जगातील सर्व प्रजापतींमध्ये दक्ष जसा श्रेष्ठ मानला जातो, आणि ऋषींमध्ये कश्यप जसा थोर आहे, त्याचप्रमाणे सर्व तीर्थांमध्ये पुरुषोत्तम हे अत्यंत प्रमुख आणि पूजनीय आहे. जसा सूर्य हा सर्व ग्रहांचा अधिपती आहे, आणि प्रणव हा सर्व मंत्रांचा सर्वोच्च आहे, तसाच पुरुषोत्तम सर्व पवित्र तीर्थांमध्ये सर्वश्रेष्ठ आहे. अगदी अश्वमेध यज्ञ जसा सर्व यज्ञांमध्ये श्रेष्ठ मानला जातो, तसेच, हे द्विजश्रेष्ठ, ते क्षेत्र सर्व तीर्थांमध्ये सर्वोच्च आहे. जसा धान्य हा सर्व औषधींमध्ये श्रेष्ठ आहे, आणि गवतांमध्ये अधिपती गवत श्रेष्ठ आहे, तसा पुरुषोत्तम सर्व तीर्थांमध्ये सर्वोच्च आहे. सर्व पवित्र जलांची धर्मशीलता जशी संसाररूपी सागरातून पार नेते, तशीच सर्व तीर्थांमध्ये सर्वोच्च पुरुष हेच सर्वोच्च आहे. हे द्विजश्रेष्ठ, सर्व पवित्र जल, तीर्थ, जप, यज्ञ, व्रत, तप आणि दान यांचे फळ पुढे सांगतो. हे ब्राह्मणहो, पृथ्वीवर यासारखे दुसरे काहीच नाही; पुन्हा पुन्हा सांगण्यात काही अर्थ नाही. खरोखर, खरोखर, पुन्हा खरोखर, ते क्षेत्र अत्यंत महान आहे; जो कोणी त्या पुरुषोत्तम नावाच्या स्थळाचे एकदाच दर्शन करतो, तो जणू समुद्रस्नान केल्यासारखा पावन होतो. जेव्हा ब्रह्मज्ञान प्राप्त होते, तेव्हा पुन्हा गर्भात जन्म नाही; त्या परमधामात, जिथे हरि वास करतो, त्या पुरुषोत्तम स्थळी. तिथे जर एखाद्याने वर्षभर किंवा अगदी एक महिना जरी पूजा केली, जप केला, अर्पण केले, किंवा कठोर तप केले, तरी त्याला विविध दिव्य रमणींसह अनेक सुखांचा अनुभव घेऊन, अखेरीस त्या परमधामात, योगेश्वर हरि ज्या ठिकाणी वास करतो, तिथे स्थान मिळते. युगाच्या शेवटी, तो पुन्हा मर्त्यलोकात येतो आणि श्रेष्ठ पुरुष योगी आणि ब्राह्मणांच्या घरात जन्म घेतो, ज्ञान आणि त्याच्या साधनेला समर्पित राहतो. वैष्णव योग संपादन करून, तो हरिच्या मोक्षाला, कल्पवृक्ष, राम, कृष्ण आणि पुण्यवानांसह प्राप्त होतो. मार्कंडेय, इंद्रद्युम्न, माधव यांची महती, स्वर्गद्वाराची कीर्ती, समुद्राचे नियम, आणि योग्य काळात शुद्धीकरण, भागीरथीचे संगम—हे सर्व मी तुला सांगितले आहे, तुझे जे काही ऐकायचे आहे ते सर्व. मी इंद्रद्युम्नाची महती सांगितली आहे; सर्व अद्भुत गोष्टी, पुरुषोत्तमाचे रहस्य, प्राचीन, अत्यंत गुप्त, पुण्यदायक आणि संसारातून मुक्त करणारे, हे सर्व मी वर्णन केले. आम्हाला अजून समाधान झालेले नाही, या तीर्थांची व्यापकता ऐकून; तू पुन्हा एकदा पूर्णपणे ते सर्वोच्च रहस्य, सर्व तीर्थांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या तीर्थाची महती सांग. हे ब्राह्मणश्रेष्ठ, पूर्वी नारदाने मला हेच प्रश्न मोठ्या प्रयत्नाने विचारले होते; तेव्हा मी त्याला हे सांगितले. तप, यज्ञ आणि दान यांमध्ये, पवित्र जल हे पावन करणारे मानले जाते; हे सर्व मी तुझ्याकडून ऐकले आहे, हे जगाच्या उत्पत्तीचे कारण आणि अधिपती. स्वर्ग, पृथ्वी आणि पाताळ या तिन्ही ठिकाणी किती तीर्थे आहेत? या सर्व तीर्थांमध्ये नेहमीच कोणते सर्वोच्च आहे? स्वर्ग, पृथ्वी आणि पाताळ या तिन्ही ठिकाणी चार प्रकारची तीर्थे आहेत—दैवी, असुरी, आणि तांबड्या वर्णाची. या तिन्ही लोकांमध्ये मानवी तीर्थेच देव आणि इतरांनी प्रसिद्ध केली आहेत; आणि मानवी तीर्थांमध्ये ऋषींनी स्थापलेली तीर्थे अतुलनीय आहेत. ऋषी आणि तीर्थांपासून असुरी तीर्थे उत्पन्न होतात, जी पुष्कळ पुण्य देतात; आणि असुरींमधून दैवी, जी सर्व इच्छापूर्तीकर्ता आहेत. ब्रह्मा, विष्णू आणि शिव यांनी जी स्थापन केली ती दैवी तीर्थे म्हणतात; या तिघांपासून जे काही उत्पन्न झाले, त्याहून अधिक काही ज्ञात नाही. तिन्ही लोकांमध्ये तीर्थे पवित्र मानली जातात; त्यात जंबूद्वीपातील तीर्थ अनेक गुणांनी प्रसिद्ध आहे. जंबूद्वीपात भारतभूमी हे तीर्थ आहे, जे तिन्ही लोकात प्रसिद्ध आहे, कारण, पुत्रा, ती कर्मभूमी आहे; म्हणून तीर्थ असे नाव पडले आहे. मी तुला सांगितलेली जी तीर्थे हिमालय आणि विंध्य पर्वतांदरम्यान आहेत आणि सहा दैवी नद्याही तेथे आहेत. तसेच, हे ब्राह्मण, दक्षिण समुद्र आणि विंध्य पर्वतांदरम्यान देवांनी उत्पन्न केलेल्या नद्या—ही बारा नद्या प्रमुख मानल्या गेल्या आहेत. कारण भारतभूमी ही पुण्यभूमी आहे, देवांनी सन्मानित केली आहे, कर्मभूमी म्हणून प्रसिद्ध आहे. ऋषींची आणि देवांनी उत्पन्न केलेली तीर्थे काही ठिकाणी असुरांनी हस्तगत केली; ती असुरी तीर्थे म्हणून ओळखली जातात. दैवी प्रदेशात महान ऋषींनी तपश्चर्या केली; त्यांच्या तपाच्या आणि दैवी शक्तीमुळे ऋषी-स्थापित तीर्थेही दैवी बनली. स्वतःच्या कल्याणासाठी, मोक्षासाठी, पूजा, संपत्ती, किंवा वैयक्तिक लाभासाठी, किंवा कीर्ती मिळवण्यासाठी, मानवांनी स्थापन केलेली तीर्थे मानवतीर्थे म्हणतात, हे नारदा; अशा प्रकारे, हे ऋषिश्रेष्ठ, तीर्थांची चार प्रकारची विभागणी आहे. कोणालाही या भेदाची पूर्ण माहिती नाही; पण तू ऐकण्यास पात्र आहेस, हे नारदा. बरेच लोक स्वतःला ज्ञानी समजतात, ऐकतात आणि बोलतात, पण केवळ सद्गुणीच स्वतःच्या गुणांनी योग्य रीतीने बोलू किंवा ऐकू शकतो. मला खरेच त्यांचा स्वभाव आणि भेद ऐकायचा आहे; हे ऐकून सर्व पापांपासून मुक्ती मिळते—यात शंका नाही. हे ब्राह्मण, कृतयुगाच्या प्रारंभी, तीर्थसेवा हाच एकमेव उपाय होता, जो थोड्या प्रयत्नात इच्छित फल देतो. तुझ्यासारखा वक्ता किंवा ज्ञाता नाही, हे सृष्टीकर्त्या; तू विष्णूच्या नाभीतील कमळात जन्मलेला, सर्वात प्राचीन आहेस. विंध्य पर्वताच्या दक्षिणेस गोदावरी, भीमरथी, तुंगभद्रा, वेणिका, तापी आणि पयोष्णी या नद्या प्रसिद्ध आहेत. हिमालय पर्वतावर भागीरथी, नर्मदा, यमुना, सरस्वती, विशोक आणि वितस्ता या नद्या आहेत. या नद्या अत्यंत पवित्र, दैवी तीर्थे म्हणून घोषित करण्यात आल्या आहेत: गयातीर्थ, कोल्लासुर, वृत्र, त्रिपुर, आणि अंधकही त्यातच गणले जातात.