वह्निना चाक्षया दत्ताः शरास् ते ऽपि क्षयं ययुः युध्यतः सह गोपालैर् अर्जुनस्याभवत् क्षयः
अग्नीने दिलेले अक्षय बाणही संपले; गवळ्यांसोबत लढताना अर्जुनाचा पराभव झाला.
अचिन्तयत् तु कौन्तेयः कृष्णस्यैव हि तद् बलम् यन् मया शरसंघातैः सबला भूभृतो जिताः
कौंतेयाने कृष्णाच्या सामर्थ्याचा विचार केला, 'माझ्या बाणांच्या वर्षावाने मी सैन्यासह राजे जिंकले होते,' असे तो मनात म्हणाला.
मिषतः पाण्डुपुत्रस्य ततस् ताः प्रमदोत्तमाः अपाकृष्यन्त चाभीरैः कामाच् चान्याः प्रवव्रजुः
पांडव पाहत असतानाच, त्या उत्तम स्त्रियांना अभिरांनी ओढून नेले, आणि काही इतर स्वतःच्या इच्छेने निघून गेल्या.
ततः शरेषु क्षीणेषु धनुष्कोट्या धनंजयः जघान दस्यूंस् ते चास्य प्रहाराञ् जहसुर् द्विजाः
त्याचे बाण संपल्यावर, धनंजयाने धनुष्याच्या टोकाने दस्यूंना मारले; द्विज लोक त्याच्या त्या प्रहारांवर हसू लागले.
पश्यतस् त्व् एव पार्थस्य वृष्ण्यन्धकवरस्त्रियः जग्मुर् आदाय ते म्लेच्छाः समन्तान् मुनिसत्तमाः
पार्थ पाहत असतानाच, वृष्णी आणि अंधक वंशाच्या स्त्रियांना सभोवताली असलेल्या म्लेच्छांनी घेऊन गेले, हे श्रेष्ठ ऋषींनो.
ततः स दुःखितो जिष्णुः कष्टं कष्टम् इति ब्रुवन् अहो भगवता तेन मुक्तो ऽस्मीति रुरोद वै
मग जिष्णू दुःखी होऊन, 'काय हे, काय हे!' असे म्हणत, 'अहो, भगवंताने मला सोडून दिले,' असे म्हणत रडू लागला.
तद् धनुस् तानि चास्त्राणि स रथस् ते च वाजिनः सर्वम् एकपदे नष्टं दानम् अश्रोत्रिये यथा
ते धनुष्य, ती अस्त्रं, तो रथ आणि ते घोडे—हे सगळं एकाच क्षणात नाहीसं झालं, जसं वेदशास्त्र न शिकलेल्या माणसाला दिलेलं दान वाया जातं.
अहो चाति बलं दैवं विना तेन महात्मना यद् असामर्थ्ययुक्तो ऽहं नीचैर् नीतः पराभवम्
अरे देवा! किती मोठं बळ आहे या नशिबाचं! त्या थोर आत्म्याशिवाय मी अगदी असहाय्य झालो आणि कमी दर्जाच्या लोकांकडून पराभूत झालो.
तौ बाहू स च मे मुष्टिः स्थानं तत् सो ऽस्मि चार्जुनः पुण्येनेव विना तेन गतं सर्वम् असारताम्
ते माझे हात, ती मूठ, ती जागा आणि मी स्वतः अर्जुन—या सगळ्याचं मोल त्याच्याशिवाय संपलं, जसं पुण्याचं मूळ गेल्यावर पुण्यही निःसार होतं.
ममार्जुनत्वं भीमस्य भीमत्वं तत्कृतं ध्रुवम् विना तेन यद् आभीरैर् जितो ऽहं कथम् अन्यथा
माझं अर्जुनपण आणि भीमाचं भीमपण—हे सगळं नक्की त्याच्यामुळेच होतं; त्याच्याशिवाय मी आभीरांकडून कसा पराभूत होऊ शकलो असतो?
इत्थं वदन् ययौ जिष्णुर् इन्द्रप्रस्थं पुरोत्तमम् चकार तत्र राजानं वज्रं यादवनन्दनम्
असं बोलून जिष्णू इंद्रप्रस्थ या श्रेष्ठ नगरीत गेला आणि तिथे यादवांचा आनंद असलेल्या वज्राला राजा बनवलं.
स ददर्श ततो व्यासं फाल्गुनः काननाश्रयम् तम् उपेत्य महाभागं विनयेनाभ्यवादयत्
तिथे फाल्गुनाने वनात राहणाऱ्या व्यासांना पाहिलं; त्या महान विभूतीजवळ जाऊन त्याने नम्रतेने त्यांना वंदन केलं.
तं वन्दमानं चरणाव् अवलोक्य सुनिश्चितम् उवाच पार्थं विच्छायः कथम् अत्यन्तम् ईदृशः
त्याला पायाशी वाकलेला पाहून व्यासांनी खात्रीने पार्थाला विचारलं, 'तुझं तेज असं पूर्णपणे कसं हरपलं?'
अजारजोनुगमनं ब्रह्महत्याथवा कृता जयाशाभङ्गदुःखी वा भ्रष्टच्छायो ऽसि सांप्रतम्
तू कुणा वृद्ध किंवा नीच जन्माच्या मागे गेला आहेस का, की ब्रह्महत्येचं पाप केलं आहेस? की विजयाची आशा तुटल्यामुळे दुःखी आहेस, म्हणून तुझं तेज हरपलं आहे?
सांतानिकादयो वा ते याचमाना निराकृताः अगम्यस्त्रीरतिर् वापि तेनासि विगतप्रभः
की संतानिक वगैरे मागणी करणाऱ्यांना तू नकार दिला आहेस, किंवा अशुद्ध स्त्रियांमध्ये आसक्त झाला आहेस—म्हणून तुझं तेज कमी झालं आहे?
भुङ्क्ते प्रदाय विप्रेभ्यो मिष्टम् एकम् अथो भवान् किं वा कृपणवित्तानि हृतानि भवतार्जुन
की ब्राह्मणांना उत्तम अन्न देऊन स्वतःही त्याचं सेवन केलं आहेस? की, अर्जुना, तुझ्याकडील थोडीशी संपत्ती कुणी हिरावून घेतली आहे?
कच्चिन् न सूर्यवातस्य गोचरत्वं गतो ऽर्जुन दुष्टचक्षुर् हतो वापि निःश्रीकः कथम् अन्यथा
काही असो, अर्जुना, तू सूर्य किंवा वाऱ्याच्या दृष्टीस पडला आहेस का? की कुणाच्या वाईट नजरेचा बळी झाला आहेस, किंवा वाईट माणसाला मारलं आहेस, म्हणून तुझं यश हरपलं आहे?
स्पृष्टो नखाम्भसा वापि घटाम्भःप्रोक्षितो ऽपि वा तेनातीवासि विच्छायो न्यूनैर् वा युधि निर्जितः
की तुझ्या अंगाला नखांच्या पाण्याचा स्पर्श झाला आहे, किंवा घड्याळ्यातील पाण्याने शिंपडणं झालं आहे? की तुला कमी दर्जाच्या लोकांकडून युद्धात पराभव मिळाला आहे, म्हणून तुझं तेज इतकं कमी झालं आहे?
ततः पार्थो विनिःश्वस्य श्रूयतां भगवन्न् इति प्रोक्तो यथावद् आचष्ट विप्रा आत्मपराभवम्
मग पार्थाने खोल श्वास घेतला आणि म्हणाला, 'भगवन्, ऐका,' आणि जसं घडलं तसं त्याने आपल्या पराभवाचं सगळं सांगितलं.
यद् बलं यच् च नस् तेजो यद् वीर्यं यत् पराक्रमः या श्रीश् छाया च नः सो ऽस्मान् परित्यज्य हरिर् गतः
आपल्याकडे असलेली ताकद, तेज, शौर्य, पराक्रम, संपत्ती आणि छाया—हे सगळं हरि निघून गेल्यावर आपल्याला सोडून गेलं.
इतरेणेव महता स्मितपूर्वाभिभाषिणा हीना वयं मुने तेन जातास् तृणमया इव
जो दुसरा हसत हसत प्रथम बोलला, त्याने आपल्याला सोडून दिलं, हे मुनी, आणि आपण गवतासारखे दुर्बल झालो.
अस्त्राणां सायकानां च गाण्डीवस्य तथा मम सारता याभवन् मूर्ता स गतः पुरुषोत्तमः
माझ्या अस्त्रांमध्ये, बाणांमध्ये आणि गांडीवात जी शक्ती होती, ती मूर्त स्वरूपात प्रकट झाली होती—तो पुरुषोत्तम आता निघून गेला.
यस्यावलोकनाद् अस्माञ् श्रीर् जयः संपद् उन्नतिः न तत्याज स गोविन्दस् त्यक्त्वास्मान् भगवान् गतः
ज्याच्या केवळ दृष्टिपाताने आपल्याला श्री, विजय, संपत्ती आणि उन्नती मिळाली, तो गोविंद आपल्याला कधीच सोडला नव्हता; पण आता तो भगवान आपल्याला सोडून गेला.
भीष्मद्रोणाङ्गराजाद्यास् तथा दुर्योधनादयः यत्प्रभावेन निर्दग्धाः स कृष्णस् त्यक्तवान् भुवम्
भीष्म, द्रोण, अंगराज आणि दुर्योधन वगैरे सगळे ज्याच्या सामर्थ्याने जळून गेले, तो कृष्ण आता पृथ्वीवरून निघून गेला.
निर्यौवना हतश्रीका भ्रष्टच्छायेव मे मही विभाति तात नैको ऽहं विरहे तस्य चक्रिणः
तरुणपण हरपले, तेज हरवले, माझी ही पृथ्वी जणू एखाद्या स्त्रीसारखी वाटते, जिला तिचे सौंदर्य हरवले आहे. तात, मी एकटाच नाही, त्या चक्रधारीच्या विरहात दुःख करणारा.
यस्यानुभावाद् भीष्माद्यैर् मय्य् अग्नौ शलभायितम् विना तेनाद्य कृष्णेन गोपालैर् अस्मि निर्जितः
ज्याच्या सामर्थ्यामुळे भीष्मादी महान योद्धेही माझ्या अग्नीपुढे पतंगासारखे झाले, तो कृष्ण नसल्यामुळे आज मी गवळ्यांकडून पराभूत झालो.
गाण्डीवं त्रिषु लोकेषु ख्यातं यद् अनुभावतः मम तेन विनाभीरैर् लगुडैस् तु तिरस्कृतम्
ज्याच्या प्रभावामुळे गाण्डीव धनुष्य तिन्ही लोकांत प्रसिद्ध झाले, त्याच्याविना आज माझे ते धनुष्य गवळ्यांनी काठ्यांनी हिणवले.
स्त्रीसहस्राण्य् अनेकानि ह्य् अनाथानि महामुने यततो मम नीतानि दस्युभिर् लगुडायुधैः
महामुने, मी रक्षणासाठी धडपडत असताना, असंख्य स्त्रिया, आता अनाथ झालेल्या, काठ्यांनी शस्त्र घेतलेल्या दस्यूंनी पळवून नेल्या.
आनीयमानम् आभीरैः सर्वं कृष्णावरोधनम् हृतं यष्टिप्रहरणैः परिभूय बलं मम
कृष्णाच्या घरातील सर्व स्त्रिया, अबीरांनी काठ्यांनी शस्त्र घेऊन, माझ्या बळाचा अपमान करून, पळवून नेल्या.
निःश्रीकता न मे चित्रं यज् जीवामि तद् अद्भुतम् नीचावमानपङ्काङ्की निर्लज्जो ऽस्मि पितामह
माझे तेज हरपले यात काही नवल नाही; पण मी अजूनही जिवंत आहे हेच आश्चर्य आहे. नीच अपमानाच्या चिखलाने माखलेला, मी निर्लज्ज झालो आहे, पितामह.