योगाच्या माध्यमातून, जो इंद्रियांच्या प्रारंभापासून सर्व लोकांमध्ये आनंद निर्माण करतो, जो येणं-जाणं ह्याच्याही पलीकडे आहे, तोच खरा नियम, तोच प्रभू आहे. धर्माने युक्त लोकांसाठी तोच मार्ग आहे, तर दुष्कृत्य करणाऱ्यांसाठी तो मार्ग नसतो. चार वर्णांचा तोच मूळ आहे, आणि त्यांचा रक्षणकर्ता देखील. चार प्रकारच्या ज्ञानाचा जाणणारा, चार आश्रमात स्थित असणारा, दिशा, आकाश, पृथ्वी, वारा आणि अग्नी—हे सर्व तोच आहे. तो चंद्र-सूर्यांनी बनलेले तेज आहे, युगांचा स्वामी, रात्रभर भटकणारा; जो परम तेज म्हणून ऐकला जातो, जो परम तप म्हणूनही ओळखला जातो. काहींनी ज्याला सर्वोच्च म्हटलं, काहींनी ना-सर्वोच्च, तोच परमात्मा आहे; आदित्यांमध्ये देव, दैत्यांचा संहार करणारा, सर्वत्र व्यापलेला तोच. युगांच्या समाप्तीला जो सर्वाचा अंत करतो, जो संहारकांचाही संहारक आहे, जगांच्या सेतूंपैकी सर्वोच्च सेतू, शुद्ध आचरण करणाऱ्यांत सर्वात शुद्ध—तोच. वेदज्ञ लोकांनी ज्याला जाणावं, सृष्टीच्या शक्तीचा स्वामी, कोमलांमध्ये सोमाचा मूर्तिमंत रूप, तेजस्वींमध्ये अग्नीचा अवतार—तोच. इंद्रांमध्ये स्वामी, तपस्वींमध्ये तपाचा सार, संयम पाळणाऱ्यांत विनय, तेजस्वींमध्ये तेज—तोच. रूपवानांमध्ये रूप, ध्येय असणाऱ्यांत ध्येय, आकाशातून उत्पन्न झालेला वायू, वाऱ्यातून प्राण, प्राणातून यज्ञात होम होणारा अग्नी—हे सर्व त्याच्याच रूपात आहे. स्वर्गात तो यज्ञाग्नी आहे, प्राणरूपाने तो मदुसूदन, सारातून रक्त, रक्तातून मांस उत्पन्न होतं. मांसातून चरबी, चरबीपासून हाड, हाडातून मज्जा, आणि मज्जेतून वीर्य निर्माण होतं. वीर्यातून गर्भ निर्माण होतो, ज्याचं मूळ सार आहे. पाण्याचा पहिला भाग म्हणजे चंद्रमंडल, गर्भाच्या उष्णतेतून दुसरं मंडल निर्माण होतं. वीर्य हे सोमासारखं, तर रज म्हणजे अग्नी. त्यांच्या गुणधर्मानुसार साराचे परिणाम दिसतात; बीजात चंद्र आणि अग्नी उपस्थित, कफप्रधान गटात वीर्य, पित्तप्रधान गटात रक्त. कफाचं स्थान हृदय, पित्त नाभीमध्ये; शरीराच्या मध्यभागी हृदय म्हणजे मनाचं स्थान. नाभी आणि शरीराच्या गुहेत अग्निदेव असतात; मन म्हणजे प्रजापती, कफ म्हणजे चंद्र. पित्त म्हणजे अग्नी; म्हणूनच जग अग्नी आणि चंद्राच्या स्वरूपाचं आहे. अशा प्रकारे गर्भ वाढतो, आणि तो गाठीसारखा दिसू लागतो. वारा, परमात्म्यासोबत एकरूप होऊन शरीरात प्रवेश करतो, आणि पाच प्रकारांनी विभागून कार्य करतो. प्राण, अपान, समान, उदान, व्यान—यापैकी प्राण शरीरात परमात्म्याचं पोषण करतो. अपान खालच्या भागाचं नियमन करतो, उदान वरच्या भागाचं, व्यान सर्वत्र व्यापतो, आणि समान समतोल राखतो. यानंतर, त्यातून इंद्रियांना जाणवणारे पंचमहाभूत मिळतात—पृथ्वी, वायू, आकाश, जल, आणि अग्नी. त्याच्या आत इंद्रिये त्यांच्या-त्यांच्या स्थानी स्थापित असतात; शरीर पृथ्वीचं, प्राण वायूचं. आकाशातून छिद्र, जलातून प्रवाह, प्रकाश डोळे बनतो, आणि मन म्हणजेच चैतन्य. खेडी, विषय-वस्तू हे सर्व त्याच्या सामर्थ्याने निर्माण झाले आहेत; अशा प्रकारे सनातन पुरुष सर्व जगांची निर्मिती करतो. मग ब्राह्मण विचारतात: "विष्णू या मर्त्य जगात मानव जन्म कसा घेतला? हे आम्हाला कळत नाही आणि हेच आमचं मोठं आश्चर्य आहे. सर्वात वेगवान मार्ग मानव रूप कसा घेतो? या विष्णूच्या अद्भुत लीलेबद्दल देव-दानव सर्वजण बोलतात." "हे महर्षे, आम्हाला त्या विष्णूच्या अद्भुत उत्पत्तीची कथा सांग, ज्याची शक्ती आणि तेज अमाप आहे. त्या देवाचं खरे स्वरूप, त्याच्या अद्भुत कर्मांची कथा आम्हाला ऐकू दे—तो देव, देवांमध्ये सर्वोच्च, दुःख नष्ट करणारा, कसा प्रकट झाला?" तो सर्वव्यापी, विश्वाचा स्वामी, सर्व लोकांचा परमाधिपती, सृष्टीचा कर्ता, पालनकर्ता आणि संहारक, सर्व प्राण्यांना आनंद देणारा आहे. तो अविनाशी, सनातन, अनंत, वाढ-क्षयरहित, स्पर्शरहित, निर्गुण, सूक्ष्म, अपरिवर्तनीय, निर्मळ. सर्व बंधनांपासून मुक्त, केवळ अस्तित्वात स्थित, अपरिवर्तनीय, सर्वत्र व्यापलेला, शाश्वत, परमात्मा, अनंत. स्थिर, शुद्ध, सर्वव्यापी, नेहमी संतुष्ट, कोणत्याही गोष्टीवर अवलंबून नसलेला, ज्याच्या शुद्धतेची कीर्ती आहे, आणि कृतयुगात ज्याचा रंग हिरवट होता. देवतांमध्ये तो वैकुंठ म्हणून ओळखला जातो, मानवांमध्ये कृष्ण म्हणून. प्रभूचे हे अद्भुत कर्म आहे. जे प्रकट आणि अप्रकट अशा दोन्ही स्वरूपांनी युक्त आहे, त्या भगवंताची पूर्वकालीन आणि भावी कथा ऐकण्याची इच्छा होते. नारायण हा खरोखरच अनंत आत्मा आहे, अक्षय स्रोत; नारायण होऊन, हरी सनातन स्वरूपात अस्तित्वात होता. ब्रह्मा, शक्र, रुद्र, धर्म, शुक्र, बृहस्पति—या सर्वांना आद्य मूळ असलेला प्रभूनेच निर्माण केलं. तोच आदिपुरुष पूर्वकल्पात प्रजापतींची निर्मिती करतो. असा हा विष्णू, सर्व लोकांचा स्वामी—तो हरी यदुकुळात मर्त्य जगात का आला? देवतांचा देव, सर्वशक्तिमान, आदिपुरुष, सनातन आणि अविनाशी विष्णू—त्याला वंदन करून, ज्याचं स्वरूप चतुर्विध प्रपंचात आहे, जो निर्गुण आणि सगुणही आहे, श्रेष्ठ, महान, अतुलनीय—त्याला वंदन. ज्याचे अवयव म्हणजे यज्ञ, ज्याचे अवयव म्हणजे सर्व काही, जो देवतांसह सर्वांना प्रिय, ज्यापेक्षा सूक्ष्म किंवा मोठं काहीच नाही—त्या प्रभूला वंदन.