तस्मात् पापागतैर् अर्थैर् नानुरज्येत पण्डितः धर्म एको मनुष्याणां सहायः परिकीर्तितः
म्हणून पंडिताने पापाने मिळवलेल्या संपत्तीवर आसक्ती ठेवू नये, कारण माणसाचा खरा सोबती फक्त धर्मच आहे असं सांगितलंय.
लोभान् मोहाद् अनुक्रोशाद् भयाद् वाथ बहुश्रुतः नरः करोत्य् अकार्याणि परार्थे लोभमोहितः
लोभ, मोह, दया किंवा भीतीमुळे, किंवा जरी तो खूप शिकलेला असला, तरी दुसऱ्याच्या लोभाने माणूस चुकीची कृत्ये करतो.
धर्मश् चार्थश् च कामश् च त्रितयं जीवतः फलम् एतत् त्रयम् अवाप्तव्यम् अधर्मपरिवर्जितम्
धर्म, अर्थ आणि काम — हे तीन गोष्टी जिवंत असताना मिळवायच्या फळं आहेत; पण अधर्म टाळूनच त्या मिळवाव्यात.
श्रुतं भगवतो वाक्यं धर्मयुक्तं परं हितम् शरीरनिचयं ज्ञातुं बुद्धिर् नो ऽत्र प्रजायते
भगवंताचं धर्मयुक्त आणि अत्यंत हितकारक वचन ऐकलं तरी, शरीरांचा खरा स्वरूप जाणून घेण्यासाठी मन तयार होत नाही.
मृतं शरीरं हि नृणां सूक्ष्मम् अव्यक्ततां गतम् अचक्षुर्विषयं प्राप्तं कथं धर्मो ऽनुगच्छति
माणसाचं मृत शरीर सूक्ष्म आणि अदृश्य झाल्यावर, जे डोळ्यांना दिसत नाही, त्यावेळी धर्म त्याच्या मागे कसा जातो?
पृथिवी वायुर् आकाशम् आपो ज्योतिर् मनोन्तरम् बुद्धिर् आत्मा च सहिता धर्मं पश्यन्ति नित्यदा
माती, वारा, आकाश, पाणी, अग्नी, मन, बुद्धी आणि आत्मा — हे सर्व मिळून नेहमी धर्म पाहतात.
प्राणिनाम् इह सर्वेषां साक्षिभूता दिवानिशम् एतैश् च सह धर्मो हि तं जीवम् अनुगच्छति
सर्व प्राण्यांसाठी हे सर्व दिवसभर आणि रात्री साक्षी असतात; आणि यांच्याबरोबर धर्म त्या जीवाच्या मागे जातो.
त्वग् अस्थि मांसं शुक्रं च शोणितं च द्विजोत्तमाः शरीरं वर्जयन्त्य् एते जीवितेन विवर्जितम्
त्वचा, हाड, मांस, वीर्य आणि रक्त — हे सर्व, हे श्रेष्ठ ब्राह्मणहो, जिवंतपणानंतर शरीर सोडून जातात.
ततो धर्मसमायुक्तः स जीवः सुखम् एधते इहलोके परे चैव किं भूयः कथयामि वः
मग धर्माने युक्त झालेला तो जीव या जगात आणि पुढच्या जगातही सुखाने वाढतो; यापेक्षा अजून काय सांगू?
तद् दर्शितं भगवता यथा धर्मो ऽनुगच्छति एतत् तु ज्ञातुम् इच्छामः कथं रेतः प्रवर्तते
भगवंतांनी दाखवून दिलं आहे की धर्म कसा मागे येतो; पण आता आम्हाला हे जाणून घ्यायचं आहे की बीज कसं पुढे जातं.
अन्नम् अश्नन्ति ये देवाः शरीरस्था द्विजोत्तमाः पृथिवी वायुर् आकाशम् आपो ज्योतिर् मनस् तथा
हे श्रेष्ठ द्विजांनो, शरीरात असणारे देव पृथ्वी, वायू, आकाश, पाणी, अग्नी आणि मन — हे अन्न खातात.
ततस् तृप्तेषु भो विप्रास् तेषु भूतेषु पञ्चसु मनःषष्ठेषु शुद्धात्मा रेतः संपद्यते महत्
मग या पाच भूतांना आणि सहाव्या म्हणजे मनालाही तृप्ती मिळाल्यावर, शुद्ध आत्म्यातून मोठं बीज तयार होतं.
ततो गर्भः संभवति श्लेष्मा स्त्रीपुंसयोर् द्विजाः एतद् वः सर्वम् आख्यातं किं भूयः श्रोतुम् इच्छथ
मग स्त्री आणि पुरुष यांच्या कफातून गर्भ तयार होतो, हे द्विजांनो; हे सर्व मी तुम्हाला सांगितलं, अजून काय ऐकायचं आहे?
आख्यातं नो भगवता गर्भः संजायते यथा यथा जातस् तु पुरुषः प्रपद्यते तद् उच्यताम्
भगवंतांनी आम्हाला गर्भ कसा तयार होतो ते सांगितलं; आता जन्म झाल्यावर मनुष्य काय प्राप्त करतो, ते सांगा.
आसन्नमात्रपुरुषस् तैर् भूतैर् अभिभूयते विप्रयुक्तस् तु तैर् भूतैः पुनर् यात्य् अपरां गतिम्
माणूस जन्मताच त्या भूतांनी व्यापला जातो; पण त्या भूतांपासून वेगळा झाला की तो दुसऱ्या अवस्थेला जातो.
स च भूतसमायुक्तः प्राप्नोति जीवम् एव हि ततो ऽस्य कर्म पश्यन्ति शुभं वा यदि वाशुभम् देवताः पञ्चभूतस्थाः किं भूयः श्रोतुम् इच्छथ
आणि जेव्हा तो भूतांशी एकरूप होतो, तेव्हा त्याला प्राण मिळतो; मग त्या पाच भूतांमध्ये असणारे देव त्याचे चांगले किंवा वाईट कर्म पाहतात. अजून काय ऐकायचं आहे?
त्वग् अस्थि मांसम् उत्सृज्य तैस् तु भूतैर् विवर्जितः जीवः स भगवन् क्वस्थः सुखदुःखे समश्नुते
त्वचा, हाडं आणि मांस सोडून, आणि त्या भूतांशिवाय राहिल्यावर, भगवंत, तो जीव कुठे जातो आणि सुखदुःख कसं अनुभवतो?
जीवः कर्मसमायुक्तः शीघ्रं रेतःसमागतः स्त्रीणां पुष्पं समासाद्य ततः कालेन भो द्विजाः
कर्माने युक्त झालेला जीव लवकरच बीजाशी एकत्र होतो; स्त्रियांच्या पुष्पाला गाठून, योग्य वेळी — हे द्विजांनो,
यमस्य पुरुषैः क्लेशो यमस्य पुरुषैर् वधः दुःखं संसारचक्रं च नरः क्लेशं च विन्दति
यमाच्या दूतांकडून क्लेश होतो, यमाच्या दूतांकडून नाश होतो; माणूस दुःख, जन्ममरणाचा फेर आणि यातना अनुभवतो.
इह लोके स तु प्राणी जन्मप्रभृति भो द्विजाः सुकृतं कर्म वै भुङ्क्ते धर्मस्य फलम् आश्रितः
या जगात, हे द्विजांनो, जन्मापासून जीव आपल्या पुण्यकर्मामुळे धर्माचं फळ भोगतो.
यदि धर्मं समायुज्य जन्मप्रभृति सेवते ततः स पुरुषो भूत्वा सेवते नित्यदा सुखम्
जर तो जन्मापासून धर्माचं पालन करत असेल, तर माणूस होऊन तो नेहमी सुख उपभोगतो.
अथान्तरान्तरं धर्मम् अधर्मम् उपसेवते सुखस्यानन्तरं दुःखं स जीवो ऽप्य् अधिगच्छति
पण जर तो कधी धर्म, कधी अधर्म असं करत असेल, तर सुखानंतर त्या जीवाला दुःखही मिळतं.
अधर्मेण समायुक्तो यमस्य विषयं गतः महादुःखं समासाद्य तिर्यग्योनौ प्रजायते
अधर्माने युक्त होऊन, यमाच्या प्रदेशात पोहोचून, तो मोठं दुःख अनुभवतो आणि पशूयोनीत जन्म घेतो.
कर्मणा येन येनेह यस्यां योनौ प्रजायते जीवो मोहसमायुक्तस् तन् मे शृणुत सांप्रतम्
कोणत्याही कर्मामुळे, ज्या योनित जन्म घेतो, आणि मोहाने युक्त असतो — ते आता माझ्याकडून ऐका.
यद् एतद् उच्यते शास्त्रैः सेतिहासैश् च छन्दसि यमस्य विषयं घोरं मर्त्यलोकं प्रवर्तते
शास्त्रात, इतिहासात आणि वेदांत सांगितलं आहे — यमाचा भयंकर प्रदेश, मर्त्यलोक, निर्माण होतो.
इह स्थानानि पुण्यानि देवतुल्यानि भो द्विजाः तिर्यग्योन्यतिरिक्तानि गतिमन्ति च सर्वशः
इथे, हे द्विजांनो, पुण्यस्थळं आहेत, जी देवांसारखी आहेत; पशूयोनी सोडून, सर्वांना वेगवेगळ्या गत्या आहेत.
यमस्य भवने दिव्ये ब्रह्मलोकसमे गुणैः कर्मभिर् नियतैर् बद्धो जन्तुर् दुःखान्य् उपाश्नुते
यमाच्या दिव्य घरात, जी गुणांनी ब्रह्मलोकासारखी आहे, कर्मांनी बांधलेला जीव तिथे दुःख भोगतो.
येन येन हि भावेन येन वै कर्मणा गतिम् प्रयाति पुरुषो घोरां तथा वक्ष्याम्य् अतः परम्
माणूस ज्या भावनेने आणि ज्या कर्माने पुढचा मार्ग मिळवतो, त्यानुसार त्या भयंकर फळांची मी आता सांगणार आहे.
अधीत्य चतुरो वेदान् द्विजो मोहसमन्वितः पतितात् प्रतिगृह्याथ खरयोनौ प्रजायते
जो द्विज चारही वेद शिकतो पण मोहात पडतो, आणि पतिताकडून दान घेतो, तो गाढवाच्या पोटी जन्म घेतो.
खरो जीवति वर्षाणि दश पञ्च च भो द्विजाः खरो मृतो बलीवर्दः सप्त वर्षाणि जीवति
गाढव पंधरा वर्षे जगतो, हे द्विजांनो; गाढव मेल्यावर तो बैल होतो आणि सात वर्षे जगतो.