यजतां नैमिषेयाणां सत्त्रे द्वादशवार्षिके आजग्मुस् तत्र मुनयस् तथान्ये ऽपि द्विजातयः
नैमिषारण्यातील रहिवाशांच्या बारा वर्षांच्या यज्ञात, अनेक ऋषी आणि इतर द्विजही तिथे एकत्र आले होते.
तान् आगतान् द्विजांस् ते तु पूजां चक्रुर् यथोचिताम् तेषु तत्रोपविष्टेषु ऋत्विग्भिः सहितेषु च
ते आलेल्या द्विजांना योग्य प्रकारे सन्मान दिला गेला; ते सर्व यजमान आणि ऋत्विजांसह बसले असता,
तत्राजगाम सूतस् तु मतिमांल् लोमहर्षणः तं दृष्ट्वा ते मुनिवराः पूजां चक्रुर् मुदान्विताः
तेव्हा तिथे बुद्धिमान सूत लोमहर्षण आले; त्यांना पाहून सर्व ऋषिवरांनी आनंदाने त्यांचा सन्मान केला.
सो ऽपि तान् प्रतिपूज्यैव संविवेश वरासने कथां चक्रुस् तदान्योन्यं सूतेन सहिता द्विजाः
त्यांनीही सर्वांना आदराने वंदन करून मानाच्या आसनावर स्थान घेतलं; मग द्विज आणि सूत एकत्र बसून कथा करू लागले.
कथान्ते व्यासशिष्यं ते पप्रच्छुः संशयं मुदा ऋत्विग्भिः सहिताः सर्वे सदस्यैः सह दीक्षिताः
कथेनंतर, सर्व दीक्षित, ऋत्विज आणि सभासदांनी एकत्रितपणे व्यासांचे शिष्य असलेल्या सूताला आनंदाने आपले शंका विचारल्या.
पुराणागमशास्त्राणि सेतिहासानि सत्तम जानासि देवदैत्यानां चरितं जन्म कर्म च
हे श्रेष्ठ पुरुषा, तुला पुराण, आगम, शास्त्र आणि इतिहास यांचं ज्ञान आहे; देव, दैत्य, त्यांची जन्मकथा आणि कृत्ये तुला माहीत आहेत.
न ते ऽस्त्य् अविदितं किंचिद् वेदे शास्त्रे च भारते पुराणे मोक्षशास्त्रे च सर्वज्ञो ऽसि महामते
वेद, शास्त्र, भारत, पुराण आणि मोक्षशास्त्र यात तुला काहीच अज्ञात नाही; तू सर्वज्ञ आहेस, हे महाबुद्धिमान.
यथापूर्वम् इदं सर्वम् उत्पन्नं सचराचरम् ससुरासुरगन्धर्वं सयक्षोरगराक्षसम्
पूर्वीप्रमाणे हे सर्व—चराचर, देव, दैत्य, गंधर्व, यक्ष, सर्प, राक्षस—कसे निर्माण झाले, हे आम्हाला सांग.
श्रोतुम् इच्छामहे सूत ब्रूहि सर्वं यथा जगत् बभूव भूयश् च यथा महाभाग भविष्यति
सूताजी, आम्हाला ऐकायचं आहे — हे सगळं कसं घडलं, जग कसं निर्माण झालं आणि पुन्हा कसं होईल, हे कृपया सांगा.
यतश् चैव जगत् सूत यतश् चैव चराचरम् लीनम् आसीत् तथा यत्र लयम् एष्यति यत्र च
सूताजी, हे जग कुठून निर्माण झालं, जड आणि जंगम सर्व काही कुठे विलीन झालं, आणि पुढे सगळ्यांचं विलयन कुठे होईल, हे आम्हाला सांगा.
अविकाराय शुद्धाय नित्याय परमात्मने सदैकरूपरूपाय विष्णवे सर्वजिष्णवे
ज्याचं रूप कधीच बदलत नाही, जो शुद्ध, नित्य आणि परमतत्त्व आहे, ज्याचं स्वरूप कायम एकच आहे, त्या सर्वांवर विजय मिळवणाऱ्या विष्णूला मी वंदन करतो.
नमो हिरण्यगर्भाय हरये शङ्कराय च वासुदेवाय ताराय सर्गस्थित्यन्तकर्मणे
हिरण्यगर्भ, हरि, शंकर, वासुदेव, तारक, आणि सृष्टी, स्थिती, संहार करणाऱ्या त्या सर्वांना माझा नमस्कार.
एकानेकस्वरूपाय स्थूलसूक्ष्मात्मने नमः अव्यक्तव्यक्तभूताय विष्णवे मुक्तिहेतवे
जो एक असूनही अनेक रूपांनी प्रकटतो, जड आणि सूक्ष्म अशा दोन्ही स्वरूपात आहे, प्रकट आणि अप्रकट आहे, मुक्तीचं कारण आहे, त्या विष्णूला मी वंदन करतो.
सर्गस्थितिविनाशाय जगतो यो ऽजरामरः मूलभूतो नमस् तस्मै विष्णवे परमात्मने
जगाच्या सृष्टी, स्थिती आणि संहाराचा मूळ, जो कधीच वृद्ध होत नाही, अमर आहे, त्या परमतत्त्व विष्णूला मी नमस्कार करतो.
आधारभूतं विश्वस्याप्य् अणीयांसम् अणीयसाम् प्रणम्य सर्वभूतस्थम् अच्युतं पुरुषोत्तमम्
संपूर्ण विश्वाचा आधार, सर्वात सूक्ष्म, सर्व प्राण्यांमध्ये वास करणारा, अच्युत, पुरुषोत्तम — त्याला मी वंदन करतो.
ज्ञानस्वरूपम् अत्यन्तं निर्मलं परमार्थतः तम् एवार्थस्वरूपेण भ्रान्तिदर्शनतः स्थितम्
ज्ञानाचं मूळ स्वरूप, अत्यंत निर्मळ आणि खऱ्या अर्थानं शुद्ध, खरं स्वरूप असलं तरी भ्रमामुळे वेगळं दिसतं.
विष्णुं ग्रसिष्णुं विश्वस्य स्थितौ सर्गे तथा प्रभुम् सर्वज्ञं जगताम् ईशम् अजम् अक्षयम् अव्ययम्
विष्णू, जो संहाराच्या वेळी विश्वाला आपल्यात सामावतो, सृष्टी आणि स्थितीच्या वेळी सर्वांचा स्वामी आहे, सर्वज्ञ, जगाचा अधिपती, अजन्मा, अविनाशी आणि अचल आहे.
आद्यं सुसूक्ष्मं विश्वेशं ब्रह्मादीन् प्रणिपत्य च इतिहासपुराणज्ञं वेदवेदाङ्गपारगम्
सर्वांचा आद्य, अत्यंत सूक्ष्म, विश्वाचा स्वामी, ब्रह्मादिकांना वंदन करून, इतिहास आणि पुराणांचा जाणकार, वेद आणि त्यांची शाखा पारंगत — त्याला मी वंदन करतो.
सर्वशास्त्रार्थतत्त्वज्ञं पराशरसुतं प्रभुम् गुरुं प्रणम्य वक्ष्यामि पुराणं वेदसंमितम्
सर्व शास्त्रांचा अर्थ आणि तत्त्व जाणणाऱ्या, पराशरपुत्र, गुरूला वंदन करून, मी वेदांनुसार हे पुराण सांगतो.
कथयामि यथा पूर्वं दक्षाद्यैर् मुनिसत्तमैः पृष्टः प्रोवाच भगवान् अब्जयोनिः पितामहः
पूर्वी दक्ष आणि इतर श्रेष्ठ ऋषींनी विचारल्यावर, कमळातून जन्मलेल्या पितामह भगवंतांनी जसं सांगितलं, तसं मी सांगतो.
शृणुध्वं संप्रवक्ष्यामि कथां पापप्रणाशिनीम् कथ्यमानां मया चित्रां बह्वर्थां श्रुतिविस्तराम्
ऐका, मी तुम्हाला पापांचा नाश करणारी, अद्भुत, अर्थपूर्ण आणि श्रुतींनी भरलेली कथा सांगतो.
यस् त्व् इमां धारयेन् नित्यं शृणुयाद् वाप्य् अभीक्ष्णशः स्ववंशधारणं कृत्वा स्वर्गलोके महीयते
जो हा ग्रंथ नेहमी मनाशी धरतो किंवा वारंवार ऐकतो, आणि आपली वंशपरंपरा टिकवतो, त्याचं स्वर्गात मोठं सन्मान होतं.
अव्यक्तं कारणं यत् तन् नित्यं सदसदात्मकम् प्रधानं पुरुषस् तस्मान् निर्ममे विश्वम् ईश्वरः
जे अप्रकट कारण आहे, नित्य, सत् आणि असत् दोन्हीचं स्वरूप, त्यातूनच प्रभूंनी प्रधान आणि पुरुष म्हणून हे विश्व निर्माण केलं.
तं बुध्यध्वं मुनिश्रेष्ठा ब्रह्माणम् अमितौजसम् स्रष्टारं सर्वभूतानां नारायणपरायणम्
मुनिश्रेष्ठांनो, अमाप तेज असलेला, सर्व सृष्टीचा कर्ता, नारायणभक्त ब्रह्मा — त्याला ओळखा.
अहंकारस् तु महतस् तस्माद् भूतानि जज्ञिरे भूतभेदाश् च भूतेभ्य इति सर्गः सनातनः
महत्तत्त्वातून अहंकार निर्माण होतो, त्यातून पंचमहाभूतांची उत्पत्ती होते, आणि त्यातून विविध जीवांची निर्मिती — हीच सनातन सृष्टी आहे.
विस्तरावयवं चैव यथाप्रज्ञं यथाश्रुति कीर्त्यमानं शृणुध्वं वः सर्वेषां कीर्तिवर्धनम्
जसं समजलं आणि ऐकलं तसं, विस्ताराने सांगितलेली ही कथा ऐका — ती तुमचं कीर्तिवर्धन करेल.
कीर्तितं स्थिरकीर्तीनां सर्वेषां पुण्यवर्धनम् ततः स्वयंभूर् भगवान् सिसृक्षुर् विविधाः प्रजाः
सर्व स्थिर कीर्ती असलेल्या लोकांचे पुण्य वाढवणारे हे कथन सांगितले गेले आहे. त्यानंतर स्वयंभू भगवान विविध जीवांची सृष्टी करायची इच्छा धरतात.
अप एव ससर्जादौ तासु वीर्यम् अथासृजत् आपो नारा इति प्रोक्ता आपो वै नरसूनवः
सृष्टीच्या सुरुवातीला त्यांनी पाणी निर्माण केले आणि त्या पाण्यात आपले बीज ठेवले. त्या पाण्याला 'नारा' असे म्हणतात आणि 'पाणी हे नराचे संतती आहे' असेही सांगितले जाते.
अयनं तस्य ताः पूर्वं तेन नारायणः स्मृतः हिरण्यवर्णम् अभवत् तद् अण्डम् उदकेशयम्
त्या पाण्यात त्यांचे पहिले निवासस्थान होते, म्हणून त्यांना नारायण म्हणतात. त्या वेळी सोन्यासारखा तेजस्वी अंड निर्माण झाले, जे पाण्यावर तरंगत होते.
तत्र जज्ञे स्वयं ब्रह्मा स्वयंभूर् इति नः श्रुतम् हिरण्यवर्णो भगवान् उषित्वा परिवत्सरम्
त्या अंडातच स्वयंभू ब्रह्मा जन्मास आले, असे आपण ऐकले आहे. तो सोन्यासारखा तेजस्वी भगवान तिथे एक पूर्ण वर्ष राहिला.