अपरः केशवस्यायं प्रादुर्भावो महात्मनः विख्यातो माथुरे कल्पे सर्वलोकहिताय वै
महात्मा केशवाचा आणखी एक अवतार मथुरा युगात प्रसिद्ध आहे, जो सर्व लोकांच्या कल्याणासाठी झाला.
यत्र शाल्वं च चैद्यं च कंसं द्विविदम् एव च अरिष्टं वृषभं केशिं पूतनां दैत्यदारिकाम्
तेथे त्याने शाल्व, चेदि, कंस, द्विविद, अरिष्ट, वृषभ, केशी आणि दैत्य स्त्री पूतना यांचा वध केला.
नागं कुवलयापीडं चाणूरं मुष्टिकं तथा दैत्यान् मानुषदेहेन सूदयाम् आस वीर्यवान्
मानवी रूप घेऊन, वीराने कुबलयापीड नावाच्या हत्तीला, चाणूर, मुष्टिक आणि इतर असुरांना मारले.
छिन्नं बाहुसहस्रं च बाणस्याद्भुतकर्मणः नरकश् च हतः संख्ये यवनश् च महाबलः
अद्भुत कृत्य करणाऱ्या बाणाचे हजार हात छाटले गेले; नरक युद्धात मारला गेला आणि बलवान यवनही.
हृतानि च महीपानां सर्वरत्नानि तेजसा दुराचाराश् च निहिताः पार्थिवा ये महीतले
त्याच्या तेजाने पृथ्वीवरील सर्व राजांची रत्ने मिळवली गेली आणि जे दुष्ट राजा होते, त्यांना नमवले गेले.
एष लोकहितार्थाय प्रादुर्भावो महात्मनः कल्की विष्णुयशा नाम शम्भलग्रामसंभवः
सर्व लोकांच्या हितासाठी, महात्मा विष्णुयशस्वी नावाने, शंभल गावात कल्की म्हणून अवतार घेईल.
सर्वलोकहितार्थाय भूयो देवो महायशाः एते चान्ये च बहवो दिव्या देवगणैर् वृताः
पुन्हा एकदा, सर्व लोकांच्या कल्याणासाठी, महायशस्वी देव प्रकट होईल; आणि इतरही अनेक दिव्य अवतार देवांच्या समूहासह येतील.
प्रादुर्भावाः पुराणेषु गीयन्ते ब्रह्मवादिभिः यत्र देवा विमुह्यन्ति प्रादुर्भावानुकीर्तने
हे अवतार पुराणांमध्ये ब्रह्मज्ञानी लोकांनी गायले आहेत, जिथे देवताही त्या अवतारांची कथा सांगताना गोंधळतात.
पुराणं वर्तते यत्र वेदश्रुतिसमाहितम् एतद् उद्देशमात्रेण प्रादुर्भावानुकीर्तनम्
जिथे वेदश्रुतीने युक्त असं पुराण आहे, तिथे या अवतारांचा उल्लेख जरी केला तरी तो मोठा मानला जातो.
कीर्तितं कीर्तनीयस्य सर्वलोकगुरोर् विभोः प्रीयन्ते पितरस् तस्य प्रादुर्भावानुकीर्तनात्
सर्व लोकांचे गुरु असलेल्या सर्वव्यापी प्रभूच्या अवतारांची कीर्ती सांगितली जाते; त्यामुळे पितरही संतुष्ट होतात.
विष्णोर् अमितवीर्यस्य यः शृणोति कृताञ्जलिः
जो कोणी विष्णूच्या अमाप सामर्थ्याची कथा हात जोडून भक्तीभावाने ऐकतो,
एताश् च योगेश्वरयोगमायाः श्रुत्वा नरो मुच्यति सर्वपापैः ऋद्धिं समृद्धिं विपुलांश् च भोगान् प्राप्नोति शीघ्रं भगवत्प्रसादात्
आणि योगेश्वराच्या या अद्भुत लीलांचे ऐकतो, तो सर्व पापांपासून मुक्त होतो; भगवंताच्या कृपेने त्याला लवकरच समृद्धी, भरभराट आणि मोठे सुख उपभोगायला मिळते.
एवं मया मुनिश्रेष्ठा विष्णोर् अमिततेजसः सर्वपापहराः पुण्याः प्रादुर्भावाः प्रकीर्तिताः
मुनिश्रेष्ठा, मी आता विष्णूच्या त्या पुण्यदायी आणि सर्व पापे दूर करणाऱ्या प्रकट लीलांचे वर्णन केले आहे, ज्यांचे तेज अनंत आहे.
न तृप्तिम् अधिगच्छामः पुण्यधर्मामृतस्य च मुने त्वन्मुखगीतस्य तथा कौतूहलं हि नः
मुनी, पुण्यधर्मरूपी अमृत किंवा तुझ्या मुखातून ऐकलेल्या गोष्टींनी आम्हाला समाधान मिळत नाही; आमची उत्सुकता तशीच राहते.
उत्पत्तिं प्रलयं चैव भूतानां कर्मणो गतिम् वेत्सि सर्वं मुने तेन पृच्छामस् त्वां महामतिम्
मुनी, तुला सर्व जीवांची उत्पत्ती, प्रलय आणि त्यांच्या कर्मांचा मार्ग माहिती आहे; म्हणून आम्ही तुझ्या कडून सर्व काही विचारतो.
श्रूयते यमलोकस्य मार्गः परमदुर्गमः दुःखक्लेशकरः शश्वत् सर्वभूतभयावहः
यमलोकाचा मार्ग अत्यंत कठीण आहे, असे ऐकिवात आहे; तो नेहमी दुःख आणि यातना देणारा, सर्व जीवांना भीती उत्पन्न करणारा आहे.
कथं तेन नरा यान्ति मार्गेण यमसादनम् प्रमाणं चैव मार्गस्य ब्रूहि नो वदतां वर
त्या मार्गाने माणसे यमाच्या निवासस्थानी कशी जातात? त्या मार्गाची लांबी आणि स्वरूप काय आहे, हे आम्हाला सांग, वाक्चातुर्य असलेल्या श्रेष्ठा.
मुने पृच्छाम सर्वज्ञ ब्रूहि सर्वम् अशेषतः कथं नरकदुःखानि नाप्नुवन्ति नरान् मुने
मुनी, आम्ही तुला विचारतो, सर्वज्ञा, सर्व काही पूर्णपणे सांग: माणसांना नरकातील दुःख कसे टाळता येईल?
केनोपायेन दानेन धर्मेण नियमेन च मानुषस्य च याम्यस्य लोकस्य कियद् अन्तरम्
कोणत्या उपायाने, दानाने, धर्माने किंवा नियमाने हे साधता येईल? आणि मानवलोक व यमलोक यातील अंतर किती आहे?
कथं च स्वर्गतिं यान्ति नरकं केन कर्मणा स्वर्गस्थानानि कियन्ति कियन्ति नरकाणि च
माणसे स्वर्गात कशी जातात, आणि कोणत्या कर्मामुळे नरकात जातात? स्वर्गात किती ठिकाणे आहेत आणि नरक किती आहेत?
कथं सुकृतिनो यान्ति कथं दुष्कृतकारिणः किं रूपं किं प्रमाणं वा को वर्णस् तूभयोर् अपि जीवस्य नीयमानस्य यमलोकं ब्रवीहि नः
सत्कर्मी लोक कसे जातात आणि दुष्कर्मी कसे वागतात? त्यांच्या रूपाचे, आकाराचे आणि यमलोकात नेल्या जाणाऱ्या जीवाचा रंग कसा असतो, हे आम्हाला सांग.
शृणुध्वं मुनिशार्दूला वदतो मम सुव्रताः संसारचक्रम् अजरं स्थितिर् यस्य न विद्यते
मुनिशार्दूलांनो, माझे बोलणे ऐका, हे दृढनिश्चयी साधूंनो: संसाराचा हा चक्र कधीही जुना होत नाही आणि त्याची स्थिती कधीच एकसारखी राहत नाही.
सो ऽहं वदामि वः सर्वं यममार्गस्य निर्णयम् उत्क्रान्तिकालाद् आरभ्य यथा नान्यो वदिष्यति
मी तुम्हाला यममार्गाचे संपूर्ण वर्णन सांगतो, मृत्यूनंतरच्या क्षणापासून सुरू होणारे, जे इतर कुणीही सांगणार नाही.
स्वरूपं चैव मार्गस्य यन् मां पृच्छथ सत्तमाः यमलोकस्य चाध्वानम् अन्तरं मानुषस्य च
तुम्ही विचारलेले मार्गाचे स्वरूप, यमलोकापर्यंतचा प्रवास आणि मानवलोकापासूनचे अंतर मी सांगतो.
योजनानां सहस्राणि षडशीतिस् तद् अन्तरम् तप्तताम्रम् इवातप्तं तद् अध्वानम् उदाहृतम्
मानवलोक व यमलोक यातील अंतर छपन्न हजार योजन आहे; तो मार्ग तापलेल्या तांब्यासारखा प्रखर आणि जळजळीत आहे, असे सांगितले जाते.
तद् अवश्यं हि गन्तव्यं प्राणिभिर् जीवसंज्ञकैः पुण्यान् पुण्यकृतो यान्ति पापान् पापकृतो ऽधमाः
ज्यांना प्राण आहे, अशा सर्व जीवांना तो मार्ग नक्कीच जावा लागतो; पुण्य करणारे पुण्यलोकात जातात, तर पाप करणारे अधःपाताला जातात.
द्वाविंशतिश् च नरका यमस्य विषये स्थिताः येषु दुष्कृतकर्माणो विपच्यन्ते पृथक् पृथक्
यमाच्या प्रदेशात बत्तीस नरक आहेत, जिथे दुष्कर्म करणाऱ्यांना वेगवेगळ्या नरकात यातना दिल्या जातात.
नरको रौरवो रौद्रः शूकरस् ताल एव च कुम्भीपाको महाघोरः शाल्मलो ऽथ विमोहनः
त्या नरकांची नावे अशी आहेत: रौरव, रौद्र, शूकर, ताल, कुंभिपाक, अतिभयंकर, शाल्मली आणि विमोहन.
कीटादः कृमिभक्षश् च नालाभक्षो भ्रमस् तथा नद्यः पूयवहाश् चान्या रुधिराम्भस् तथैव च
काही जण किडे खातात, काही जंतू खातात, काही घाण खातात, काही इकडून तिकडे भटकत राहतात. काही नद्या पूय वाहतात, तर काही रक्त आणि पाणी वाहतात.
अग्निज्वालो महाघोरः संदंशः शुनभोजनः घोरा वैतरणी चैव असिपत्त्रवनं तथा
तेथे एक प्रचंड जळणारी भीषण आग आहे, लोखंडी कात्रीने चावले जाते, कुत्र्यांचे अन्न मिळते, भयंकर वैतरणी नदी आहे आणि तलवारीच्या पानांचे अरण्य आहे.