त्या उत्तम नगरीत वृद्धकौशिक नावाचा एक ब्राह्मण राहत होता; त्याचा पुत्र गौतम, वेदांचा अग्रेसर ज्ञाता म्हणून प्रसिद्ध होता. मात्र, त्याची आई मानसिक दोषग्रस्त असल्यामुळे, गौतम हा द्विज असूनही त्याचा स्वभाव उलटाच होता. त्याचा मित्र मणिकुंडल नावाचा एक व्यापारी होता. हा ब्राह्मण गरीब, तर व्यापारी श्रीमंत; दोघांची मैत्री असमतोलाची होती, पण ते एकमेकांचे कल्याण साधत असत. एकदा गौतमने मणिकुंडलाशी प्रेमाने, एकांतात वारंवार बोलले, “आपण धन मिळवण्यासाठी पर्वत, समुद्र अशा ठिकाणी जाऊया. सुखासाठी साधन नसेल, तर तरुणपण व्यर्थ जातं; धनाशिवाय सुख कसं मिळणार? गरीब माणसाला लाज वाटावी.” मणिकुंडल म्हणाला, “माझ्याकडे वडिलांनी मिळवलेलं भरपूर धन आहे, गौतम. आज मला अधिक धनाची गरज काय?” पण ब्राह्मण गौतमने उत्साहाने उत्तर दिलं, “धर्म, धन, विद्या, आणि इच्छा जाणणाऱ्यांना कधीच समाधान मिळत नाही. देहधारी जीवांसाठी उत्कृष्टता मिळवणं हेच खरे आहे, मित्रा. स्वतःच्या प्रयत्नाने जगणारे जीव खरे भाग्यवान; इतरांनी दिलेल्या गोष्टींवर समाधानी राहणारे दयनीय असतात. जगात तो पुत्रच वडिलांचा सन्मान मिळवतो जो वडिलांचे धन मिळवू इच्छितो — केवळ बोलण्यातही नाही, कुंडल. पुत्राने स्वतःच्या सामर्थ्याने धन मिळवावे; वडिलांचे धन स्पर्श करू नये. जो स्वतः धन मिळवतो आणि वडिलांना किंवा नातेवाईकांना देतो, तोच खरा पुत्र; बाकी फक्त गर्भातून जन्मलेले. गौतमच्या या शब्दांनी व्यापारी मणिकुंडल आकांक्षेने भारावून गेला, त्याने त्याचे दागिने घेतले. त्याने स्वतःचे धन गौतमला दिले, आणि त्या पैशांनी दोघेही आपल्या इच्छेनुसार विविध देशांत फिरले. मणिकुंडल म्हणाला, “धन मिळवून आपण पुन्हा घरी जाऊ.” तो सत्य बोलत होता, पण ब्राह्मण गौतम कपटी होता. व्यापारी पापी मनाने, हेतूने ब्राह्मणाला ओळखू शकला नाही; दोघेही एकमेकांच्या वंशाचा अज्ञान होते, आणि ते एकमेकांना संबोधत होते. दोघेही देशोदेशी फिरत धन मिळवू पाहत होते; ब्राह्मणाच्या मनात व्यापाऱ्याच्या हाती असलेले धन बळकावण्याची इच्छा होती. “कसाही करून मी ते धन मिळवीन; पृथ्वीवर हजारो रम्य नगरे आहेत. प्रत्येक ठिकाणी इच्छापूर्ती करणाऱ्या, मोहक देवतासारख्या स्त्रिया आहेत — मी काय करावे? प्रयत्नाने मिळवलेलं धन स्त्रियांना दिलं तर त्या नेहमीच त्याचा आनंद घेतात; असं जीवनच फलदायी आहे. सतत सुंदर वेश्या, नृत्य-गानाचा आनंद — व्यापाऱ्याचे धन माझ्या हाती आले तर मी कसा आनंद घेऊ? अशा विचारात, गौतम हसत, कानात दागिने घालून म्हणाला, “अधर्मानेच जीव वृद्धिंगत होतात.” त्यांना वाढ, सुख, आणि इच्छित गोष्टी मिळतात — यात शंका नाही; पण या जगात धर्माचरण करणाऱ्यांना दु:खच मिळते. म्हणून, धर्माचा उपयोग काय, ज्याचा परिणाम फक्त दु:ख असतो? तेव्हा व्यापारी म्हणाला, “नाही, सुख धर्मातच आहे; पापात दु:ख, भय, शोक, दारिद्र्य, आणि त्रास आहे. धर्मात मुक्ती आहे; आपली कर्तव्य कशी नष्ट होईल?” अशा वादात दोघे भिडले; ज्याचा पक्ष अधिक बलवान ठरेल, तो दुसऱ्याचे धन जिंकेल. “धर्म आणि अधर्म — कोणाचा बल अधिक?” असा प्रश्न त्यांनी उपस्थित केला. “जगात वेद श्रेष्ठ आहेत, आणि धर्मातूनच सुख मिळतं.” अशा वादात, दोघे सर्व लोकांना संबोधू लागले, “पृथ्वीवर धर्माचा बल अधिक की अधर्माचा?” त्यांनी जोराने विचारले; तेव्हा धर्माचरण करणाऱ्यांनी उत्तर दिलं. त्यांना दु:ख मिळते; सर्वात पापी लोक सुखी असतात. वादात सर्व धन ब्राह्मणाने जिंकलं. मणिमान, धर्मज्ञानात श्रेष्ठ, पुन्हा धर्माची स्तुती केली; ब्राह्मणाने मणिमानला विचारले, “तू धर्माची स्तुती का करतो?” व्यापारी म्हणाला, “ठीक आहे,” आणि ब्राह्मण पुन्हा बोलला. “मी धन जिंकलं, व्यापाऱ्या; तू निर्लज्जपणे का बोलतोस? मीच धर्म जिंकला, कारण मी माझ्या इच्छेनुसार वागलो.” ब्राह्मणाचे शब्द ऐकून, व्यापारी हसत उत्तरला, “जसा धान्यांत कोंडा असतो, पक्ष्यांत कीटक असतात, तसाच मी धर्मरहितांना मानतो, मित्रा. मानवी जीवनाचे चार पुरुषार्थ, त्यात धर्म प्रथम; नंतर धन आणि इच्छा. तू कसा म्हणतोस, श्रेष्ठ द्विजा, मी जिंकलो, जेव्हा धर्म माझ्याजवळ आहे?” ब्राह्मण म्हणाला, “आपण हातानेच पैज ठरवूया.” व्यापारी सहमत झाला, दोघे पुन्हा लोकांकडे गेले आणि बोलले. पूर्वीप्रमाणे लोकांकडे गेऊन ब्राह्मण म्हणाला, “मी जिंकलो,” आणि त्याने आपले हात कापले; मग विचारले, “धर्माबद्दल तुमचे मत काय?” ब्राह्मणाने आव्हान दिल्यावर व्यापारी म्हणाला, “मी धर्माला सर्वोच्च मानतो, जरी जीव गळ्यात असेल. आई, वडील, मित्र, नातेवाईक — धर्मच देहधार्याचा खरा साथीदार आहे.” अशा वादात ब्राह्मण धनवान झाला, व्यापारी निर्धन, हात आणि धन दोन्ही गमावले. अशा अवस्थेत, ते दोघे गंगेवर, योगेश्वर हरि यांच्या ठिकाणी आले. योगायोगाने, दोघे पुन्हा एकमेकांशी बोलले. व्यापारीने गंगेपुढे आणि योगेश्वर हरि समोर धर्माचीच स्तुती केली, तर ब्राह्मण मोठ्या रागाने व्यापाऱ्याचा तिरस्कार करून पुन्हा बोलू लागला.