प्राचीन काळात, एक अद्भुत घटना घडली. एका महान कर्माने, परमेश्वराने गृह्याग्नीच्या विधीने, होमाच्या कृतीने, अग्नी, वेद, दीक्षा आणि पवित्र समिधा यांना स्थिर केले. त्याने अभिषेकासाठी पात्र, आहुतीसाठी समिधा, आणि स्नानादी विधी निर्माण केले. हात खाली करून, त्याने आहुती घेणारे देवतांना आणि पितृयज्ञासाठी पितरांना त्यांच्या त्यांच्या स्थानावर नेमले. यज्ञकर्माच्या विधीनुसार, देवतांना आहुती आणि पितरांना पिंडदान मिळावे यासाठी त्यांना त्या कर्मात गुंतवले. त्याने यज्ञपात्रे, दाने, दीक्षा, पवित्र पिठे, मुसळ, यूप, समिधा, चमचा, सोम, शुद्धीकरण करणारे पदार्थ आणि वेदिकेभोवती लावायच्या काष्ठकांड्या निर्माण केल्या. यज्ञाचे साहित्य, विविध प्रकारची पात्रे, सहाय्यक, यजमान, पुरोहित आणि श्रेष्ठ यज्ञ यांची निर्मिती त्याने केली. या सर्वांना त्याने युगानुसार विभागले आणि आपल्या शक्तीने विविध लोकांची आणि जगांची निर्मिती केली. क्षण, निमिष, कालमापने, वेळेचे विभाग, त्रैविध्य, होरा, तिथी, महिने, दिवस आणि वर्ष यांचीही रचना त्याने केली. ऋतू, कालयोग, त्रैविध्य, जीवांचे क्षेत्र, वृद्धी, चिन्हे आणि रूपाची शोभा हे सर्व त्याच्या इच्छेने निर्माण झाले. तीन लोक, तीन देव, त्रैविध्य वेद, तीन अग्नी, त्रैविध्य काल, तीन कर्मे, तीन वर्ग, आणि तीन गुण यांचेही विभाग त्याने केले. सर्व जगांची निर्मिती त्याने अमर्याद कर्माने केली; तो सर्व प्राण्यांमध्ये व्यापलेला आहे, आणि सर्व गुणांचा स्वामी आहे. इंद्रियांनी सुरू होणाऱ्या योगाने जो लोकांमध्ये आनंद निर्माण करतो, तोच योगाने येणारा-जाणारा आहे; तोच नियम, तोच परमेश्वर आहे. तो धर्मयुक्तांसाठी मार्ग आहे, अधर्मींसाठी मार्गाचा अभाव आहे; चार वर्णांचा आद्यकर्ता आणि रक्षक आहे. तो चार प्रकारच्या ज्ञानाचा जाणणारा, चार आश्रमांत वास करणारा, दिशा, आकाश, पृथ्वी, वायु आणि अग्नी ह्यांच्याही रूपात आहे. तो चंद्र-सूर्यरूप तेज, युगांचा प्रभू, रात्रीचा संचार करणारा, परम तेज आणि परम तप म्हणून ऐकला जातो. काहीजण त्याला परम, काही अपारम म्हणतात; तोच परमात्मा आहे. आदित्यांमध्ये तो देव, दैत्यांचा संहारक, सर्वव्यापी आहे. युगांच्या शेवटी संहार करणारा, जगांचे संहार करणाऱ्यांचा संहारक, जगांमधील सेतु, आणि शुद्ध कर्म करणाऱ्यांमध्ये शुद्ध असा तो आहे. वेद जाणणाऱ्यांना जाणण्याजोगा, सृजनशक्ती असणाऱ्यांचा स्वामी, सौम्यांमध्ये सोमरूप, तेजस्वींमध्ये अग्निरूप असा तो आहे. इंद्रांमध्ये स्वामी, तपस्वींमध्ये तपाचा सार, संयमींमध्ये नम्रता, तेजस्वींमध्ये तेज असा तो आहे. रूप असणाऱ्यांमध्ये त्याचेच रूप, ध्येय असणाऱ्यांमध्ये ध्येय, आकाशज वायू, वायूपासून प्राण, प्राणापासून होमाचा अग्नी उत्पन्न होतो. स्वर्गात तो आहुती घेणारा अग्नी, प्राणरूप अग्नी, मधुचा संहारक, सारातून रक्त, रक्तातून मांस निर्माण होतो. मांसातून मेद, मेदातून अस्थी, अस्थीतून मज्जा, आणि मज्जेतून वीर्य उत्पन्न होते. वीर्यापासून गर्भाची निर्मिती होते, ज्याचे मूळ सार आहे; यात जलाचा पहिला भाग 'चंद्रपिंड' म्हणून ओळखला जातो. गर्भ जो गर्भाशयाच्या उष्णतेने वाढतो, तो दुसरा पिंड आहे; वीर्य सोमरूप, आणि रज म्हणजे अग्निरूप आहे. त्यांच्या गुणांनुसार सार अनुसरतात; बीजात चंद्र आणि अग्नी उपस्थित असतात. कफगटात वीर्य, पित्तगटात रक्त प्रधान असते. कफाचे स्थान हृदय, पित्त नाभीमध्ये असते; शरीराच्या मध्यभागी असणारे हृदय हे मनाचे स्थान आहे. नाभी आणि आतील गुहेच्या मध्ये अग्निदेव वास करतात; मन प्रजापती, कफ चंद्ररूप, पित्त अग्निरूप मानले जाते. म्हणून जग अग्नी आणि चंद्ररूप आहे. अशा प्रकारे गर्भ वाढतो, गोळ्यासारखा आकार घेतो. प्राणवायू, परमात्म्यासोबत एकरूप होऊन, शरीरात प्रवेश करतो; तो शरीरात पाच प्रकारे विभागला जातो—प्राण, अपान, समान, उदान, वयान. प्राण परमात्म्याचे पोषण करतो, अपान खालच्या भागाचे, उदान वरील भागाचे, वयान सर्वत्र व्यापतो, आणि समान संतुलन राखतो. यानंतर, त्या गर्भातून प्रत्यक्ष इंद्रियांनी जाणता येणारे पंचमहाभूत—पृथ्वी, वायु, आकाश, जल, आणि अग्नी—उत्पन्न होतात. त्याच्यामध्ये इंद्रिये त्यांच्या त्यांच्या स्थानावर स्थिर होतात; शरीर पृथ्वीरूप, प्राण वायूरूप असतो. आकाशापासून छिद्रे, जलापासून प्रवाह, तेज डोळे बनते, आणि चैतन्य हे मन म्हणून ओळखले जाते. गाव, इंद्रियांचे विषय, हे सर्व त्याच्या सामर्थ्यातून उत्पन्न होतात; अशा प्रकारे सनातन पुरुष हे सर्व जग निर्माण करतो. पण मग एक प्रश्न उभा राहतो: विष्णूला या मर्त्य जगात मानव जन्म कसा मिळाला? हे, ब्रह्मन्, आमचे मोठे आश्चर्य आणि शंका आहे. सर्वात जलद मार्गाने त्याने मानव रूप कसे धारण केले? देव आणि दैत्यही या विष्णूच्या अद्भुत चमत्कारी लीलेचे वर्णन करतात. हे महर्षे, आम्हाला त्या विष्णूच्या अद्भुत उत्पत्तीचे वर्णन सांगा, ज्याचे सामर्थ्य, तेज, आणि पराक्रम अपरिमित आहेत. आता आम्हाला येथे विष्णूचे खरे स्वरूप सांग, ज्याच्या कृती अद्भुत आहेत—तो परमेश्वर, देवांचा देव, दुःखाचा नाश करणारा, कसा झाला हे सांग. तो सर्वव्यापी, विश्वाचा अधिपती, सर्व लोकांचा सर्वोच्च शासक, सृष्टीचा निर्माता, पालनकर्ता आणि संहारक, सर्व प्राण्यांना सुख देणारा आहे. तो अविनाशी, शाश्वत, अनंत, वाढ-घट नसलेला, अस्पर्श्य, निर्गुण, सूक्ष्म, अपरिवर्तनीय आणि निर्मळ आहे.