एकदा एक महान ऋषीसमोर परमात्मा स्वतः प्रकट झाला आणि त्याने आपल्या दिव्य स्वरूपाचे वर्णन केले. तो म्हणाला, “मी विष्णू आहे, मी ब्रह्मा आहे, आणि मी शक्र, देवांचा अधिपती आहे. मी वैश्रवण राजा आहे, तसेच यम, मृतांचा अधिपती आहे. मी शिव आहे, मी सोम आहे, मी कश्यप आणि प्रजापती आहे. मी धाता आणि विधाता आहे, आणि मीच यज्ञ आहे, हे श्रेष्ठ ब्राह्मण. माझा मुख अग्नी आहे, पृथ्वी माझे पाय आहेत, चंद्र आणि सूर्य माझे नेत्र आहेत; आकाश माझे शिर आहे, अंतराळ माझे शरीर आहे, दिशा माझे कान आहेत, आणि पाणी माझ्या घामापासून उत्पन्न होते. दिशा आणि अंतराळ माझे शरीर आहेत, वायू माझ्या मनात वास करतो; शेकडो यज्ञांनी मला पूजिले गेले आहे, अनेक यज्ञांत उदार दान दिले गेले. जे वेद जाणतात, ते मला दिव्य यज्ञात स्थिर होऊन पूजतात; पृथ्वीवरील राजा आणि अधिपती, स्वर्गाची इच्छा करत, मला पूजतात. वैश्यसुद्धा, स्वर्गातील लोकांना जिंकण्याची इच्छा करून, मला पूजतात, ज्याचे अलंकार मेरु आणि मंदार आहेत, आणि ज्याचे राज्य चार समुद्रांपर्यंत विस्तारले आहे. मीच शेष बनून पृथ्वीला धारण करतो; प्राचीन काळात वराहरूप धारण करून या जगाचा स्वामी मीच होतो. पृथ्वी पाण्यात बुडत असताना, हे ऋषी, मी ती माझ्या शक्तीने वर उचलली; आणि, हे श्रेष्ठ द्विज, अग्नी बनून मी पाणी पिऊन घेतले. पाणी भरले असताना मी त्यांना शोषून घेतो, आणि पुन्हा सोडतो; ब्राह्मण माझे मुख आहेत, क्षत्रिय माझे भुज आहेत, वैश्य माझ्या मांड्यांमध्ये आश्रय घेतात. शूद्र क्रमाने आणि शक्तीने माझे पाय होतात; ऋग्वेद, सामवेद, यजुर्वेद आणि अथर्ववेद — हे सर्व माझ्यातून उत्पन्न होतात आणि पुन्हा माझ्यात विलीन होतात. शांतता, संयम, आणि ज्ञानाची इच्छा असलेल्या तपस्वी मला प्राप्त करतात. जे इच्छा, क्रोध, द्वेष यांपासून मुक्त आहेत, जे निर्लेप, सत्वात स्थिर, अहंकाररहित आणि नेहमी अध्यात्मज्ञानात पारंगत आहेत — असे ब्राह्मण मला सतत ध्यान करतात आणि पूजतात; मीच भस्म करणारा अग्नी आहे, मीच भस्म करणारा तेज आहे. मीच भस्म करणारा सूर्य आहे, मीच भस्म करणारा वायू आहे; आकाशात दिसणारे सर्व ताऱ्यांचे रूप — हे श्रेष्ठ द्विज, सर्व समुद्र आणि सर्व दिशांतील धनसंपत्ती माझ्या रोमकूपांत आहेत. माझ्या इच्छा, क्रोध, आनंद, भय आणि मोह — हेच माझे वस्त्र, शय्या आणि निवासस्थान आहेत. हे श्रेष्ठ, हे सर्व माझ्या स्वरूप आहेत; लोक, हे ऋषी, पुण्यकर्म करून त्यांना प्राप्त करतात. सत्य, दान, कठोर तप आणि सर्व प्राण्यांशी अहिंसा — हे मी माझ्या शरीरात वसणाऱ्यांसाठी सांगितले आहे. ज्यांचे ज्ञान मी नियंत्रित केले आहे, ते इच्छा करून कर्म करत नाहीत; जे वेद व्यवस्थित शिकतात आणि विविध यज्ञांनी पूजतात — असे द्विज, शांत मनाचे आणि क्रोधावर विजय मिळवलेले, मला प्राप्त करतात; पण अधर्म करणाऱ्यांना मी प्राप्त होत नाही. हे जाण, की उत्तम मनाच्या मानवांसाठी मी महान फल आहे, पण दीन, अधम आणि स्वभावाने विकृत, लोभाने भरलेल्या लोकांसाठी मी नाही. माझ्या प्राप्तीसाठी भ्रमित आणि खोट्या आचरणाचा पाठपुरावा करणाऱ्यांना मी अत्यंत कठीण आहे; जेव्हा धर्माचा क्षय होतो, हे श्रेष्ठ — आणि अधर्म वाढतो, तेव्हा मी स्वतः प्रकट होतो; राक्षस, हिंस्रतेला आसक्त, देवांसाठीही अजेय असतात. जेव्हा भयानक राक्षस पृथ्वीवर प्रकट होतात, तेव्हा मी पुण्यकर्म करणाऱ्यांच्या घरात जन्म घेतो. मानव शरीरात प्रवेश करून मी सर्व शांत करतो; देव, मानव, गंधर्व, सर्प, राक्षस — आणि सर्व स्थिर जीव मी निर्माण करतो, आणि पुन्हा माझ्या शक्तीने त्यांना विलीन करतो; कर्माच्या वेळी विचार करून मी पुन्हा शरीर निर्माण करतो. मानव शरीरात प्रवेश करून मी सीमा स्थापण्यासाठी प्रकट होतो; धर्म कृत युगात शुभ्र, आणि त्रेता युगात माझा धर्म काळा असतो. द्वापार युगात तो लाल, आणि कली युगात काळा; त्या काळात अधर्माचे तीन भाग प्रकट होतात. अंतकाळ आला की, काळरूप धारण करून, अत्यंत भयंकर बनून, मी तीन लोकांचा, सर्व चल-अचलाचा संहार करतो. मी त्रिविध धर्म आहे, विश्वाचा आत्मा आहे, सर्व लोकांचा आनंददाता आहे; अखंड, सर्वव्यापी, अनंत, इंद्रियांचा स्वामी, महान पावलांचा आहे. मीच काळाचा चक्र फिरवतो; माझे ते स्वरूप ब्रह्मा आहे, सर्व प्राण्यांना शांत करणारे, सर्व प्रयत्नांचे कारण आहे. माझे स्वरूप योग्य प्रकारे स्थापन झाले आहे, हे श्रेष्ठ ऋषी; सर्व प्राण्यांमध्ये, हे श्रेष्ठ ब्राह्मण, पण कोणी मला ओळखत नाही. सर्व लोकांमध्ये, माझे भक्त मला सर्वत्र पूजतात; तुझे माझ्यात मिळालेले कष्ट — हे द्विज, हे सर्व तुझ्या आनंद आणि कल्याणासाठी आहे; जगात तू जे काही पाहिले — चल किंवा अचल — हे सर्व मी, जीवांचा पालनकर्ता, स्थापन केले आहे; मला नारायण म्हणतात, शंख, चक्र आणि गदा धारण करणारा. हजार युगपर्यंत, हे ब्राह्मणश्रेष्ठ, मी विश्वाचा आत्मा म्हणून झोपतो, सर्व लोकांना मोहित करतो. हे श्रेष्ठ ऋषी, मी येथे सर्व गोष्टींमध्ये काळ आहे; बालरूपात, मी बाल स्वरूपात असतो, जोपर्यंत ब्रह्मा जागा होत नाही. आणि मी तुला, हे ब्राह्मणश्रेष्ठ, ब्रह्मरूपातील वर दिला आहे, वारंवार संतुष्ट, ब्राह्मण ऋषींच्या समूहाने सन्मानित. जेव्हा सर्व चल आणि अचल एकाच समुद्रात विलीन झाले, तेव्हा तू प्रकट झाला, मला अज्ञात; मग हे जग तुला प्रकट झाले. जेव्हा तू माझ्या शरीरात प्रवेश करून संपूर्ण जग पाहिले, तू आश्चर्यचकित झाला आणि समजून घेतला नाही. असा हा परमात्म्याचा दिव्य संवाद त्या ऋषीला मिळाला, ज्याने सर्व विश्वाचे रहस्य आणि परम सत्य ऐकले.