इत्थं वदन् ययौ जिष्णुर् इन्द्रप्रस्थं पुरोत्तमम् चकार तत्र राजानं वज्रं यादवनन्दनम्
असं बोलून जिष्णू इंद्रप्रस्थ या श्रेष्ठ नगरीत गेला आणि तिथे यादवांचा आनंद असलेल्या वज्राला राजा बनवलं.
स ददर्श ततो व्यासं फाल्गुनः काननाश्रयम् तम् उपेत्य महाभागं विनयेनाभ्यवादयत्
तिथे फाल्गुनाने वनात राहणाऱ्या व्यासांना पाहिलं; त्या महान विभूतीजवळ जाऊन त्याने नम्रतेने त्यांना वंदन केलं.
तं वन्दमानं चरणाव् अवलोक्य सुनिश्चितम् उवाच पार्थं विच्छायः कथम् अत्यन्तम् ईदृशः
त्याला पायाशी वाकलेला पाहून व्यासांनी खात्रीने पार्थाला विचारलं, 'तुझं तेज असं पूर्णपणे कसं हरपलं?'
अजारजोनुगमनं ब्रह्महत्याथवा कृता जयाशाभङ्गदुःखी वा भ्रष्टच्छायो ऽसि सांप्रतम्
तू कुणा वृद्ध किंवा नीच जन्माच्या मागे गेला आहेस का, की ब्रह्महत्येचं पाप केलं आहेस? की विजयाची आशा तुटल्यामुळे दुःखी आहेस, म्हणून तुझं तेज हरपलं आहे?
सांतानिकादयो वा ते याचमाना निराकृताः अगम्यस्त्रीरतिर् वापि तेनासि विगतप्रभः
की संतानिक वगैरे मागणी करणाऱ्यांना तू नकार दिला आहेस, किंवा अशुद्ध स्त्रियांमध्ये आसक्त झाला आहेस—म्हणून तुझं तेज कमी झालं आहे?
भुङ्क्ते प्रदाय विप्रेभ्यो मिष्टम् एकम् अथो भवान् किं वा कृपणवित्तानि हृतानि भवतार्जुन
की ब्राह्मणांना उत्तम अन्न देऊन स्वतःही त्याचं सेवन केलं आहेस? की, अर्जुना, तुझ्याकडील थोडीशी संपत्ती कुणी हिरावून घेतली आहे?
कच्चिन् न सूर्यवातस्य गोचरत्वं गतो ऽर्जुन दुष्टचक्षुर् हतो वापि निःश्रीकः कथम् अन्यथा
काही असो, अर्जुना, तू सूर्य किंवा वाऱ्याच्या दृष्टीस पडला आहेस का? की कुणाच्या वाईट नजरेचा बळी झाला आहेस, किंवा वाईट माणसाला मारलं आहेस, म्हणून तुझं यश हरपलं आहे?
स्पृष्टो नखाम्भसा वापि घटाम्भःप्रोक्षितो ऽपि वा तेनातीवासि विच्छायो न्यूनैर् वा युधि निर्जितः
की तुझ्या अंगाला नखांच्या पाण्याचा स्पर्श झाला आहे, किंवा घड्याळ्यातील पाण्याने शिंपडणं झालं आहे? की तुला कमी दर्जाच्या लोकांकडून युद्धात पराभव मिळाला आहे, म्हणून तुझं तेज इतकं कमी झालं आहे?
ततः पार्थो विनिःश्वस्य श्रूयतां भगवन्न् इति प्रोक्तो यथावद् आचष्ट विप्रा आत्मपराभवम्
मग पार्थाने खोल श्वास घेतला आणि म्हणाला, 'भगवन्, ऐका,' आणि जसं घडलं तसं त्याने आपल्या पराभवाचं सगळं सांगितलं.
यद् बलं यच् च नस् तेजो यद् वीर्यं यत् पराक्रमः या श्रीश् छाया च नः सो ऽस्मान् परित्यज्य हरिर् गतः
आपल्याकडे असलेली ताकद, तेज, शौर्य, पराक्रम, संपत्ती आणि छाया—हे सगळं हरि निघून गेल्यावर आपल्याला सोडून गेलं.
इतरेणेव महता स्मितपूर्वाभिभाषिणा हीना वयं मुने तेन जातास् तृणमया इव
जो दुसरा हसत हसत प्रथम बोलला, त्याने आपल्याला सोडून दिलं, हे मुनी, आणि आपण गवतासारखे दुर्बल झालो.
अस्त्राणां सायकानां च गाण्डीवस्य तथा मम सारता याभवन् मूर्ता स गतः पुरुषोत्तमः
माझ्या अस्त्रांमध्ये, बाणांमध्ये आणि गांडीवात जी शक्ती होती, ती मूर्त स्वरूपात प्रकट झाली होती—तो पुरुषोत्तम आता निघून गेला.
यस्यावलोकनाद् अस्माञ् श्रीर् जयः संपद् उन्नतिः न तत्याज स गोविन्दस् त्यक्त्वास्मान् भगवान् गतः
ज्याच्या केवळ दृष्टिपाताने आपल्याला श्री, विजय, संपत्ती आणि उन्नती मिळाली, तो गोविंद आपल्याला कधीच सोडला नव्हता; पण आता तो भगवान आपल्याला सोडून गेला.
भीष्मद्रोणाङ्गराजाद्यास् तथा दुर्योधनादयः यत्प्रभावेन निर्दग्धाः स कृष्णस् त्यक्तवान् भुवम्
भीष्म, द्रोण, अंगराज आणि दुर्योधन वगैरे सगळे ज्याच्या सामर्थ्याने जळून गेले, तो कृष्ण आता पृथ्वीवरून निघून गेला.
निर्यौवना हतश्रीका भ्रष्टच्छायेव मे मही विभाति तात नैको ऽहं विरहे तस्य चक्रिणः
तरुणपण हरपले, तेज हरवले, माझी ही पृथ्वी जणू एखाद्या स्त्रीसारखी वाटते, जिला तिचे सौंदर्य हरवले आहे. तात, मी एकटाच नाही, त्या चक्रधारीच्या विरहात दुःख करणारा.
यस्यानुभावाद् भीष्माद्यैर् मय्य् अग्नौ शलभायितम् विना तेनाद्य कृष्णेन गोपालैर् अस्मि निर्जितः
ज्याच्या सामर्थ्यामुळे भीष्मादी महान योद्धेही माझ्या अग्नीपुढे पतंगासारखे झाले, तो कृष्ण नसल्यामुळे आज मी गवळ्यांकडून पराभूत झालो.
गाण्डीवं त्रिषु लोकेषु ख्यातं यद् अनुभावतः मम तेन विनाभीरैर् लगुडैस् तु तिरस्कृतम्
ज्याच्या प्रभावामुळे गाण्डीव धनुष्य तिन्ही लोकांत प्रसिद्ध झाले, त्याच्याविना आज माझे ते धनुष्य गवळ्यांनी काठ्यांनी हिणवले.
स्त्रीसहस्राण्य् अनेकानि ह्य् अनाथानि महामुने यततो मम नीतानि दस्युभिर् लगुडायुधैः
महामुने, मी रक्षणासाठी धडपडत असताना, असंख्य स्त्रिया, आता अनाथ झालेल्या, काठ्यांनी शस्त्र घेतलेल्या दस्यूंनी पळवून नेल्या.
आनीयमानम् आभीरैः सर्वं कृष्णावरोधनम् हृतं यष्टिप्रहरणैः परिभूय बलं मम
कृष्णाच्या घरातील सर्व स्त्रिया, अबीरांनी काठ्यांनी शस्त्र घेऊन, माझ्या बळाचा अपमान करून, पळवून नेल्या.
निःश्रीकता न मे चित्रं यज् जीवामि तद् अद्भुतम् नीचावमानपङ्काङ्की निर्लज्जो ऽस्मि पितामह
माझे तेज हरपले यात काही नवल नाही; पण मी अजूनही जिवंत आहे हेच आश्चर्य आहे. नीच अपमानाच्या चिखलाने माखलेला, मी निर्लज्ज झालो आहे, पितामह.
श्रुत्वाहं तस्य तद् वाक्यम् अब्रवं द्विजसत्तमाः दुःखितस्य च दीनस्य पाण्डवस्य महात्मनः
त्याचे ते बोलणे ऐकून, द्विजश्रेष्ठांनो, मी त्या दुःखी आणि निराश पांडवाला, त्या महात्म्याला, असे बोललो.
अलं ते व्रीडया पार्थ न त्वं शोचितुम् अर्हसि अवेहि सर्वभूतेषु कालस्य गतिर् ईदृशी
पार्था, तुला लाज वाटू नये; तू दुःख करू नकोस. सर्व प्राण्यांमध्ये काळाची चाल अशीच असते, हे जाणून ठेव.
कालो भवाय भूतानाम् अभवाय च पाण्डव कालमूलम् इदं ज्ञात्वा कुरु स्थैर्यम् अतो ऽर्जुन
पांडवा, काळानेच सर्वांचा जन्म आणि विनाश होतो. हे सर्व काळावरच अवलंबून आहे, हे जाणून, अर्जुना, मन स्थिर ठेव.
नद्यः समुद्रा गिरयः सकला च वसुंधरा देवा मनुष्याः पशवस् तरवश् च सरीसृपाः
नद्या, समुद्र, पर्वत, ही सारी पृथ्वी, देव, माणसे, पशू, झाडे आणि सरपटणारे प्राणी—
सृष्टाः कालेन कालेन पुनर् यास्यन्ति संक्षयम् कालात्मकम् इदं सर्वं ज्ञात्वा शमम् अवाप्नुहि
हे सर्व काळाने निर्माण झाले आणि काळातच पुन्हा नष्ट होतील. सर्व काही काळाचेच स्वरूप आहे, हे जाणून, मनःशांती मिळव.
यथात्थ कृष्णमाहात्म्यं तत् तथैव धनंजय भारावतारकार्यार्थम् अवतीर्णः स मेदिनीम्
तू कृष्णाचे जे माहात्म्य सांगितलेस, धनंजया, ते तसेच खरे आहे; पृथ्वीवरील भार हलका करण्यासाठी तो अवतरला होता.
भाराक्रान्ता धरा याता देवानां संनिधौ पुरा तदर्थम् अवतीर्णो ऽसौ कामरूपी जनार्दनः
जेव्हा पृथ्वी भाराने थकली आणि तिने पूर्वी देवांकडे धाव घेतली, तेव्हा त्या हेतूने इच्छारूप असलेला जनार्दन अवतरला.
तच् च निष्पादितं कार्यम् अशेषा भूभृतो हताः वृष्ण्यन्धककुलं सर्वं तथा पार्थोपसंहृतम्
ते कार्य पूर्ण झाले; पृथ्वीवरील सर्व राजे मारले गेले, वृष्णी आणि अंधकांचा संपूर्ण वंश, तसेच पृथा-पुत्रही संपले.
न किंचिद् अन्यत् कर्तव्यम् अस्य भूमितले ऽर्जुन ततो गतः स भगवान् कृतकृत्यो यथेच्छया
अर्जुना, आता त्याला पृथ्वीवर काहीच करायचे राहिले नाही; म्हणून भगवंत, आपले कार्य पूर्ण करून, इच्छेनुसार निघून गेला.
सृष्टिं सर्गे करोत्य् एष देवदेवः स्थितिं स्थितौ अन्ते तापसमर्थो ऽयं सांप्रतं वै यथा कृतम्
हा देवांचा देव सृष्टीच्या आरंभी सृष्टी करतो, स्थितीच्या काळात पालन करतो, आणि शेवटी संहार करण्यास समर्थ आहे—जसे त्याने आता केले.