायला अन्न द्यावे.
अतिथिर् यस्य भग्नाशो गृहात् प्रतिनिवर्तते स दत्त्वा दुष्कृतं तस्मै पुण्यम् आदाय गच्छति
जो पाहुणा आशा धरून घरात येतो आणि निराश होऊन परत जातो, त्याच्या पुण्याईचा भाग गृहस्थाने घेतो आणि आपले पाप त्याच्याकडे देतो.
अवज्ञानम् अहंकारो दम्भश् चापि गृहे सतः परिवादोपघातौ च पारुष्यं च न शस्यते
घरात राहणाऱ्यांनी कोणत्याही पाहुण्याचा अपमान, अहंकार, दांभिकपणा, इतरांची निंदा, त्रास देणे किंवा कठोर बोलणे हे कधीच करू नये.
यश् च सम्यक् करोत्य् एवं गृहस्थः परमं विधिम् सर्वबन्धविनिर्मुक्तो लोकान् आप्नोति चोत्तमान्
जो गृहस्थ या प्रकारे उत्तम आचार पाळतो, तो सर्व बंधनांतून मुक्त होतो आणि श्रेष्ठ लोकांना मिळणाऱ्या लोकांना पोहोचतो.
वयःपरिणतौ विप्राः कृतकृत्यो गृहाश्रमी पुत्रेषु भार्यां निक्षिप्य वनं गच्छेत् सहैव वा
जेव्हा द्विज लोक वयस्कर होतात आणि गृहस्थाश्रमातील कर्तव्ये पूर्ण करतात, तेव्हा त्यांनी पत्नीला मुलांकडे सोपवून, एकटे किंवा सोबत, वनात जावे.
पर्णमूलफलाहारः केशश्मश्रुजटाधरः भूमिशायी भवेत् तत्र मुनिः सर्वातिथिर् द्विजाः
तिथे तो ऋषी पान, मूळ आणि फळे यावर उपजीविका करतो, केस आणि दाढी जटा करतो, जमिनीवर झोपतो आणि आलेल्या सर्व अतिथींचे, विशेषतः द्विजांचे, स्वागत करतो.
चर्मकाशकुशैः कुर्यात् परिधानोत्तरीयके तद्वत् त्रिषवणं स्नानं शस्तम् अस्य द्विजोत्तमाः
त्याने वस्त्र म्हणून कातडी, वाळी किंवा कुशा यांचे वस्त्र वापरावे. तसेच, उत्तम द्विजांनो, दिवसातून तीन वेळा स्नान करणे त्याला योग्य आहे.
देवताभ्यर्चनं होमः सर्वाभ्यागतपूजनम् भिक्षा बलिप्रदानं तु शस्तम् अस्य प्रशस्यते
देवतांची पूजा, होम, आलेल्यांचे सत्कार, भिक्षा देणे आणि बलिदान करणे हे त्याच्यासाठी योग्य आणि प्रशंसनीय आहे.
वन्यस्नेहेन गात्राणाम् अभ्यङ्गश् चापि शस्यते तपस्या तस्य विप्रेन्द्राः शीतोष्णादिसहिष्णुता
हे श्रेष्ठ ब्राह्मणांनो, वनातील तेलांनी अंगाला अभ्यंग करणे आणि तप करताना उष्णता व थंडी सहन करणे हे देखील त्याला योग्य आहे.
यस् त्व् एता नियतश् चर्या वानप्रस्थश् चरेन् मुनिः स दहत्य् अग्निवद् दोषाञ् जयेल् लोकांश् च शाश्वतान्
जो वानप्रस्थ ऋषी या सर्व आचारांचे नियमाने पालन करतो, तो अग्नीप्रमाणे दोष जाळतो आणि शाश्वत लोकांना जिंकतो.
चतुर्थश् चाश्रमो भिक्षोः प्रोच्यते यो मनीषिभिः तस्य स्वरूपं गदतो बुध्यध्वं मम सत्तमाः
चौथा आश्रम म्हणजे भिक्षुकाचा, असे ज्ञानी लोक सांगतात. हे सज्जनहो, त्याचे स्वरूप मी सांगतो, ते लक्षपूर्वक ऐका.
पुत्रद्रव्यकलत्रेषु त्यजेत् स्नेहं द्विजोत्तमाः चतुर्थम् आश्रमस्थानं गच्छेन् निर्धूतमत्सरः
हे श्रेष्ठ द्विजांनो, पुत्र, संपत्ती आणि पत्नी यांच्याशी असलेले प्रेम सोडावे आणि मत्सररहित होऊन चौथ्या आश्रमात जावे.
त्रैवर्णिकांस् त्यजेत् सर्वान् आरम्भान् द्विजसत्तमाः मित्रादिषु समो मैत्रः समस्तेष्व् एव जन्तुषु
हे श्रेष्ठ द्विजांनो, त्याने तिन्ही वर्णांच्या सर्व कृत्यांचा त्याग करावा, मित्र आणि शत्रू यांच्याशी समभाव ठेवावा आणि सर्व प्राण्यांशी मैत्रीभाव असावा.
जरायुजाण्डजादीनां वाङ्मनःकर्मभिः क्वचित् युक्तः कुर्वीत न द्रोहं सर्वसङ्गांश् च वर्जयेत्
ज्या प्राण्यांचा जन्म गर्भातून, अंड्यातून किंवा अन्य प्रकारे झाला आहे, त्यांना कधीही वाणी, मन किंवा कृतीने त्रास देऊ नये आणि सर्व प्रकारच्या आसक्ती टाळाव्यात.
एकरात्रस्थितिर् ग्रामे पञ्चरात्रस्थितिः पुरे तथा प्रीतिर् न तिर्यक्षु द्वेषो वा नास्य जायते
त्याने गावात एक रात्र, शहरात पाच रात्री थांबावे आणि प्राण्यांप्रती न प्रेम ठेवावे, न द्वेष करावा.
प्राणयात्रानिमित्तं च व्यङ्गारे ऽभुक्तवज्जने काले प्रशस्तवर्णानां भिक्षार्थी पर्यटेद् गृहान्
फक्त प्राण टिकवण्यासाठी, योग्य वेळी, सदाचार असलेल्या लोकांच्या घरी जाऊन भिक्षा मागावी, जणू काही काहीच खाल्ले नाही असे समजून.