ब्रह्मपुराणम्

यं ध्यायन्ति बुधाः समाधिसमये शुद्धं वियत्संनिभम् नित्यानन्दमयं प्रसन्नम् अमलं सर्वेश्वरं निर्गुणम् व्यक्ताव्यक्तपरं प्रपञ्चरहितं ध्यानैकगम्यं विभुम् तं संसारविनाशहेतुम् अजरं वन्दे हरिं मुक्तिदम्

ज्याचं ध्यान ज्ञानीजन ध्यानस्थ अवस्थेत करतात, जो आकाशासारखा निर्मळ, नित्य आनंदमय, प्रसन्न, पवित्र, सर्वांचा स्वामी, गुणरहित, व्यक्त-अव्यक्त यापलीकडचा, जगाच्या बंधनापासून मुक्त, ध्यानानेच प्राप्त होणारा, सर्वत्र व्यापलेला, संसाराचा नाश करणारा, वृद्धत्वरहित आणि मुक्तिदाता आहे, त्या हरिला मी वंदन करतो.

सुपुण्ये नैमिषारण्ये पवित्रे सुमनोहरे नानामुनिजनाकीर्णे नानापुष्पोपशोभिते

अत्यंत पवित्र, रमणीय आणि सुंदर नैमिषारण्यात, जिथे अनेक ऋषींचा वावर आहे आणि विविध फुलांनी ते शोभून गेलं आहे,

सरलैः कर्णिकारैश् च पनसैर् धवखादिरैः आम्रजम्बूकपित्थैश् च न्यग्रोधैर् देवदारुभिः

सरळ करणीकार, फणस, धव, खदिर, आंबा, जांभूळ, कपित्थ, वड, देवदारू अशा झाडांनी ते अरण्य सजलेलं होतं,

अश्वत्थैः पारिजातैश् च चन्दनागुरुपाटलैः बकुलैः सप्तपर्णैश् च पुंनागैर् नागकेसरैः

अश्वत्थ, पारिजात, चंदन, अगर, पाटल, बकुळ, सप्तपर्ण, पुंनाग, नागकेशर या झाडांनीही ते अरण्य भरलेलं होतं,

शालैस् तालैस् तमालैश् च नारिकेलैस् तथार्जुनैः अन्यैश् च बहुभिर् वृक्षैश् चम्पकाद्यैश् च शोभिते

शाल, ताड, तमाळ, नारळ, अर्जुन आणि इतर अनेक झाडे, चंपक वगैरेने ते अरण्य शोभून गेलं होतं.

नानापक्षिगणाकीर्णे नानामृगगणैर् युते नानाजलाशयैः पुण्यैर् दीर्घिकाद्यैर् अलंकृते

विविध पक्ष्यांच्या थव्यांनी, अनेक प्रकारच्या प्राण्यांनी, तसेच पवित्र जलाशयांनी आणि लांब तलावांनी ते अरण्य सजलेलं होतं,

ब्राह्मणैः क्षत्रियैर् वैश्यैः शूद्रैश् चान्यैश् च जातिभिः वानप्रस्थैर् गृहस्थैश् च यतिभिर् ब्रह्मचारिभिः

ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य, शूद्र आणि इतर जाती, तसेच वनवासीय, गृहस्थ, यती आणि ब्रह्मचारी या सर्वांनी ते अरण्य वसलेलं होतं,

संपन्नैर् गोकुलैश् चैव सर्वत्र समलंकृते यवगोधूमचणकैर् माषमुद्गतिलेक्षुभिः

संपन्न गोकुळांनी आणि सर्वत्र बार्ली, गहू, हरभरा, उडीद, मूग, तीळ, ऊस अशा धान्यांनी ते अरण्य सजलेलं होतं,

चीनकाद्यैस् तथा मेध्यैः सस्यैश् चान्यैश् च शोभिते तत्र दीप्ते हुतवहे हूयमाने महामखे

चीनक वगैरे शुद्ध धान्यांनी आणि इतर अनेक पिकांनी ते अरण्य शोभून गेलं होतं. तिथे तेजस्वी यज्ञकुंडात मोठा यज्ञ होत होता.

यजतां नैमिषेयाणां सत्त्रे द्वादशवार्षिके आजग्मुस् तत्र मुनयस् तथान्ये ऽपि द्विजातयः

नैमिषारण्यातील रहिवाशांच्या बारा वर्षांच्या यज्ञात, अनेक ऋषी आणि इतर द्विजही तिथे एकत्र आले होते.

तान् आगतान् द्विजांस् ते तु पूजां चक्रुर् यथोचिताम् तेषु तत्रोपविष्टेषु ऋत्विग्भिः सहितेषु च

ते आलेल्या द्विजांना योग्य प्रकारे सन्मान दिला गेला; ते सर्व यजमान आणि ऋत्विजांसह बसले असता,

तत्राजगाम सूतस् तु मतिमांल् लोमहर्षणः तं दृष्ट्वा ते मुनिवराः पूजां चक्रुर् मुदान्विताः

तेव्हा तिथे बुद्धिमान सूत लोमहर्षण आले; त्यांना पाहून सर्व ऋषिवरांनी आनंदाने त्यांचा सन्मान केला.

सो ऽपि तान् प्रतिपूज्यैव संविवेश वरासने कथां चक्रुस् तदान्योन्यं सूतेन सहिता द्विजाः

त्यांनीही सर्वांना आदराने वंदन करून मानाच्या आसनावर स्थान घेतलं; मग द्विज आणि सूत एकत्र बसून कथा करू लागले.

कथान्ते व्यासशिष्यं ते पप्रच्छुः संशयं मुदा ऋत्विग्भिः सहिताः सर्वे सदस्यैः सह दीक्षिताः

कथेनंतर, सर्व दीक्षित, ऋत्विज आणि सभासदांनी एकत्रितपणे व्यासांचे शिष्य असलेल्या सूताला आनंदाने आपले शंका विचारल्या.

पुराणागमशास्त्राणि सेतिहासानि सत्तम जानासि देवदैत्यानां चरितं जन्म कर्म च

हे श्रेष्ठ पुरुषा, तुला पुराण, आगम, शास्त्र आणि इतिहास यांचं ज्ञान आहे; देव, दैत्य, त्यांची जन्मकथा आणि कृत्ये तुला माहीत आहेत.

न ते ऽस्त्य् अविदितं किंचिद् वेदे शास्त्रे च भारते पुराणे मोक्षशास्त्रे च सर्वज्ञो ऽसि महामते

वेद, शास्त्र, भारत, पुराण आणि मोक्षशास्त्र यात तुला काहीच अज्ञात नाही; तू सर्वज्ञ आहेस, हे महाबुद्धिमान.

यथापूर्वम् इदं सर्वम् उत्पन्नं सचराचरम् ससुरासुरगन्धर्वं सयक्षोरगराक्षसम्

पूर्वीप्रमाणे हे सर्व—चराचर, देव, दैत्य, गंधर्व, यक्ष, सर्प, राक्षस—कसे निर्माण झाले, हे आम्हाला सांग.

श्रोतुम् इच्छामहे सूत ब्रूहि सर्वं यथा जगत् बभूव भूयश् च यथा महाभाग भविष्यति

सूताजी, आम्हाला ऐकायचं आहे — हे सगळं कसं घडलं, जग कसं निर्माण झालं आणि पुन्हा कसं होईल, हे कृपया सांगा.

यतश् चैव जगत् सूत यतश् चैव चराचरम् लीनम् आसीत् तथा यत्र लयम् एष्यति यत्र च

सूताजी, हे जग कुठून निर्माण झालं, जड आणि जंगम सर्व काही कुठे विलीन झालं, आणि पुढे सगळ्यांचं विलयन कुठे होईल, हे आम्हाला सांगा.

अविकाराय शुद्धाय नित्याय परमात्मने सदैकरूपरूपाय विष्णवे सर्वजिष्णवे

ज्याचं रूप कधीच बदलत नाही, जो शुद्ध, नित्य आणि परमतत्त्व आहे, ज्याचं स्वरूप कायम एकच आहे, त्या सर्वांवर विजय मिळवणाऱ्या विष्णूला मी वंदन करतो.

नमो हिरण्यगर्भाय हरये शङ्कराय च वासुदेवाय ताराय सर्गस्थित्यन्तकर्मणे

हिरण्यगर्भ, हरि, शंकर, वासुदेव, तारक, आणि सृष्टी, स्थिती, संहार करणाऱ्या त्या सर्वांना माझा नमस्कार.

एकानेकस्वरूपाय स्थूलसूक्ष्मात्मने नमः अव्यक्तव्यक्तभूताय विष्णवे मुक्तिहेतवे

जो एक असूनही अनेक रूपांनी प्रकटतो, जड आणि सूक्ष्म अशा दोन्ही स्वरूपात आहे, प्रकट आणि अप्रकट आहे, मुक्तीचं कारण आहे, त्या विष्णूला मी वंदन करतो.

सर्गस्थितिविनाशाय जगतो यो ऽजरामरः मूलभूतो नमस् तस्मै विष्णवे परमात्मने

जगाच्या सृष्टी, स्थिती आणि संहाराचा मूळ, जो कधीच वृद्ध होत नाही, अमर आहे, त्या परमतत्त्व विष्णूला मी नमस्कार करतो.

आधारभूतं विश्वस्याप्य् अणीयांसम् अणीयसाम् प्रणम्य सर्वभूतस्थम् अच्युतं पुरुषोत्तमम्

संपूर्ण विश्वाचा आधार, सर्वात सूक्ष्म, सर्व प्राण्यांमध्ये वास करणारा, अच्युत, पुरुषोत्तम — त्याला मी वंदन करतो.

ज्ञानस्वरूपम् अत्यन्तं निर्मलं परमार्थतः तम् एवार्थस्वरूपेण भ्रान्तिदर्शनतः स्थितम्

ज्ञानाचं मूळ स्वरूप, अत्यंत निर्मळ आणि खऱ्या अर्थानं शुद्ध, खरं स्वरूप असलं तरी भ्रमामुळे वेगळं दिसतं.

विष्णुं ग्रसिष्णुं विश्वस्य स्थितौ सर्गे तथा प्रभुम् सर्वज्ञं जगताम् ईशम् अजम् अक्षयम् अव्ययम्

विष्णू, जो संहाराच्या वेळी विश्वाला आपल्यात सामावतो, सृष्टी आणि स्थितीच्या वेळी सर्वांचा स्वामी आहे, सर्वज्ञ, जगाचा अधिपती, अजन्मा, अविनाशी आणि अचल आहे.

आद्यं सुसूक्ष्मं विश्वेशं ब्रह्मादीन् प्रणिपत्य च इतिहासपुराणज्ञं वेदवेदाङ्गपारगम्

सर्वांचा आद्य, अत्यंत सूक्ष्म, विश्वाचा स्वामी, ब्रह्मादिकांना वंदन करून, इतिहास आणि पुराणांचा जाणकार, वेद आणि त्यांची शाखा पारंगत — त्याला मी वंदन करतो.

सर्वशास्त्रार्थतत्त्वज्ञं पराशरसुतं प्रभुम् गुरुं प्रणम्य वक्ष्यामि पुराणं वेदसंमितम्

सर्व शास्त्रांचा अर्थ आणि तत्त्व जाणणाऱ्या, पराशरपुत्र, गुरूला वंदन करून, मी वेदांनुसार हे पुराण सांगतो.

कथयामि यथा पूर्वं दक्षाद्यैर् मुनिसत्तमैः पृष्टः प्रोवाच भगवान् अब्जयोनिः पितामहः

पूर्वी दक्ष आणि इतर श्रेष्ठ ऋषींनी विचारल्यावर, कमळातून जन्मलेल्या पितामह भगवंतांनी जसं सांगितलं, तसं मी सांगतो.