ब्रह्मपुराणम्

तस्याप्य् अध्ययनं यज्ञो दानं धर्मश् च शस्यते नित्यनैमित्तिकादीनाम् अनुष्ठानं च कर्मणाम्

त्याच्यासाठीही अध्ययन, यज्ञ, दान आणि धर्म हे श्रेष्ठ आहेत; तसेच नित्य व नैमित्तिक कर्मे करावीत.

द्विजातिसंश्रयं कर्म तदर्थं तेन पोषणम् क्रयविक्रयजैर् वापि धनैः कारुभवैस् तु वा

वैश्याने द्विजांचे पालन त्यांच्या कामासाठी करावे; खरेदी-विक्री किंवा हस्तकलेने मिळवलेल्या संपत्तीनेही त्यांचे पोषण करावे.

दानं दद्याच् च शूद्रो ऽपि पाकयज्ञैर् यजेत च पित्र्यादिकं च वै सर्वं शूद्रः कुर्वीत तेन वै

शूद्रानेही दान द्यावे, पाका-यज्ञ करावे आणि पितरांसह इतर सर्व कर्मे करावीत; शूद्राने असेच वागावे.

भृत्यादिभरणार्थाय सर्वेषां च परिग्रहाः ऋतुकालाभिगमनं स्वदारेषु द्विजोत्तमाः

भृत्य वगैरे लोकांच्या पालनासाठी सर्वांनी संपत्ती स्वीकारावी; आणि आपल्या पत्नीशी योग्य वेळी संग करावा, हे द्विजश्रेष्ठांनो.

दया समस्तभूतेषु तितिक्षा नाभिमानिता सत्यं शौचम् अनायासो मङ्गलं प्रियवादिता

सर्व प्राण्यांवर दया, सहनशीलता, अहंकाराचा अभाव, सत्य बोलणे, स्वच्छता, सहजता, मंगलभाव आणि गोड बोलणे — हे गुण असावेत.

मैत्री चैवास्पृहा तद्वद् अकार्पण्यं द्विजोत्तमाः अनसूया च सामान्या वर्णानां कथिता गुणाः

मैत्री, लोभ नसणे, तसेच कंजूषपणा न करणे, हे द्विजश्रेष्ठांनो, आणि मत्सर नसणे — हे सर्व वर्णांमध्ये समान असणारे गुण सांगितले आहेत.

आश्रमाणां च सर्वेषाम् एते सामान्यलक्षणाः गुणास् तथोपधर्माश् च विप्रादीनाम् इमे द्विजाः

सर्व आश्रमांमध्ये हेच समान गुण आहेत; तसेच हेच सद्गुण आणि उपधर्म ब्राह्मणांसह इतरांसाठीही सांगितले आहेत, हे द्विजांनो.

क्षात्रं कर्म द्विजस्योक्तं वैश्यकर्म तथापदि राजन्यस्य च वैश्योक्तं शूद्रकर्माणि चैतयोः

क्षत्रियाचे कर्तव्य ब्राह्मणालाही सांगितले आहे, आणि व्यापाऱ्याचे कर्तव्यही गरज पडल्यास; राजवंशीयांसाठी व्यापाऱ्याचे कर्तव्य सांगितले आहे, आणि दोघांसाठी शूद्राचे कर्तव्यही सांगितले आहे.

ससामर्थ्ये सति त्याज्यम् उभाभ्याम् अपि च द्विजाः तद् एवापदि कर्तव्यं न कुर्यात् कर्मसंकरम्

सामर्थ्य असेल तर, दोघांनीही ही कर्तव्ये सोडावीत, हे द्विजांनो; मात्र गरज पडल्यासच ती करावीत, पण कर्तव्यांची गडबड करू नये.

इत्य् एते कथिता विप्रा वर्णधर्मा मयाद्य वै धर्मम् आश्रमिणां सम्यग् ब्रुवतो ऽपि निबोधत

म्हणून, हे विप्रांनो, आज मी वर्णधर्म सांगितले; आता मी आश्रमधर्म सांगतो, ते नीट ऐका.

बालः कृतोपनयनो वेदाहरणतत्परः गुरोर् गेहे वसन् विप्रा ब्रह्मचारी समाहितः

जो मुलगा उपनयन झालेला आहे, वेदपठणात मन लावतो, गुरूच्या घरी राहतो, तो ब्रह्मचारी एकाग्र असतो, हे विप्रांनो.

शौचाचाररतस् तत्र कार्यं शुश्रूषणं गुरोः व्रतानि चरता ग्राह्यो वेदश् च कृतबुद्धिना

तेथे त्याने स्वच्छता आणि चांगले वर्तन यांत रमावे, गुरूची सेवा करावी, व्रते पाळावीत आणि ठाम बुद्धीने वेद शिकावा.

उभे संध्ये रविं विप्रास् तथैवाग्निं समाहितः उपतिष्ठेत् तथा कुर्याद् गुरोर् अप्य् अभिवादनम्

प्रत्येक संध्याकाळी, हे विप्रांनो, त्याने एकाग्रतेने सूर्य आणि अग्नीची पूजा करावी, आणि गुरूला नमस्कार करावा.

स्थिते तिष्ठेद् व्रजेद् याति नीचैर् आसीत चासिते शिष्यो गुरौ द्विजश्रेष्ठाः प्रतिकूलं च संत्यजेत्

गुरू उभा राहिला तर तोही उभा राहावा; गुरू गेला तर त्याने मागे जावे; गुरू बसला तर तो खाली बसावा; हे द्विजश्रेष्ठांनो, शिष्याने गुरूविरुद्ध काहीही करू नये.

तेनैवोक्तं पठेद् वेदं नान्यचित्तः पुरस्थितः अनुज्ञातं च भिक्षान्नम् अश्नीयाद् गुरुणा ततः

गुरूने सांगितले तसे वेद वाचावे, मन एकाग्र ठेवावे, गुरूसमोर बसावे आणि गुरूने दिलेले अन्नच खावे.

अवगाहेद् अपः पूर्वम् आचार्येणावगाहिताः समिज्जलादिकं चास्य कल्यकल्यम् उपानयेत्

गुरूने आंघोळ केल्यावरच शिष्याने आंघोळ करावी, आणि गुरूसाठी पाणी व इतर आवश्यक वस्तू योग्य वेळी आणाव्यात.

गृहीतग्राह्यवेदश् च ततो ऽनुज्ञाम् अवाप्य वै गार्हस्थ्यम् आवसेत् प्राज्ञो निष्पन्नगुरुनिष्कृतिः

वेद शिकून, गुरूची परवानगी घेऊन, आणि गुरूचे ऋण फेडून, ज्ञानी गृहस्थाश्रमात प्रवेश करावा.

विधिनावाप्तदारस् तु धनं प्राप्य स्वकर्मणा गृहस्थकार्यम् अखिलं कुर्याद् विप्राः स्वशक्तितः

विधिपूर्वक पत्नी मिळवून, स्वतःच्या कर्तव्याने संपत्ती मिळवून, ब्राह्मणाने आपल्या शक्तीनुसार सर्व गृहस्थधर्म पाळावेत.

निर्वापेण पितॄन् अर्च्य यज्ञैर् देवांस् तथातिथीन् अन्नैर् मुनींश् च स्वाध्यायैर् अपत्येन प्रजापतिम्

पितरांना पिंडदानाने, देवांना यज्ञाने, पाहुण्यांना अन्नाने, ऋषींना स्वाध्यायाने आणि प्रजापतीला संततीने पूजावे.

बलिकर्मणा भूतानि वाक्सत्येनाखिलं जगत् प्राप्नोति लोकान् पुरुषो निजकर्मसमार्जितान्

भूतांना बलिदान देऊन आणि सत्य बोलून, मनुष्य सर्व लोकांना प्राप्त करतो; प्रत्येकाला स्वतःच्या कर्माने मिळणारे लोक मिळतात.

भिक्षाभुजश् च ये केचित् परिव्राड् ब्रह्मचारिणः ते ऽप्य् अत्र प्रतितिष्ठन्ति गार्हस्थ्यं तेन वै परम्

भिक्षा मागून जगणारे, भटकंती करणारे किंवा ब्रह्मचारी असलेले, हे सर्वही गृहस्थाश्रमातच स्थिर होतात, कारण तोच श्रेष्ठ मानला जातो.

वेदाहरणकार्येण तीर्थस्नानाय च द्विजाः अटन्ति वसुधां विप्राः पृथिवीदर्शनाय च

वेदपठणासाठी आणि तीर्थस्नानासाठी, तसेच पृथ्वीचे दर्शन करण्यासाठी, हे विप्रांनो, ब्राह्मण पृथ्वीवर भ्रमण करतात.

अनिकेता ह्य् अनाहारा ये तु सायंगृहास् तु ते तेषां गृहस्थः सततं प्रतिष्ठा योनिर् उच्यते

जे घर नसलेले आणि अन्न नसलेले आहेत, आणि जे संध्याकाळी घरी येतात — त्यांच्यात गृहस्थच नेहमी स्थिर आणि मुख्य मानला जातो.

तेषां स्वागतदानानि वक्तव्यं मधुरं सदा गृहागतानां दद्याच् च शयनासनभोजनम्

घरात आलेल्या पाहुण्यांना नेहमी गोड शब्दांनी स्वागत करावे, त्यांना काहीतरी द्यावे, आणि झोपायची जागा, बसायला आसन, जेवायला अन्न द्यावे.

अतिथिर् यस्य भग्नाशो गृहात् प्रतिनिवर्तते स दत्त्वा दुष्कृतं तस्मै पुण्यम् आदाय गच्छति

जो पाहुणा आशा धरून घरात येतो आणि निराश होऊन परत जातो, त्याच्या पुण्याईचा भाग गृहस्थाने घेतो आणि आपले पाप त्याच्याकडे देतो.

अवज्ञानम् अहंकारो दम्भश् चापि गृहे सतः परिवादोपघातौ च पारुष्यं च न शस्यते

घरात राहणाऱ्यांनी कोणत्याही पाहुण्याचा अपमान, अहंकार, दांभिकपणा, इतरांची निंदा, त्रास देणे किंवा कठोर बोलणे हे कधीच करू नये.

यश् च सम्यक् करोत्य् एवं गृहस्थः परमं विधिम् सर्वबन्धविनिर्मुक्तो लोकान् आप्नोति चोत्तमान्

जो गृहस्थ या प्रकारे उत्तम आचार पाळतो, तो सर्व बंधनांतून मुक्त होतो आणि श्रेष्ठ लोकांना मिळणाऱ्या लोकांना पोहोचतो.

वयःपरिणतौ विप्राः कृतकृत्यो गृहाश्रमी पुत्रेषु भार्यां निक्षिप्य वनं गच्छेत् सहैव वा

जेव्हा द्विज लोक वयस्कर होतात आणि गृहस्थाश्रमातील कर्तव्ये पूर्ण करतात, तेव्हा त्यांनी पत्नीला मुलांकडे सोपवून, एकटे किंवा सोबत, वनात जावे.

पर्णमूलफलाहारः केशश्मश्रुजटाधरः भूमिशायी भवेत् तत्र मुनिः सर्वातिथिर् द्विजाः

तिथे तो ऋषी पान, मूळ आणि फळे यावर उपजीविका करतो, केस आणि दाढी जटा करतो, जमिनीवर झोपतो आणि आलेल्या सर्व अतिथींचे, विशेषतः द्विजांचे, स्वागत करतो.