श्रोतुम् इच्छामहे ब्रह्मन् वर्णधर्मान् विशेषतः चतुराश्रमधर्मांश् च द्विजवर्य ब्रवीहि तान्
ब्रह्मन्, आम्हाला विशेषतः वर्णधर्म ऐकायचे आहेत; आणि चार आश्रमांचे धर्मही सांग, हे द्विजश्रेष्ठ.
ब्राह्मणक्षत्रियविशां शूद्राणां च यथाक्रमम् शृणुध्वं संयता भूत्वा वर्णधर्मान् मयोदितान्
ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य आणि शूद्र — या सर्वांचे धर्म मी सांगतो, ते तुम्ही एकाग्रतेने ऐका.
दानदयातपोदेवयज्ञस्वाध्यायतत्परः नित्योदकी भवेद् विप्रः कुर्याच् चाग्निपरिग्रहम्
ब्राह्मणाने नेहमी दान, दया, तप, देवपूजा आणि स्वाध्याय यांत मन लावावे; त्याने नेहमी पाणी जवळ ठेवावे आणि अग्निसंस्कार करावा.
वृत्त्यर्थं याजयेत् त्व् अन्यान् द्विजान् अध्यापयेत् तथा कुर्यात् प्रतिग्रहादानं यज्ञार्थं ज्ञानतो द्विजाः
आपल्या उपजीविकेसाठी, ब्राह्मणाने इतरांसाठी यज्ञ करावा, इतर द्विजांना शिकवावे आणि यज्ञासाठी समजून उमजून दान घ्यावे.
सर्वलोकहितं कुर्यान् नाहितं कस्यचिद् द्विजाः मैत्री समस्तसत्त्वेषु ब्राह्मणस्योत्तमं धनम्
सर्व लोकांचे कल्याण करावे, कुणाच्याही अहिताचे कार्य करू नये; सर्व सत्त्वांशी मैत्री हे ब्राह्मणाचे श्रेष्ठ धन आहे.
गवि रत्ने च पारक्ये समबुद्धिर् भवेद् द्विजाः ऋताव् अभिगमः पत्न्यां शस्यते वास्य भो द्विजाः
गायी, मौल्यवान वस्तू आणि दुसऱ्याच्या मालमत्तेकडे सारखेच मन ठेवावे; योग्य वेळी पत्नीशी संग करावा, हे द्विजांनो.
दानानि दद्याद् इच्छातो द्विजेभ्यः क्षत्रियो ऽपि हि यजेच् च विविधैर् यज्ञैर् अधीयीत च भो द्विजाः
क्षत्रियानेही आपल्या इच्छेप्रमाणे द्विजांना दान द्यावे, विविध यज्ञ करावे आणि अध्ययन करावे.
शस्त्राजीवो महीरक्षा प्रवरा तस्य जीविका तस्यापि प्रथमे कल्पे पृथिवीपरिपालनम्
शस्त्राच्या साहाय्याने उपजीविका करणे आणि पृथ्वीचे रक्षण करणे हे त्याचे श्रेष्ठ कर्तव्य आहे; त्यातही सर्वात पहिले पृथ्वीचे रक्षणच आहे.
धरित्रीपालनेनैव कृतकृत्या नराधिपाः भवन्ति नृपते रक्षा यतो यज्ञादिकर्मणाम्
राजे पृथ्वीचे रक्षण करून आपले कर्तव्य पूर्ण करतात; कारण राजाचे रक्षण हेच यज्ञ वगैरे कर्मांचे आधार आहे.
दुष्टानां शासनाद् राजा शिष्टानां परिपालनात् प्राप्नोत्य् अभिमतांल् लोकान् वर्णसंस्थापको नृपः
दुष्टांना शिक्षा देऊन आणि सज्जनांचे रक्षण करून राजा इच्छित लोकांना प्राप्त करतो; वर्णव्यवस्था स्थिर करणारा राजा असे करतो.
पाशुपाल्यं वणिज्यां च कृषिं च मुनिसत्तमाः वैश्याय जीविकां ब्रह्मा ददौ लोकपितामहः
पशुपालन, व्यापार आणि शेती — हे वैश्यासाठी ब्रह्मदेवाने, जगाचे पितामहाने, उपजीविकेचे साधन दिले आहे.
तस्याप्य् अध्ययनं यज्ञो दानं धर्मश् च शस्यते नित्यनैमित्तिकादीनाम् अनुष्ठानं च कर्मणाम्
त्याच्यासाठीही अध्ययन, यज्ञ, दान आणि धर्म हे श्रेष्ठ आहेत; तसेच नित्य व नैमित्तिक कर्मे करावीत.
द्विजातिसंश्रयं कर्म तदर्थं तेन पोषणम् क्रयविक्रयजैर् वापि धनैः कारुभवैस् तु वा
वैश्याने द्विजांचे पालन त्यांच्या कामासाठी करावे; खरेदी-विक्री किंवा हस्तकलेने मिळवलेल्या संपत्तीनेही त्यांचे पोषण करावे.
दानं दद्याच् च शूद्रो ऽपि पाकयज्ञैर् यजेत च पित्र्यादिकं च वै सर्वं शूद्रः कुर्वीत तेन वै
शूद्रानेही दान द्यावे, पाका-यज्ञ करावे आणि पितरांसह इतर सर्व कर्मे करावीत; शूद्राने असेच वागावे.
भृत्यादिभरणार्थाय सर्वेषां च परिग्रहाः ऋतुकालाभिगमनं स्वदारेषु द्विजोत्तमाः
भृत्य वगैरे लोकांच्या पालनासाठी सर्वांनी संपत्ती स्वीकारावी; आणि आपल्या पत्नीशी योग्य वेळी संग करावा, हे द्विजश्रेष्ठांनो.
दया समस्तभूतेषु तितिक्षा नाभिमानिता सत्यं शौचम् अनायासो मङ्गलं प्रियवादिता
सर्व प्राण्यांवर दया, सहनशीलता, अहंकाराचा अभाव, सत्य बोलणे, स्वच्छता, सहजता, मंगलभाव आणि गोड बोलणे — हे गुण असावेत.
मैत्री चैवास्पृहा तद्वद् अकार्पण्यं द्विजोत्तमाः अनसूया च सामान्या वर्णानां कथिता गुणाः
मैत्री, लोभ नसणे, तसेच कंजूषपणा न करणे, हे द्विजश्रेष्ठांनो, आणि मत्सर नसणे — हे सर्व वर्णांमध्ये समान असणारे गुण सांगितले आहेत.
आश्रमाणां च सर्वेषाम् एते सामान्यलक्षणाः गुणास् तथोपधर्माश् च विप्रादीनाम् इमे द्विजाः
सर्व आश्रमांमध्ये हेच समान गुण आहेत; तसेच हेच सद्गुण आणि उपधर्म ब्राह्मणांसह इतरांसाठीही सांगितले आहेत, हे द्विजांनो.
क्षात्रं कर्म द्विजस्योक्तं वैश्यकर्म तथापदि राजन्यस्य च वैश्योक्तं शूद्रकर्माणि चैतयोः
क्षत्रियाचे कर्तव्य ब्राह्मणालाही सांगितले आहे, आणि व्यापाऱ्याचे कर्तव्यही गरज पडल्यास; राजवंशीयांसाठी व्यापाऱ्याचे कर्तव्य सांगितले आहे, आणि दोघांसाठी शूद्राचे कर्तव्यही सांगितले आहे.
ससामर्थ्ये सति त्याज्यम् उभाभ्याम् अपि च द्विजाः तद् एवापदि कर्तव्यं न कुर्यात् कर्मसंकरम्
सामर्थ्य असेल तर, दोघांनीही ही कर्तव्ये सोडावीत, हे द्विजांनो; मात्र गरज पडल्यासच ती करावीत, पण कर्तव्यांची गडबड करू नये.
इत्य् एते कथिता विप्रा वर्णधर्मा मयाद्य वै धर्मम् आश्रमिणां सम्यग् ब्रुवतो ऽपि निबोधत
म्हणून, हे विप्रांनो, आज मी वर्णधर्म सांगितले; आता मी आश्रमधर्म सांगतो, ते नीट ऐका.
बालः कृतोपनयनो वेदाहरणतत्परः गुरोर् गेहे वसन् विप्रा ब्रह्मचारी समाहितः
जो मुलगा उपनयन झालेला आहे, वेदपठणात मन लावतो, गुरूच्या घरी राहतो, तो ब्रह्मचारी एकाग्र असतो, हे विप्रांनो.
शौचाचाररतस् तत्र कार्यं शुश्रूषणं गुरोः व्रतानि चरता ग्राह्यो वेदश् च कृतबुद्धिना
तेथे त्याने स्वच्छता आणि चांगले वर्तन यांत रमावे, गुरूची सेवा करावी, व्रते पाळावीत आणि ठाम बुद्धीने वेद शिकावा.
उभे संध्ये रविं विप्रास् तथैवाग्निं समाहितः उपतिष्ठेत् तथा कुर्याद् गुरोर् अप्य् अभिवादनम्
प्रत्येक संध्याकाळी, हे विप्रांनो, त्याने एकाग्रतेने सूर्य आणि अग्नीची पूजा करावी, आणि गुरूला नमस्कार करावा.
स्थिते तिष्ठेद् व्रजेद् याति नीचैर् आसीत चासिते शिष्यो गुरौ द्विजश्रेष्ठाः प्रतिकूलं च संत्यजेत्
गुरू उभा राहिला तर तोही उभा राहावा; गुरू गेला तर त्याने मागे जावे; गुरू बसला तर तो खाली बसावा; हे द्विजश्रेष्ठांनो, शिष्याने गुरूविरुद्ध काहीही करू नये.
तेनैवोक्तं पठेद् वेदं नान्यचित्तः पुरस्थितः अनुज्ञातं च भिक्षान्नम् अश्नीयाद् गुरुणा ततः
गुरूने सांगितले तसे वेद वाचावे, मन एकाग्र ठेवावे, गुरूसमोर बसावे आणि गुरूने दिलेले अन्नच खावे.
अवगाहेद् अपः पूर्वम् आचार्येणावगाहिताः समिज्जलादिकं चास्य कल्यकल्यम् उपानयेत्
गुरूने आंघोळ केल्यावरच शिष्याने आंघोळ करावी, आणि गुरूसाठी पाणी व इतर आवश्यक वस्तू योग्य वेळी आणाव्यात.
गृहीतग्राह्यवेदश् च ततो ऽनुज्ञाम् अवाप्य वै गार्हस्थ्यम् आवसेत् प्राज्ञो निष्पन्नगुरुनिष्कृतिः
वेद शिकून, गुरूची परवानगी घेऊन, आणि गुरूचे ऋण फेडून, ज्ञानी गृहस्थाश्रमात प्रवेश करावा.
विधिनावाप्तदारस् तु धनं प्राप्य स्वकर्मणा गृहस्थकार्यम् अखिलं कुर्याद् विप्राः स्वशक्तितः
विधिपूर्वक पत्नी मिळवून, स्वतःच्या कर्तव्याने संपत्ती मिळवून, ब्राह्मणाने आपल्या शक्तीनुसार सर्व गृहस्थधर्म पाळावेत.
निर्वापेण पितॄन् अर्च्य यज्ञैर् देवांस् तथातिथीन् अन्नैर् मुनींश् च स्वाध्यायैर् अपत्येन प्रजापतिम्
पितरांना पिंडदानाने, देवांना यज्ञाने, पाहुण्यांना अन्नाने, ऋषींना स्वाध्यायाने आणि प्रजापतीला संततीने पूजावे.